Naza Belgeseli ve Dünya Kamuoyunda Değişen Dengeler

Eylül 2026'da Venedik Film Festivali'nde gösterilen Naza adlı belgesel, yalnızca sinema dünyasında değil, uluslararası siyasette ve kamuoyunda da büyük bir tartışmanın başlamasına yol açtı. Filmin gösteriminin ardından seyircilerin yaklaşık 25 dakika boyunca ayakta alkışlaması, başlı başına dikkat çekici bir olaydı. Ancak belgeseli dünya gündemine taşıyan asıl gelişme, İsrail yönetiminin gösterdiği olağanüstü sert tepki oldu. Başbakan Binyamin Netanyahu'nun yönetmenleri hedef alan açıklamaları, bazı bakanların vatandaşlıktan çıkarılmalarını istemesi ve İsrail kamuoyunda başlayan yoğun tartışmalar, belgeselin sıradan bir sinema eserinden çok daha fazlasını temsil ettiğini ortaya koydu.

İsrailli yönetmenler Yuval Abraham ve Rachel Szor'un hazırladığı Naza, Gazze'de yürütülen askerî operasyonların perde arkasını, bu operasyonlarda görev almış asker ve istihbarat mensuplarının tanıklıklarıyla anlatıyor. Belgeselin en sarsıcı iddiası, Gazze'deki sivil ölümlerinin yalnızca savaşın öngörülemeyen sonuçları olmadığı; bazı durumlarda önceden hesaplandığı ve askerî karar süreçlerinde kabul edilebilir kayıplar olarak değerlendirildiğidir. Bununla birlikte Naza'nın önemi, yalnızca ortaya koyduğu iddialardan kaynaklanmıyor. Belgesel, dünya kamuoyunda İsrail'in uzun yıllardır sahip olduğu ahlaki ve siyasi ayrıcalığı giderek daha yüksek sesle tartışmaya kapı araladı. Bu bakımdan Naza, Gazze'deki savaşın olduğu kadar, İsrail'in yaşadığı ahlaki krizin ve uluslararası meşruiyet sorununun da çarpıcı bir göstergesi olarak değerlendirilebilir.

Görmezden Gelinen Hakikatin Geri Dönüşü

Yönetmenlere göre, filmde anlatılan pek çok şey Filistinli gazeteciler ve insan hakları kuruluşları tarafından zaten gündeme getirilmişti. Burada sarsıcı olan, bunların yeniden anlatılmasından çok, öldürme ve gözetleme mekanizmalarının içinde bulunmuş kişilerin sistemi kendi sözleriyle tarif etmesidir. Gazze'de çekilmiş görüntülerle Tel Aviv'de verilen tanıklıklar yan yana gelince savaşın yalnızca sonuçları değil, bu sonuçları doğuran kararlar da tartışmaya açılıyor.

Üç yıl süren araştırmada İsrail ordusu ve istihbarat birimlerinde görev yapmış 24 kişiyle görüşülüyor. Kimlikleri gizlenen bu kişiler, hedeflerin nasıl belirlendiğini, istihbarat bilgilerinin nasıl değerlendirildiğini ve saldırı kararlarının hangi süreçlerden geçtiğini anlatıyor. Karar mekanizmasının içinde bulunmuş kişilerin tanıklıkları, dışarıdan gözlem yapanların ulaşamayacağı bilgilere ışık tutabilir. Fakat bu, Filistinlilerin tanıklıklarının neden uzun süre kuşkuyla karşılandığı sorusunu ortadan kaldırmaz.

Filistinli bir annenin anlattığı acının ciddiye alınması için mutlaka İsrailli bir askerin onu doğrulaması mı gerekir? Bir Filistinli gazetecinin belgelediği yıkım, aynı olay hakkında İsrail ordusundan birinin konuşmasıyla neden farklı bir haber değerine kavuşur?

Burada yalnızca tanıklıkların doğruluğu değil, kimin sözüne güvenildiği, kimin bilgisinin meşru kabul edildiği ve kimin anlatısının baştan şüpheyle karşılandığı da söz konusudur. Hakikati dile getiren kişinin siyasi ve toplumsal kimliği, bilginin nasıl karşılandığını etkileyebiliyor. Uluslararası kamuoyunun bilgiyle kurduğu ilişkideki çelişki de burada beliriyor. Bir olayın ciddiye alınması, mağdurların anlatısından çok, olayın sorumlusu olduğu ileri sürülen kurumların içinden gelen tanıklıklara bağlıysa, sorun yalnızca bilgi eksikliği değildir; bilginin hangi koşullarda güvenilir sayıldığıdır. Naza, bu çelişkiyi çözmüyor; fakat onu görmezden gelmeyi zorlaştırıyor.

Öldürmenin Matematiği: İnsan Hayatı Nasıl Sayıya Dönüşür?

Belgeselin adı Naza, İbranice askerî terminolojide kullanılan ve Türkçeye 'ikincil zarar' diye çevrilebilecek bir ifadenin kısaltmasıdır. Ne kadar steril bir söz! Bir ev yıkıldığında, içinde yaşayan aile öldüğünde ortaya çıkan şey artık 'ölüm' değil, 'zarar' olarak kayda geçiyor. Sanki söz konusu olan insanların hayatı değil, kırılmış bir eşya. Bu dil, savaşın nasıl düşünüldüğüne dair başlı başına bir soruna işaret ediyor.

Belgeselin asıl sarsıcı yanı, ölümün önceden öngörülen, kaydedilen ve kimi durumlarda onaylanan bir sonuca dönüşebilmesi ihtimalidir. Hedef belirleyen algoritma ne kadar gelişmiş olursa olsun, 'vur' diyen iradenin ahlaki yükünü taşıyamaz. Makinenin hesabı, insanın vicdanının yerine geçemez. Tanıklıklara göre İsrail ordusu, Gazze'deki çok sayıda bina ve konut hakkında ayrıntılı istihbarat bilgilerine sahip. Hedef alınan kişilerin yaşadığı yerler, aile üyeleri ve evlerde bulunması muhtemel siviller hakkında veriler toplanıyor. Yapay zekâ destekli sistemler, bu bilgilerin işlenmesinde ve hedeflerin belirlenmesinde kullanılıyor. Burada dikkat çekici olan, teknolojinin yalnızca askerî hedefleri tespit etmek için değil, gerçekleştirilecek saldırılarda kaç sivilin ölebileceğini hesaplamak için de kullanılmasıdır. Belgeseldeki en çarpıcı tanıklıklardan biri, belirli bir askerî hedefe yönelik saldırıda 500 kadar sivilin ölümünün kabul edilebilir görülebildiği iddiasıdır.

Belgeselin yönetmenlerinden Yuval Abraham, meselenin yalnızca teknolojik olmadığını, aynı zamanda derin bir insanlıktan çıkarma süreciyle bağlantılı olduğunu vurguluyor. Ona göre bu süreçte üç unsur birleşiyor: Gazze halkı üzerindeki uzun süreli askerî denetim, 7 Ekim saldırılarının ardından İsrail toplumunda oluşan intikam atmosferi ve insanları bilgisayar ekranlarındaki verilere indirgeyen teknolojik savaş anlayışı.

Bir insanın, yaşadığı evin, ailesinin ve çocuklarının sayısal verilere dönüşmesi, öldürme kararının ahlaki ağırlığını görünmez kılabilir. Ekranda görünen artık bir aile değil, belirli bir hedefe ulaşmak için kabul edilebilir sayılan kayıplardır. Böylece insan hayatını korumaya da hizmet edebilecek teknoloji, ölümün bürokratik bir işleme dönüşmesini kolaylaştırma tehlikesi taşır. Teknolojinin kendisi kadar onu kullananların insan hayatına yüklediği değer de belirleyicidir. Kararı bir bilgisayar sistemi hazırlasa bile sonuçlarından insanlar sorumludur. Naza'nın katkılarından biri, Gazze'deki yıkımı yalnızca sonuçlarıyla değil, bu sonuçları mümkün kılan karar mekanizmalarıyla tartışmaya açmasıdır.

İsrail'de İnkâr, Savunma ve Ahlaki Yüzleşme

Naza'nın gösterilmesinden sonra İsrail yönetiminin verdiği tepkiler, belgeselin içeriği kadar dikkat çekiciydi. Başbakan Netanyahu, filmi İsrail'e yönelik bir karalama girişimi olarak nitelendirirken bazı hükümet üyeleri yönetmenleri vatana ihanetle suçladı. Burada üzerinde durulması gereken temel mesele, ağır insan hakları ihlali iddialarıyla karşılaşan bir devletin ve toplumun bu iddialara nasıl tepki verdiğidir. İlk bakışta beklenen, iddiaların araştırılması, tanıklıkların incelenmesi ve ortaya çıkabilecek sorumlulukların belirlenmesidir. Oysa belgesel etrafında gelişen tartışmaların önemli bir bölümünde, suçlamaların içeriğinden çok bunları dile getiren kişilerin niyetleri ve siyasi konumları öne çıktı. Bu yaklaşım yalnızca hükümet çevreleriyle sınırlı değildi.

İsrailli düşünürler Donniel Hartman ve Yossi Klein Halevi'nin Naza üzerine yaptıkları uzun tartışma, bu ahlaki gerilimi anlamak bakımından öğreticidir. Her ikisi de Gazze'deki sivil kayıpların boyutunun, askerî kararların ve savaşın yürütülme biçiminin sorgulanması gerektiğini kabul ediyor. Buna rağmen belgeselin genel anlatısına güçlü biçimde karşı çıkıyorlar; üstelik tartışma sırasında filmi henüz izlemediklerini de söylüyorlar. Böylece ahlaki yüzleşme ihtiyacını kabul etmekle rahatsız edici bir anlatıya baştan direnmek arasındaki gerilim görünür hâle geliyor.

İsrail devletinin kuruluşundan itibaren güvenlik, tarihsel mağduriyet ve varlığını sürdürme düşünceleri, toplumsal kimliğin önemli unsurları arasında yer almıştır. Bu nedenle İsrail ordusunun yalnızca güvenliği sağlayan bir kurum değil, aynı zamanda ağır insan hakları ihlallerinin faili olabileceği ihtimaliyle yüzleşmek, toplumun kendisini algılama biçimini de sorgulamasını gerektiriyor. Naza'nın yarattığı sarsıntının temelinde bu gerilim bulunmaktadır.

Belgeseldeki iddialarla yüzleşmek, yalnızca bazı askerlerin veya komutanların yanlış kararlar vermiş olabileceğini kabul etmekle sınırlı değildir. Bu kararları mümkün kılan siyasi anlayışın, askerî kültürün ve toplumsal kabullerin de sorgulanmasını gerektirebilir. Bu noktada yönetmenlerin yaklaşımı önem kazanıyor. Abraham ve Szor, Gazze'de yaşananların yalnızca Netanyahu hükümetine yüklenemeyeceğini, askerî operasyonları yürüten kurumların ve bunlara destek veren toplumsal kesimlerin sorumluluğunun da tartışılması gerektiğini savunuyor. Asıl belirleyici olan, bu eleştirel seslerin varlığından çok, toplumun genelinde ne ölçüde karşılık bulabilecekleridir. Bir toplumun ahlaki olgunluğu, yalnızca kendi mağduriyetlerini hatırlamasıyla değil, başkalarına verdiği zararlarla da yüzleşebilmesiyle ölçülür. Naza'nın İsrail toplumuna yönelttiği soru budur: Kendi tarihsel acılarının bilincinde olan bir toplum, başka bir halkın yaşadığı acılar karşısında neden savunmacı bir tutum geliştirebilir?

Tarihsel Acının Sınavı: Mağduriyet Bir Muafiyet Belgesi mi?

Naza'nın en yakıcı yönlerinden biri, tarihsel hafıza ile bugünün sorumluluğunu karşı karşıya getirmesidir. Yönetmenler, Holokost'un hatırasından çıkarılacak dersin yalnızca geçmişte çekilen acıları anmakla sınırlı olamayacağını hatırlatıyor. O hafıza, başka insanların maruz kaldığı zulme karşı da duyarlılık üretmelidir. Burada sorgulanan tarihsel acının kendisi değil, onun bugünkü eylemleri haklı göstermenin aracına dönüştürülmesidir. Tarihsel mağduriyet, yeni mağdurların acısını küçültmenin gerekçesi hâline gelirse evrensel ahlaki anlamını yitirir.

Dünya Kamuoyunda Değişen Dengeler

Naza'nın Venedik'te gördüğü ilgi, sinemasal değerinin ötesinde değerlendirilmelidir. Yaklaşık 25 dakikalık alkış, bazı İsrailli yorumcular tarafından İsrail'e yönelik toplu bir mahkûmiyet gösterisi olarak yorumlandı. Filmin Kasım 2026 itibarıyla 47 ülkede gösterime girerek 1,5 milyondan fazla seyirciye ulaşması da tartışmanın festivalin ötesine taşındığını gösteriyor. Yine de bir filmin alkışlanması veya çok izlenmesi, dünya kamuoyunun bütünüyle değiştiğine tek başına kanıt sayılamaz.

Uzun yıllar boyunca İsrail'in özellikle Batı dünyasındaki algısı, büyük ölçüde güvenlik kaygıları, tarihsel mağduriyet ve demokratik değerlerle kurduğu ilişki üzerinden şekillendi. Filistin meselesi ise çoğu zaman bu çerçevenin içinde ele alındı. İsrail'in askerî müdahaleleri güvenlik gerekçeleriyle açıklanırken Filistinlilerin yaşadıkları yıkım, bu müdahalelerin ikincil sonucu olarak sunulabildi. Ancak Gazze'deki savaş, bu anlatının sorgulanmasını hızlandırdı. Yıkılmış şehirlerin, hayatını kaybeden çocukların, yerinden edilmiş ailelerin ve temel yaşam koşullarından mahrum bırakılmış insanların görüntüleri, geleneksel siyasi açıklamaların ötesinde güçlü bir etki yarattı.

Gazze'deki yıkımın görüntüleri daha önce de dünya kamuoyuna ulaşmıştı. Ancak bu belgesel, söz konusu yıkımın arkasındaki askerî kararları, bu kararların alınmasına katılan kişilerin tanıklıkları üzerinden gündeme taşıdı. Dolayısıyla tartışma yalnızca insanların nasıl öldürüldüğüyle değil, bu ölümlerin hangi kararlar sonucunda meydana geldiğiyle de ilgili hâle geldi. Dahası, belgeselin İsrailli yönetmenler tarafından hazırlanmış olması, ortaya konulan iddiaların kolaylıkla dış kaynaklı propaganda olarak nitelendirilmesini güçleştirdi. Bu durum, İsrail yönetiminin sert tepkilerinin nedenlerinden birini de açıklayabilir. Çünkü bir devletin uygulamalarına yönelik eleştirilerin kendi vatandaşları tarafından dile getirilmesi, yalnızca uluslararası itibarını değil, içeride kurduğu meşruiyet anlatısını da etkileyebilir.

Bu bağlamda dikkat çekici olan, eleştirilerin yalnızca Filistin yanlısı siyasi çevrelerle sınırlı kalmaması; kültür, sanat, üniversite ve medya dünyasında da daha görünür olmasıdır. Bu durum, uluslararası kamuoyunda yaşanan daha kapsamlı bir ahlaki dönüşümle bağlantılıdır. İnsan hakları, sivillerin korunması ve uluslararası hukuk gibi ilkelerin yalnızca belirli toplumlar için değil, bütün insanlar için geçerli olup olmadığı sorusu, Gazze savaşıyla birlikte yeniden gündeme gelmiştir. Batılı devletlerin insan haklarını savunan söylemleri ile İsrail'e yönelik politikaları arasındaki farklılık, bu ilkelerin evrenselliği konusunda ciddi tartışmalara neden olmaktadır.

Uluslararası Düzenin Ahlaki Tutarlılığı

Gazze'deki savaşın uluslararası alanda yarattığı tartışmalar, İsrail'in siyasi meşruiyet sorunundan daha geniş bir meseleye, uluslararası düzenin dayandığını ileri sürdüğü ahlaki ve hukuki ilkelerin ne ölçüde tutarlı uygulandığına uzanıyor. İnsan hakları, sivillerin korunması ve uluslararası hukuk, modern uluslararası düzenin temel ilkeleri arasında sayılıyor. Ancak bu ilkelerin evrenselliği, yalnızca uluslararası belgelerde yer almalarından kaynaklanmaz. Gerçek anlamlarını, farklı devletler ve toplumlar karşısında aynı ölçütlerle uygulanabildikleri ölçüde kazanırlar. Bir devletin askerî operasyonlarında sivil kayıpların büyüklüğü ağır biçimde eleştirilirken başka bir devletin benzer iddialar karşısında daha fazla siyasi koruma görmesi, bu ilkelerin tutarlılığı hakkında ciddi sorular doğurur.

Devletlerin farklı siyasi çıkarlarının bulunması şaşırtıcı değildir; uluslararası siyaset zaten büyük ölçüde bu çıkarların çatıştığı bir alandır. Sorun, siyasi tercihlerin evrensel ahlaki ilkeler adına savunulurken aynı ilkelerin uygulanmasında farklı ölçütlere başvurulmasıdır. Ahlaki bir ilkenin evrenselliği, yalnızca başkalarının eylemlerini yargılamaya yaradığında değil, onu savunanların kendi eylemlerini de sınırladığında anlam kazanır. Bu nedenle Gazze meselesi, yalnızca İsrail ile Filistin arasındaki çatışmanın sınırları içinde değerlendirilemez. Aynı zamanda uluslararası hukukun uygulanabilirliğini, insan hakları söyleminin tutarlılığını ve siyasi güç ile ahlaki sorumluluk arasındaki ilişkiyi gündeme getirmektedir.

Sonuç:

Naza belgeselinin yarattığı tartışma, Gazze'deki savaşın yalnızca askerî ve siyasi sonuçlarıyla değil, ahlaki ve düşünsel boyutlarıyla da değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Belgeselde yer alan tanıklıklar, modern savaş teknolojilerinin insan hayatını nasıl sayısal verilere indirgeyebildiğini ve öldürme kararlarının nasıl bürokratik süreçlerin parçasına dönüşebildiğini göstermesi bakımından son derece önemlidir. Bununla birlikte belgeselin asıl önemi, yalnızca Gazze'de neler yaşandığını anlatmasında değil, bu yaşananlar karşısında insanların ve toplumların nasıl tutum aldıklarını görünür kılmasındadır. İsrail yönetiminin tepkileri ve toplum içinde gelişen tartışmalar, tarihsel mağduriyet bilincinin her zaman başkalarının acılarına karşı duyarlılık üretmediğini göstermektedir. Bir toplum, kendi geçmişindeki acıları güçlü biçimde hatırlarken başka bir halkın maruz kaldığı yıkımı görmezden gelebilir veya çeşitli gerekçelerle meşrulaştırmaya çalışabilir. Oysa ahlaki sorumluluk, yalnızca kişinin veya toplumun kendisine yapılan haksızlıklara karşı çıkmasını değil, kendi eylemlerinin başkaları üzerindeki sonuçlarını da sorgulamasını gerektirir.

Naza'nın dünya kamuoyunda gördüğü ilgi ise İsrail'in uzun yıllardır dayandığı siyasi ve ahlaki anlatının giderek daha fazla sorgulandığını göstermektedir. Bu sorgulamanın kalıcı bir siyasi değişime dönüşüp dönüşmeyeceği henüz belli değildir. Ancak Gazze'de yaşananların artık yalnızca resmî açıklamalarla açıklanamayacağı ve geniş kitlelerin vicdanında önemli sorular doğurduğu açıktır. Sonuç olarak Naza, yalnızca bir savaş belgeseli değil, çağımızın en temel ahlaki sorunlarından birini gündeme getiren önemli bir tanıklık girişimidir.

Tarih yalnızca emri verenleri ve tetiği çekenleri kaydetmez. Gerçeği bilen, onu inkâr eden, geçiştiren ya da duyulmaz hâle getirenlerin tutumunu da kaydeder. Naza’nın bize bıraktığı rahatsız edici soru budur: Bir gün dönüp bugüne baktığımızda, insan hayatının yanında mı durduğumuzu söyleyeceğiz, yoksa bir devletin imajını korumayı insan hayatından daha önemli gördüğümüzü mü?

Asıl mesele artık yalnızca Gazze'de neler yaşandığı değildir. Daha önemli olan, bütün bunlar gözler önüne serildiği hâlde devletlerin, toplumların ve bireylerin nasıl bir tutum alacağıdır. Çünkü tarih, yalnızca zulmü gerçekleştirenlerin değil, ona tanıklık ettikleri hâlde sessiz kalanların tutumlarını da kaydeder.