Azerbaycan'da Başörtüsü Krizi: Sovyet Mirası, Modernleşme ve Dinî Kimlik

Bir devlet düşünün. Ordusu, polisi, istihbaratı, mahkemeleri ve geniş bürokrasisiyle milyonları yönetiyor. Fakat bütün bu gücüne rağmen küçük bir kız çocuğunun başındaki örtüden rahatsız oluyor. Öyle rahatsız oluyor ki o çocuğun sınıfına girmesini bile engelleyebiliyor.

Azerbaycan hükümeti, eğitimde laiklik ve kıyafet birliğini esas alan düzenlemeler yaptı. Düzenlemelerde başörtüsü açıkça zikredilmiyordu. Okul kıyafetinin bütünlüğünü bozan veya laiklikle bağdaşmayan kıyafetlerden söz ediliyordu. Ancak bu düzenlemelerin ardından bazı okullarda başörtülü kız öğrencilerin sınıflara alınmadığına, öğretmenlerin başörtüleri nedeniyle görevlerini sürdürmekte güçlük yaşadığına ilişkin haberler yayıldı. Okul kapılarında ağlayan öğrenciler, çocuklarının eğitim hakkını savunan aileler, arkadaşlarıyla dayanışmak için derslere girmeyi reddeden kız çocukları ve sokaklara taşan protestolar... Başörtüsü böylece bir devlet meselesine dönüşmüştü. Üstelik bunlar, nüfusunun ezici çoğunluğu Müslüman olan bir ülkede yaşanıyordu.

Azerbaycan yönetimi ise kararını savunurken laiklikten, millî kimlikten, okul disiplininden ve yabancı dinî etkilerden söz ediyordu. Başörtüsü, özellikle Arap ve İran kültürünün etkisiyle ilişkilendiriliyor; okullarda dinî görünürlüğün sınırlandırılması laikliğin gereği sayılıyordu. Peki, bir kız öğrencinin başörtüsü takması devletin laik karakterini nasıl tehdit edebilir?

Bir çocuk okuluna gidiyor; elinde ne bir silah var ne de siyasi bir örgütün propagandasını yapıyor. Derslerine girmek, arkadaşlarıyla birlikte eğitim görmek istiyor. Fakat başındaki örtü, onunla sınıfı arasına aşılması güç bir duvar gibi dikiliyor. Laiklik küçük bir kız çocuğunun başörtüsüne karşı bu kadar savunmasız mıdır? Daha önemlisi, eğitim hakkını korumakla yükümlü olan devlet, hangi gerekçeyle bu hakkı bir kıyafet tercihine bağlayabilir?

Laiklik Adına Dinle Mücadele: Devletin Tarafsızlığından İdeolojik Dayatmaya

Laiklik nedir? Devletin herhangi bir dinin veya mezhebin otoritesi altında olmaması mı? Vatandaşlarına inançlarından bağımsız olarak eşit davranması mı? Yoksa onların dinî kimliklerini kamusal hayattan silmesi mi? Eğer laiklik, devletin dinî otoritelerden bağımsızlığını ve bireylerin inanç özgürlüğünü güvence altına almayı ifade ediyorsa, başörtülü bir öğrencinin okulda bulunması bu ilkeyle nasıl çelişebilir? Devletin herhangi bir dini benimsememesi başka, vatandaşların kendi inançlarını görünür biçimde yaşamalarını engellemesi bambaşka bir şeydir. Ne var ki yasakçı laiklik anlayışı tam da bu ayrımı ortadan kaldırıyor. Tarafsızlık iddiasıyla vatandaşın dinî tercihlerini denetliyor.

Böylece laiklik, dinî baskılara karşı bireyi koruyan bir ilke olmaktan çıkıp bireyin dinî hayatına müdahale eden yeni bir otoriteye dönüşüyor. Böylece adeta yeni bir ‘laiklik dini’ inşa ediliyor. Laiklik, farklı görünüşlere tahammül etmeyen ve hayat tarzlarını belirlemeye çalışan bir anlayışa dönüşüyor.

Bir okulun belirli bir üniforması olabilir. Öğrencilerden ortak kıyafet kurallarına uymaları istenebilir. Fakat bir kız öğrenci belirlenen okul kıyafetini giyip üzerine başörtüsü taktığında ne değişmektedir? Başörtüsü okulun eğitim programını mı bozuyor? Derslerin işlenmesini mi engelliyor? Öğrencilerin bilim öğrenmesini mi imkânsız hâle getiriyor? Sorun gerçekten kıyafet birliği mi, yoksa başörtüsünün temsil ettiği dinî kimlik mi? Çünkü yasakçı anlayış başörtüsünü sıradan bir kıyafet saymıyor. Başörtüsüne siyasi ve ideolojik anlamlar yüklüyor. Onu bir dünya görüşünün, bir dinî hareketin işareti olarak ele alıyor. Böylece başörtüsü takan her kadın, kendi iradesinden ve kişisel tercihinden bağımsız biçimde siyasi bir tartışmanın içine çekiliyor.

Devletin dinler karşısındaki tarafsızlığı da sorgulanıyor. Eleştirilerden biri, dinî sembollere çifte standart uygulandığı iddiasıdır. Yahudi dinî sembollerinin görünürlüğüyle Müslüman kadınların başörtüsüne yönelik müdahalelerin karşılaştırılması da bu eleştirinin bir parçasıdır. Devlet dinî sembolleri gerçekten ilkesel bir tarafsızlık anlayışıyla mı değerlendiriyor, yoksa hangi dinî sembolün kabul edilebilir olduğuna kendi siyasi tercihleri doğrultusunda mı karar veriyor? İnsanlara din adına kıyafet dayatmak yanlışsa, laiklik adına kıyafet dayatmak neden doğru olsun? Birincisine baskı, ikincisine özgürlük demek hangi mantıkla açıklanabilir?

Kadın Özgürlüğü Adına Kadına Baskı: Başörtüsü Yasağının Büyük Çelişkisi

Başörtüsü yasakları zaman zaman kadın özgürlüğü adına savunuluyor. Kadınların bedenleri ve kıyafetleri üzerinde söz sahibi olması, toplumsal ve dinî baskılardan kurtulması isteniyor. Fakat sıra başörtüsüne geldiğinde aynı özgürlük anlayışı birdenbire değişiyor.

Kadın istediği gibi giyinebilir, ama başörtüsü takmamalıdır. Kadının bedenine kimse müdahale etmemelidir, ama başörtüsünü çıkarması istenebilir. Kadın kararlarını kendisi vermelidir, ama dinî kıyafeti seçince özgür olup olmadığına başkaları karar verir. Peki, bu nasıl bir özgürlük anlayışıdır?

Kadını başörtüsü takmaya zorlamak baskıysa, başörtüsünü çıkarmaya zorlamak neden özgürlük olsun?

İran'da kadınların başörtüsü takmaya zorlanması eleştiriliyor. Elbette eleştirilmeli. Devletin kadının kıyafetine karar vermesi, iradesine müdahaledir. Fakat aynı kadın başörtüsü takmak istediğinde devlet bu kez onu çıkarmaya zorluyorsa, bunun neresi özgürlüktür? Başörtüsünü zorla dayatanlarla başörtüsünü zorla çıkartanlar, farklı gerekçelerle aynı baskıcı yönteme başvurmaktadır.

Bazı feminist ve liberal çevrelerin kadınların bedenleri üzerindeki özgürlüklerini savunurken, başörtülü kadınların karşılaştığı yasaklar konusunda aynı kararlılığı göstermemeleri ciddi bir tutarsızlıktır. Elbette başörtüsü yasağına karşı çıkan kadın hakları savunucuları da bulunuyor. Ancak özgürlüğü yalnızca belirli kıyafet tercihleri için savunmak, kadın özgürlüğü iddiasını tartışmalı hâle getiriyor.

Başörtülü bir kadının mutlaka baskı altında olduğunu varsaymak da aynı anlayışın başka bir görünümüdür. Bu çevrelere göre Kadın başörtüsü takıyorsa, mutlaka ailesi tarafından zorlanmış olmalıdır. Bu konuda kendi iradesiyle karar vermiş olamaz. Peki, bir kadının kendi inancına bağlı olarak başörtüsü takabileceğini kabul etmek neden bu kadar zor? Kadın ancak başörtüsünü çıkardığında mı özgür sayılacaktır? Özgürlüğün ölçüsü kadının kendi tercihi değil de başkalarının uygun gördüğü kıyafet biçimi olacaksa, burada özgürlükten nasıl söz edilebilir? Kadının özgürlüğünü savunduğunu söyleyen bir anlayış, neden onun eğitim hakkını sınırlandırıyor? Kadının ekonomik bağımsızlığını önemseyenler, başörtüsü nedeniyle iş bulmakta güçlük çeken kadınların durumunu nasıl açıklıyor? Kadınların toplumsal hayata katılımını savunanlar, başörtülü kadınları bu hayatın dışına iten uygulamalara neden aynı duyarlılıkla yaklaşmıyor?

Kadın özgürlüğü, kadının yalnızca belirli bir hayat tarzını tercih etme özgürlüğü değildir. Başörtüsünü çıkarma hakkı kadar onu takma hakkını da kapsamalıdır. Aksi hâlde özgürlük, kadınların kendi iradeleriyle yaşamasının değil, başkalarının uygun gördüğü biçimde yaşamalarının adı hâline gelir.

Müslüman Ülkelerin İslam'la Mücadelesi: Modernleşme mi, Kendi Kimliğine Yabancılaşma mı?

Benzer kısıtlamalar diğer Müslüman ülkelerde de görülmektedir. Örneğin Kazakistan'da okullarda dinî aidiyeti gösteren kıyafetlere yönelik kısıtlamalar, Tacikistan'da yabancı kültüre ait görülen giysilerin yasaklanması, Özbekistan'da yüzü örten kıyafetlere ilişkin düzenlemeler, Mısır'daki peçe yasağı ve Cezayir'de kamu çalışanlarının yüzlerini örtmelerine yönelik kısıtlamalar da bu çerçevede ele alınabilir.

Bu ülkelerdeki düzenlemelerin kapsamı ve gerekçeleri aynı değildir. Ancak bütün bu uygulamalarda ortak payda dinî kıyafetlerin Müslüman toplumlarda devlet tarafından sınırlandırılmasıdır. Üstelik bazı ülkelerde bu müdahaleler yalnızca güvenlik veya kamu düzeni gerekçesiyle değil, modernleşme ve millî kimliğin korunması adına da savunulmaktadır.

Başörtüsü kimi zaman geri kalmışlığın, kimi zaman yabancı kültürün, kimi zaman da siyasi aşırılığın sembolü olarak sunulmaktadır. Bu yaklaşımın özellikle eski Sovyet coğrafyasında tarihsel bir geçmişi vardır. Sovyetler Birliği döneminde dinî hayat, devletin yoğun denetimi altında tutulmuştu. Dinî kurumlar sınırlandırılmış, dinin kamusal görünürlüğü azaltılmış ve toplumların dinî kimliklerini dönüştürmeye yönelik politikalar uygulanmıştı. Sovyetler Birliği dağıldığında Azerbaycan ve Orta Asya ülkeleri siyasi bağımsızlıklarını kazandılar. Ancak Sovyet döneminin devlet anlayışı ve laiklik uygulamalarının etkileri bütünüyle ortadan kalkmadı. Bu ülkeler Sovyet yönetiminden kurtulmuş olmalarına rağmen, Sovyet döneminde dinî hayata yönelik uygulanan bazı kısıtlamaları farklı biçimlerde sürdürmektedir. Benzer şekilde siyasi bağımsızlık kazanılmıştır, fakat dinî hayat üzerindeki devlet denetimi devam etmektedir.

Modernleşmek Ne Demektir?

Bilimde, eğitimde, ekonomide ve teknolojide ilerlemek mi? Yoksa toplumun dinî görünürlüğünü azaltmak mı? Bir ülkenin modernleşmesi için kadınların başörtülerini çıkarması neden gerekli olsun? Bilimsel gelişmişlikle kadınların saçlarının görünmesi arasında nasıl bir ilişki bulunmaktadır? Başörtüsünü geri kalmışlıkla özdeşleştiren yaklaşım, modernleşmeyi toplumsal gelişmeden çok dış görünüşe bağlamaktadır. İlerlemeyi kadınların kıyafetiyle ölçmek, modernleşmeyi yüzeyselleştirir. Özellikle de bazı Müslüman ülkelerin yönetici kadroları kendi toplumlarının dinî kimliklerine karşı mesafelidirler. Bu yönetimler, Batı karşısında modern ve laik bir devlet görüntüsü vermeye çalışırken toplumun dinî tercihlerini sınırlandırabilmektedir. 

Başörtüsünün Arap ve İran Kültürüyle İlişkilendirilmesi

Azerbaycan'daki tartışmanın önemli boyutlarından biri de başörtüsünün Arap ve İran kültürüyle ilişkilendirilmesidir. Azerbaycan yönetiminin İran'ın siyasi ve dinî nüfuzundan endişe duyduğu bilinmektedir. Dinî faaliyetlerde yabancı siyasi etki uzun süredir yönetimin gündemindedir. Ancak şu sorulmalıdır:

İran'ın siyasi nüfuzuyla mücadele etmenin yolu neden başörtülü kız öğrencilerin eğitim hakkını sınırlandırmaktan geçmektedir? Başörtüsü takan her öğrenci İran'ın siyasi projesinin bir parçası mıdır?

Bir kızın başını örtmesi, yabancı bir devlete bağlılık gösterdiği anlamına mı gelir? Üstelik İslam, Azerbaycan toplumunun yakın zamanda dışarıdan ithal ettiği yabancı bir kültür değildir. Yüzyıllardır bu coğrafyanın tarihinin, inançlarının ve toplumsal hayatının bir parçasıdır. Bu durumda İslami kimliğin yabancı kültür olarak gösterilmesi nasıl açıklanacaktır?

Azerbaycan'ın tarihî kimliğinde önemli yer tutan dinî miras, devletin ihtiyaç duyduğu dönemlerde millî birlik ve dayanışmanın unsuru olarak öne çıkarılmaktadır. Karabağ Savaşı sırasında camilerin, dinî sembollerin ve Müslüman kimliğinin siyasi söylemde nasıl kullanıldığı hatırlanmalıdır. Peki, aynı dinî kimlik sıradan bir kız öğrencinin başörtüsünde görünür olduğunda neden tehdit olarak değerlendirilmektedir? Dinî semboller devletin siyasi söyleminde kullanıldığında millî değer, vatandaşın gündelik hayatında ortaya çıktığında yabancı kültür mü olmaktadır? Bu, devletin dinî kimlikle ilişkisindeki tutarsızlığı gösterir. İslam'ın toplumsal ve tarihsel mirasından siyasi meşruiyet üretmek, fakat aynı İslam'ın bireysel hayattaki görünürlüğünü sınırlamak...Modernleşme adına toplumun dinî kimliğiyle mücadele etmek... Millî değerleri koruma iddiasıyla o toplumun tarihsel inançlarını yabancılaştırmak... Mesele başörtüsünden ibaret değildir.

Türkiye'nin Geçmişi, Azerbaycan'ın Bugünü: Tarihten Hiç mi Ders Alınmadı?

Azerbaycan'daki tartışmalar Türkiye için de anlamlıdır. Türkiye benzer yasakları ve sonuçlarını geçmişte yaşamıştır. Üniversite kapılarından geri çevrilen başörtülü öğrenciler, eğitimlerini tamamlamak için başka ülkelere gitmek zorunda kalan genç kızlar, mesleklerini sürdürmekte güçlük çeken kadınlar ve kamu kurumlarında yaşanan yasaklar...Özellikle 28 Şubat döneminin hafızası hâlâ canlıdır. O dönemde başörtüsü yasakları laikliğin, çağdaşlaşmanın ve devlet düzeninin korunması adına savunulmuştu. Başörtülü kadınların eğitim ve çalışma hayatından dışlanması, laik devlet anlayışının gereği olarak gösterilmişti. Yıllar sonra bu yasaklar kaldırıldı.

Türkiye'den gelen tepkilerin ardında bu tecrübe vardır. Çünkü Türkiye, başörtüsünü yasaklamanın toplumsal sorunları çözmediğini; aksine yeni mağduriyetler, gerilimler ve ayrışmalar ürettiğini yaşamıştır. Azerbaycan yönetimine yöneltilen en dikkat çekici eleştirilerden biri de budur: Türkiye'nin geçmişte yaşadığı ve daha sonra terk ettiği bir uygulama, bugün Azerbaycan'da neden yeniden savunulmaktadır?

İki ülkenin yakınlığı bu soruyu önemli kılıyor. Türkiye ile Azerbaycan yıllardır “tek millet, iki devlet” anlayışıyla ilişkilerini sürdürmektedir. Karabağ Savaşı sırasında Türkiye'nin Azerbaycan'a verdiği askerî ve siyasi destek, iki ülke arasındaki kardeşliğin en önemli göstergelerinden biri olarak sunulmuştur.

Fakat başörtüsü tartışması, bu yakın ilişkilerin içinde ciddi bir görüş ayrılığına yol açmıştır. Türkiye'den gelen eleştiriler karşısında Azerbaycan yönetimi iç işlerine müdahale edildiğini savunmuş, laik devlet yapısının ve eğitim politikasının tartışma konusu yapılmasına karşı çıkmıştır. Elbette Azerbaycan bağımsızdır ve politikalarını belirleyebilir. Fakat bir devletin bağımsız olması, uygulamalarının eleştirilemeyeceği anlamına gelir mi? Türkiye'nin geçmişte başörtüsü yasakları nedeniyle yaşadığı mağduriyetleri hatırlatması, Azerbaycan'ın bağımsızlığına yönelik bir müdahale olarak mı görülmelidir? Daha önemlisi, iki ülke arasında sürekli vurgulanan ortak tarih, kültür ve dinî değerler, başörtüsü meselesinde neden böylesine keskin bir ayrışmaya dönüşmektedir?

Karabağ Savaşı sırasında dinî ve millî kimliğin önemi vurgulanırken, bugün başörtülü öğrencilerin eğitim hakkını savunmak neden sorun hâline gelmektedir? Devletlerin çıkarları ve ittifakları değişebilir. Ancak başörtüsü nedeniyle eğitim hakkından mahrum bırakılan bir kız çocuğunun yaşadığı mağduriyet, devletler arasındaki siyasi ilişkilerin niteliğine göre değişmez. Türkiye'nin tecrübesi, yasakların sonuçları açısından önemli bir örnektir.

Sonuç:

Tarihsel tecrübeler, bu tür baskıların insanların inançlarını ve tercihlerini ortadan kaldırmadığını göstermektedir. Sovyetler Birliği'nin dinî hayat üzerindeki ağır baskılarına rağmen din, bağımsızlık sonrasında yeniden görünür hâle gelmiştir. Türkiye'deki uzun başörtüsü yasakları da sonunda kaldırılmıştır. Benzer şekilde başörtüsünü zorunlu kılan uygulamalar da kadınların farklı tercihlerde bulunmasını bütünüyle engelleyememiştir. İnançlar ve tercihler devlet emriyle kolayca ortadan kalkmaz. Asıl sorun, bazı devletlerin bunu hâlâ anlamamakta ısrar etmesidir. Bir ülkenin modernleşmesi için kız öğrencilerin başörtülerini çıkarması gerekmiyor. Bir devletin laik olması için vatandaşlarının dinî kimliklerini gizlemesi gerekmiyor. Kadınların özgürleşmesi için başlarını açmaya zorlanması gerekmiyor. Devletin görevi, kadınlara hangi kıyafetin özgürlüğü temsil ettiğini öğretmek değildir. Onların eğitim haklarını, çalışma hayatına katılımlarını ve kendi tercihlerini yapabilmelerini güvence altına almaktır. Başörtüsünü yasaklayan bir devlet, bunu laiklik adına yaptığı için daha az baskıcı hâle gelmez. Başörtüsünü zorunlu kılan bir devlet de bunu din adına yaptığı için daha haklı olmaz. Her iki durumda da sorgulanması gereken şey aynıdır: Devletin, insanların hayat tarzları üzerinde ne ölçüde söz sahibi olabileceği. Azerbaycan'daki tartışma bunu yeniden gündeme getirdi. Ve şimdi başörtülü olduğu için okul kapısında bekleyen o kız çocuğunu düşünerek soralım: Bir kızın başındaki örtüden korkan, onun eğitim hakkını bu örtüyü çıkarmasına bağlayan ve bütün bunları özgürlük, laiklik ve modernleşme adına savunan bir devlet, gerçekte hangi özgürlüğü korumaktadır?

Doç. Dr. Cevher ŞULUL

(Harran Üniversitesi Öğretim Üyesi)