Üniversitenin Anlam Krizi: Bilgi, Liyakat ve Zihinsel Bağımlılık

İslam medeniyeti, tarih boyunca dinî hayatı merkeze almakla birlikte bilime, düşünceye, sanata, mimariye ve şehir hayatına da büyük önem vermiştir. Bu yönüyle akıl ile ruhu, bilgi ile hikmeti, dünya ile ahireti birlikte düşünebilen özgün bir medeniyet tecrübesi ortaya koymuştur. İslam’ın ilim talebini ve yeryüzünün imarını teşvik eden evrensel çağrısı, Müslüman toplumlarda bilgiyi yalnızca aktarılan bir miras değil, aynı zamanda medeniyet kuran bir güç hâline getirmiştir.

Bugün ise İslam dünyasında üniversite meselesi, çoğu zaman nicel göstergeler üzerinden tartışılmaktadır: üniversite sayısı, kampüs büyüklüğü, öğrenci ve mezun oranları, fakülte ve program sayıları… Elbette bunlar önemlidir; ancak hiçbiri tek başına bir kurumun hakiki anlamda üniversite olduğunu göstermez. Çünkü üniversite, bina, tabela, kontenjan ve diplomadan ibaret değildir; üniversite, bir toplumun aklını örgütleme biçimidir.

Bu nedenle İslam dünyasında üniversite eğitiminin krizi, yalnızca kurumsal kapasite, teknik altyapı ya da eğitim politikası sorunu değildir; daha derinde bilgi üretimi, liyakat kültürü ve zihinsel bağımlılık ekseninde şekillenen bir anlam krizidir. Üniversiteler çoğalmış, fakat üniversite fikri zayıflamıştır; akademik unvanlar artmış, fakat kurucu düşünce aynı ölçüde gelişmemiştir. Bu yüzden üniversiteyi yeniden düşünmek, aslında bilgi, insan, toplum ve medeniyet tasavvurunu yeniden tartışmak anlamına gelmektedir.

Üniversite: Meslek Okulu mu, Medeniyet Aklı mı?

Üniversitenin krizi, aslında üniversitenin ne olduğuna dair cevabın kaybolmasıyla başlar. Üniversite, yalnızca iş piyasasına eleman yetiştirmek için kurulmuş bir üst okul değildir. Elbette meslek kazandırır; elbette teknik beceri verir, elbette hukukçu, iktisatçı, ilahiyatçı, sosyal bilimci yetiştirir. Fakat üniversitenin asli vazifesi bundan ibaret değildir. Üniversite, bir toplumun hakikatle kurduğu en yüksek kurumsal ilişki biçimidir.

Bu nedenle üniversite, sadece “ne işe yarar?” sorusuna mahkûm edilemez. Çünkü her hakiki bilgi, ilk anda pratik fayda üretmeyebilir. Felsefe, tarih, sosyoloji, ilahiyat, edebiyat, temel bilimler, mantık, dil çalışmaları ve teorik araştırmalar ilk bakışta piyasanın hızlı kâr mantığına uygun görünmeyebilir. Fakat medeniyetler, yalnızca pratik ihtiyaçlarla kurulmaz; derin anlam ufuklarıyla kurulur. Bir toplumun kendisini, tarihini, Tanrı’yı, insanı, tabiatı, adaleti, iktidarı, ahlakı, sanatı ve bilgiyi nasıl kavradığı, onun medeniyet gücünü belirler.

İslam dünyasında üniversite eğitimi uzun süredir bu büyük sorudan uzaklaşmıştır. Üniversite, çoğu yerde medeniyetin akıl merkezi olmaktan çıkarak diploma üretim merkezine dönüşmüştür. Öğrenci üniversiteye hakikat aramak için değil, iş bulmak için gitmektedir. Aileler üniversiteyi çocuklarının fikrî olgunlaşma alanı olarak değil, sosyal güvence aracı olarak görmektedir. Devletler üniversiteyi bağımsız düşünce merkezi olarak değil, kalkınma istatistiklerini süsleyen bir kurum olarak değerlendirmektedir.

Böyle bir ortamda üniversite, ruhunu kaybeder. Dersler vardır ama düşünce yoktur. Akademik takvim vardır ama fikrî iklim yoktur. Kongreler vardır ama sarsıcı tartışmalar yoktur. Tezler vardır ama medeniyet ölçeğinde kuram üreten çalışmalar azdır. Yayın vardır ama kurucu metin azdır. Bu nedenle İslam dünyasında üniversitenin krizini “kalite sorunu” diye tanımlamak yanlıştır.

Bilgi Üretmeyen Üniversite, Bağımsız Olamaz

Bir üniversiteyi üniversite yapan şey, bilgi aktarması değil, bilgi üretmesidir. Lisans düzeyinde bilgi aktarımı elbette gereklidir. Fakat üniversiteyi okuldan ayıran şey, araştırma, teori, yöntem, eleştiri ve özgün katkıdır. Eğer bir üniversite yalnızca mevcut bilgiyi tekrarlıyor, ders kitabı okutuyor, sınav yapıyor, mezun veriyor ama yeni bilgi üretmiyorsa, o kurum üniversite adını taşısa bile üniversite ruhuna sahip değildir.

Bu durum en açık biçimde bilimsel araştırma alanında görülür. Araştırma merkezleri zayıfsa, akademisyenler geçim kaygısı içinde eziliyorsa, uzun vadeli bilim politikaları yoksa, akademik özgürlük sınırlıysa, üniversiteden büyük bilgi atılımları beklemek hayaldir.

Burada kritik nokta şudur: Bilgi üretmeyen toplum, bağımsız karar da üretemez. Çünkü karar, bilgiye dayanır. Kendi verisini üretmeyen, kendi uzmanını yetiştirmeyen, kendi teknolojisini geliştirmeyen, kendi sosyal teorisini kurmayan, kendi tarihini kendi kavramlarıyla okuyamayan toplumlar, başkalarının bilgi düzenine bağımlı hâle gelirler. Bu bağımlılık bazen akademik referans bağımlılığı olarak, bazen dil bağımlılığı olarak, bazen de kendi toplumunu yabancı kavramlarla okuma şeklinde tezahür eder.

Bu yüzden üniversitenin krizi, sadece akademik bir kriz değildir; aynı zamanda siyasal bağımsızlık krizidir. Üniversite zayıfsa, devletin stratejik aklı da zayıflar. Üniversite zayıfsa, ülke ekonomide dışa bağımlı hale gelir. Üniversite zayıfsa, toplum kendi krizlerini teşhis edemez. Üniversite zayıfsa, medeniyet iddiası hamasete dönüşür.

Tabela Üniversiteleri ve Taklit Zihniyeti

İslam dünyasında son yıllarda üniversiteleşme hızlı biçimde artmıştır. Yeni kampüsler, İngilizce programlar, uluslararası akreditasyonlar, modern binalar, dijital altyapılar, küresel sıralama hedefleri… Bunlar ilk bakışta olumlu görünür. Fakat bütün bu unsurlar üniversitenin derin krizini bazen örtmektedir. Çünkü üniversiteyi üniversite yapan şey tabelanın yabancı dilde olması, kampüsün estetik görünmesi veya derslerin İngilizce yapılması değildir. Asıl soru şudur: Bu üniversite ne üretiyor?

Hangi teoriyi geliştiriyor? Hangi problemi çözüyor? Hangi bilimsel ekolü kuruyor? Hangi dili güçlendiriyor? Hangi toplumsal yaraya merhem oluyor? Hangi sanayi alanına katkı sağlıyor? Hangi düşünce geleneğini yeniden yorumluyor? Hangi ahlaki, siyasal, felsefi veya teknolojik tartışmaya öncülük ediyor? Gerçek sorun üniversitenin ne ürettiği, hangi dili geliştirdiği, hangi sektöre katkı verdiği ve hangi seçkin kadroyu yetiştirdiği meselesidir.

Bu tespit, İslam dünyasının birçok üniversitesi için acı biçimde geçerlidir. Çünkü bazı üniversiteler modern görünmekte ama zihinsel olarak bağımlı kalmaktadır. Bazıları Batı’daki üniversite modellerini taklit etmekte, fakat o modellerin arkasındaki araştırma disiplini, akademik özgürlük, liyakat kültürü ve uzun vadeli bilim politikası boyutunu kuramamaktadır. Böylece ortaya modern görünümlü ama derinliği zayıf kurumlar çıkmaktadır.

Taklidin en tehlikeli biçimi budur: Biçimi almak, ruhu alamamak. Batı üniversitesinin laboratuvarını, kampüsünü, dilini, unvan sistemini, sıralama ölçütlerini, akreditasyon mantığını alırsınız; ama akademik özgürlüğünü, eleştirel kültürünü, tartışma geleneğini, disiplinli çalışma ahlakını alamazsanız, elinizde sadece pahalı bir dekor kalır.

Üniversite dekorla kurulmaz. Üniversite, uzun vadeli emekle, özgür düşünceyle, kurumsal ciddiyetle, liyakatle, araştırma ahlakıyla, dil bilinciyle ve medeniyet tasavvuruyla kurulur.

Dil Meselesi: Bilim Dili Kuramayan Toplum, Düşünce Bağımsızlığı Kuramaz

Üniversite krizinin en hassas boyutlarından biri dildir. Dil, yalnızca iletişim aracı değildir; düşüncenin evidir. Bir toplum hangi dilde düşünüyorsa, dünyayı o dilin imkânlarıyla kavrar. Eğer üniversite dili ile toplum dili arasında derin bir kopukluk oluşursa, üniversite kendi toplumuna yabancılaşır. Eğer bilim yalnızca yabancı dille yapılabilir sanılırsa, yerli dil yavaş yavaş yüksek düşüncenin dışına itilir. Bu da yalnızca kültürel bir kayıp değil, epistemolojik bir kayıptır.

Elbette yabancı dil öğrenmek zaruridir. Modern bilim dünyasında İngilizce başta olmak üzere yabancı dilleri bilmeden güçlü bir akademik varlık göstermek zordur. Fakat yabancı dil bilmek ile kendi dilini bilim dili olmaktan çıkarmak aynı şey değildir. Birincisi güçtür, ikincisi teslimiyettir. Bir toplum hem dünyaya açılmalı hem kendi dilini yüksek düşüncenin taşıyıcısı hâline getirmelidir.

İslam dünyasının klasik döneminde ilim dili, medeniyet kurucu bir güçtü. Arapça yalnızca ibadet dili değil, felsefenin, tıbbın, matematiğin, astronominin, kelamın, fıkhın, mantığın ve edebiyatın da diliydi. Daha sonra Türkçe, Farsça ve diğer İslam dilleri de zengin düşünce evrenleri kurdu. Bugün ise birçok Müslüman toplumda üniversite, kendi diline güvenini kaybetmiş görünmektedir. Yabancı dilde eğitim çoğu zaman bilimsel derinlik değil, sınıfsal prestij aracına dönüşmektedir.

Bu nedenle İslam dünyasında üniversite reformu konuşulacaksa, dil meselesi merkeze alınmalıdır. Üniversite hem güçlü yabancı dil öğretmeli hem de kendi ana dilini yüksek bilim, felsefe, sosyal teori ve teknoloji dili hâline getirmelidir. Aksi hâlde üniversite mezunu gençler, kendi halkıyla konuşamayan, kendi geleneğini okuyamayan, kendi toplumunun acılarını kavramlaştıramayan, fakat yabancı akademik jargonu tekrar edebilen ara sınıflara dönüşür. Bu da medeniyet değil, yabancılaşma üretir.

Beyin Göçü: Kendi Evladını Başkasının Geleceğine Yetiştirmek

İslam dünyasının üniversite krizinin en dramatik sonuçlarından biri beyin göçüdür. Bir toplumun en zeki, en çalışkan, en üretken gençlerini yetiştirip sonra onlara kendi ülkesinde özgür, güvenli, saygın ve üretken bir akademik ortam sunamaması, sadece ekonomik bir kayıp değildir. Bu, doğrudan doğruya medeniyet intiharıdır.

Beyin göçü, yalnızca “gençler yurt dışına gidiyor” meselesi değildir. Beyin göçü, bir toplumun kendi yeteneğini tutamaması, kendi umudunu koruyamaması, kendi geleceğine yatırım yapamaması demektir. Yetiştirdiğiniz bilim insanı, sosyal bilimci, yazılımcı, akademisyen, düşünür başka ülkelerin araştırma merkezlerinde ve üniversitelerinde üretmeye başlıyorsa, siz sadece insan kaybetmiyorsunuz; gelecek kaybediyorsunuz.

Beyin göçünün arkasında yalnızca maaş farkı yoktur. Elbette ekonomik imkânlar önemlidir. Fakat nitelikli insan sadece para için gitmez; çoğu zaman nefes alabileceği bir iklim arar; akademik özgürlük ister, liyakat ister, akademik yükselmede adalet ve hakkaniyetli sistem ister. Zihninin cezalandırılmadığı, soruların tehdit sayılmadığı, başarının kıskançlıkla değil destekle karşılandığı bir ortam ister.

Eğer bir ülkede üniversite hiyerarşisi liyakat yerine sadakatle işliyorsa, akademik kadrolar bilimsel yeterlilikten çok ilişki ağlarıyla belirleniyorsa, eleştirel düşünce riskli görülüyorsa, bilim insanı geçim derdine mahkûm ediliyorsa, genç araştırmacılar değersiz hissettiriliyorsa, beyin göçü kaçınılmazdır.

Böylece İslam dünyası kendi evlatlarını yetiştirir, fakat başkalarının medeniyetine armağan eder. İlkokuldan üniversiteye kadar büyük emeklerle yetişen genç beyinler, en verimli dönemlerinde başka ülkelerin bilimsel, teknolojik ve ekonomik gücüne katkı sunar. Sonra biz de “Neden kalkınamıyoruz?” diye sorarız. Çünkü kalkınmanın öznesini kaybediyoruz.

Akademik Özgürlük Olmadan Bilim Olmaz

Üniversiteyi üniversite yapan temel şartlardan biri akademik özgürlüktür. Akademik özgürlük, akademisyenin keyfî biçimde her şeyi söylemesi değildir; hakikati araştırırken siyasal, ideolojik, bürokratik, ekonomik ve toplumsal baskılardan korunmasıdır. Çünkü bilgi, ancak özgür bir ortamda gelişir. Korkunun olduğu yerde taklit vardır; özgürlüğün olduğu yerde keşif vardır.

İslam dünyasında birçok üniversite, devletin, bürokrasinin, ideolojik grupların, piyasanın veya sosyal baskıların gölgesinde çalışmaktadır. Bu durum özellikle sosyal bilimler, ilahiyat, tarih, siyaset bilimi, hukuk, felsefe ve kültür araştırmalarında daha ağır hissedilir. Çünkü bu alanlar doğrudan toplumun kendini anlama biçimiyle ilgilidir. Fakat tam da bu yüzden kontrol edilmek istenir.

Oysa üniversite kontrol edilmesi gereken bir tehdit değil, güçlendirilmesi gereken bir akıldır. Üniversitenin görevi iktidarı alkışlamak değil, hakikati araştırmaktır. Üniversitenin görevi toplumsal ezberleri tekrar etmek değil, onları eleştirel biçimde incelemektir. Üniversitenin görevi gençleri ideolojik kalıplara sokmak değil, onlara düşünme cesareti kazandırmaktır.

Akademik özgürlük olmadan üniversite, yüksek dereceli lise olur. Hoca memura, öğrenci sınav adayına, araştırma rapora, bilim protokole, düşünce de törene dönüşür. Böyle bir üniversitede kimse büyük soru soramaz. Büyük soru sorulmayan yerde büyük cevap da doğmaz.

Bu nedenle İslam dünyasında üniversite reformunun en temel şartı, özgür ve güvenli bir akademik iklim kurmaktır. Üniversite siyasetten bütünüyle kopuk olamaz; çünkü toplumun içindedir. Fakat üniversite siyasetin arka bahçesi de olmamalıdır. Devlet üniversiteye kaynak sağlamalı, fakat onun aklını rehin almamalıdır. Toplum üniversiteden fayda beklemeli, fakat onu popüler kanaatlere mahkûm etmemelidir.

Medeniyet Krizi: Üniversitenin Ufku Daralınca Toplumun Ufku Daralır

İslam dünyasında üniversite meselesinin en derin boyutu medeniyet krizidir. Çünkü üniversite, bir toplumun kendisini dünyaya hangi iddiayla sunduğunu gösterir. Eğer üniversite yalnızca Batı’da üretilen bilgiyi takip eden bir kurumsa, o toplum takipçi olmayı kabul etmiş demektir. Eğer üniversite kendi tarihini, kendi dilini, kendi sorunlarını ve kendi imkânlarını merkeze almıyorsa, o toplum kendisini başkasının aynasında görmeye razı olmuş demektir.

Medeniyet kurmak, sadece güçlü ekonomi, güçlü ordu veya teknolojik altyapı meselesi değildir. Bunlar elbette gereklidir; fakat medeniyetin kalbinde bilgi vardır. Bilgi olmadan ekonomi dışa bağımlı hale gelir; siyaset günübirlik reflekslere sıkışır; dinî düşünce dogmatik ve tepkisel bir ideolojiye dönüşür; gençlik anarşi ve kaosa sürüklenir.

Bu nedenle üniversite, İslam dünyasının en stratejik kurumudur. Fakat bu stratejik kurum, bugün çoğu yerde tali bir bürokratik alan gibi görülmektedir. Eğitim bakanlıklarının, yükseköğretim kurullarının, rektörlüklerin, akreditasyon kurumlarının ve siyasal otoritelerin gündeminde üniversite çoğu zaman teknik bir yönetim meselesidir. Oysa üniversite teknik bir mesele değil, tarihî bir meseledir. Bir toplumun gelecek yüzyılı üniversitelerinde hazırlanır.

Bugün İslam dünyası üniversiteyi yeniden düşünmek zorundadır. Üniversite, diploma veren kurumlar olmaktan çıkarılıp medeniyet aklına dönüştürülmelidir.

Sonuç:

İslam dünyasında üniversite eğitimi bugün kritik bir eşiktedir. Ya üniversiteyi diploma dağıtan, iş piyasasına eleman yetiştiren, uluslararası sıralamalarda görünmeye çalışan, fakat kendi toplumunun ruhuna dokunamayan kurumlar olarak tutmaya devam edeceğiz; ya da üniversiteyi yeniden medeniyet kurucu bir akıl merkezi hâline getireceğiz.

Birinci yol kolaydır. Yeni binalar yaparsınız, programlar açarsınız, yabancı isimler koyarsınız, kontenjanları artırırsınız, mezun sayılarıyla övünürsünüz. Fakat sonunda elinizde diplomalı ama yönsüz, unvanlı ama üretimsiz, modern ama bağımlı, uzman ama ufuksuz kalabalıklar kalır.

İkinci yol zordur. Özgürlük ister, liyakat ister, uzun vadeli yatırım ister, dil bilinci ister, ilim ahlakı ister, politik cesaret ister, medeniyet vizyonu ister. Fakat gerçek üniversite ancak böyle kurulur.

Bugün İslam dünyasının ihtiyacı olan şey daha çok tabela değil, daha çok fikir; daha çok kampüs değil, daha çok araştırma; daha çok mezun değil, daha çok kurucu zihin; daha çok taklit değil, daha çok özgünlük; daha çok slogan değil, daha çok ilimdir.

Çünkü üniversite çökerse, toplumun düşünme merkezi çöker. Düşünme merkezi çöken toplum, başkasının ürettiği dünyada yaşamaya mahkûm olur. Bilgi üretmeyen üniversite, medeniyet kuramaz. Medeniyet kuramayan üniversite ise yalnızca diploma verir; tarihi yeniden inşa edemez.

 Doç. Dr. Cevher ŞULUL