Cemal SANGU

Tüm Yazıları

Frankofoni'nin Yeni Coğrafyası: Sömürgecilik Sonrası Fransız Nüfuz Arayışı ve ASEAN Açılımı

17 Kasım 2026
h4 { font-size: 24px !important; } Print Friendly and PDF

Phnom Penh Zirvesi Üzerinden Fransa'nın Afrika'dan Güneydoğu Asya'ya Uzanan Diplomatik ve Ekonomik Stratejisi

Dr Cemal Sangu

Giriş: Sömürge İmparatorluğundan Kültürel Diplomasiye

15–16 Kasım 2026 tarihlerinde Kamboçya'nın başkenti Phnom Penh'de gerçekleştirilen 20. Frankofoni Zirvesi, Fransızca konuşan ülkelerin kültürel dayanışmasını aşan siyasî ve ekonomik gündemiyle dikkat çekmiştir. Zirvenin kapanışında Uluslararası Frankofoni Örgütü'nün (OIF) toplam yapısı 92 devlet ve hükümet olarak açıklanmış; toplantıya ise 81 devlet ve hükümetin heyetleri katılmıştır. “Barışa yeniden yatırım: Paylaşılan refah ve kalıcı istikrar” temasıyla düzenlenen toplantıda barış, sürdürülebilir kalkınma, ekonomik iş birliği, dijital dönüşüm ve uluslararası diplomasi konuları ele alınmıştır.[1]

Ancak Phnom Penh'de yaşanan gelişmeleri yalnızca dil ve kültür ekseninde değerlendirmek, zirvenin taşıdığı jeopolitik anlamı gözden kaçırmak olacaktır. Fransa, Afrika'daki geleneksel nüfuz alanlarının sorgulandığı, uluslararası sistemin çok kutuplu bir yapıya doğru evrildiği ve Asya'nın küresel ekonomik ağırlığının giderek arttığı bir dönemde Frankofoni'yi yeniden konumlandırmaya çalışmaktadır.

Bu bakımdan zirve, Fransa'nın sömürgecilik sonrasında şekillenen tarihî ilişkilerini yeni diplomatik ve ekonomik araçlarla sürdürme arayışının önemli bir örneğidir. Burada cevaplanması gereken temel soru şudur: Frankofoni, ortak bir dil ve kültür etrafında şekillenen eşitler arası bir uluslararası dayanışma platformu mudur, yoksa Fransa'nın geçmişte askerî ve siyasî güçle oluşturduğu nüfuz alanlarını bugün kültürel, ekonomik ve diplomatik araçlarla yeniden üretmesine imkân sağlayan bir mekanizma mıdır?

1. Sömürgecilikten Frankofoni'ye: Tarihin Değişen Dili

Fransa'nın Asya ve Afrika'daki sömürge geçmişi, bugünkü Frankofoni yapılanmasının tarihî arka planını oluşturmaktadır. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren genişleyen Fransız sömürge imparatorluğu, yalnızca toprakların ve doğal kaynakların denetimine dayanmamış; dil, eğitim, hukuk, bürokrasi ve kültürel hayat üzerinde de kalıcı etkiler meydana getirmiştir.

Güneydoğu Asya'da Kamboçya'nın 1863 yılında Fransız himayesine girmesi, bu sürecin önemli dönüm noktalarından biridir. Daha sonra Vietnam ve Laos'u da içine alan Fransız Çinhindisi yapılanması, Paris'in bölgedeki ekonomik ve siyasî çıkarlarını güvence altına alan geniş bir sömürge düzenine dönüşmüştür.[2]

Fransız yönetimi döneminde ekonomik üretimin sömürge çıkarları doğrultusunda şekillendirilmesi, tarım alanlarının ticari plantasyonlara dönüştürülmesi, yerel toplumların hukuk ve yönetim düzenine müdahaleler ve Fransız kültürünün ayrıcalıklı konuma yükseltilmesi bu düzenin belirgin unsurları arasında yer almıştır. Kamboçya'daki kauçuk plantasyonları bu sömürge ekonomisinin somut örneklerindendir. Avrupa sermayesi ve sömürge yönetiminin desteğiyle genişleyen plantasyonlar, yerel toprak kullanımını ve toplumsal ilişkileri dönüştürmüş; emek hareketliliği, ırksal kategoriler ve çevresel değişimler üzerinde kalıcı etkiler bırakmıştır.[3]

Sömürge yönetiminin bir diğer önemli aracı hukuk ve idarî yapılanmaydı. Fransız yönetimi, Kamboçya'da yerel kurumları bütünüyle ortadan kaldırmak yerine, onları kendi idarî ve hukukî düzeniyle bütünleştiren bir model geliştirmiştir. Böylece geleneksel kurumlar varlıklarını sürdürürken devletin işleyişi giderek sömürge yönetiminin belirlediği çerçeveye bağlanmıştır.[4]

Fransız Çinhindisi'nin mirası yalnızca geçmişte kalmış bir yönetim tecrübesinden ibaret değildir. Bölgedeki bazı sınır anlaşmazlıklarının tarihî arka planında da sömürge döneminde yapılan düzenlemeler bulunmaktadır. 1907 Fransız-Siyam Antlaşması, bugünkü Kamboçya-Tayland sınır tartışmalarının tarihî kaynaklarından biridir. Kamboçya'nın 1953 yılında bağımsızlığını kazanmasıyla sömürge yönetimi sona ermiş olsa da Fransızcanın eğitim, hukuk, diplomasi ve kültür alanlarındaki etkisi bütünüyle ortadan kalkmamıştır.

Afrika'da da benzer bir tarihî süreç yaşanmıştır. Fransız Batı ve Ekvator Afrikası'nda oluşturulan idarî ve ekonomik yapılar, bağımsızlık sonrasında da çeşitli biçimlerde varlığını sürdürmüştür. Dolayısıyla Frankofoni'nin tarihî kökleri, çok katmanlı sömürge mirasından bağımsız değerlendirilemez.

2. Frankofoni: Kültürel Dayanışma mı, Sömürgecilik Sonrası Nüfuz Mekanizması mı?

Uluslararası Frankofoni Örgütü, Fransızcayı ortak iletişim dili olarak kullanan devletler arasında kültürel, eğitimsel, ekonomik ve siyasî iş birliğini geliştirmeyi amaçlayan bir yapılanmadır. Kurumsal temelleri 20 Mart 1970 tarihinde Nijer'in başkenti Niamey'de atılmıştır. Örgütün kuruluşunda Senegal Cumhurbaşkanı Léopold Sédar Senghor, Tunus lideri Habib Burgiba, Nijer Cumhurbaşkanı Hamani Diori ve Kamboçya Kralı Norodom Sihanouk gibi farklı ülkelerin liderleri rol oynamıştır.[5]

Bu tarihî gerçek, Frankofoni'nin yalnızca Fransa tarafından oluşturulmuş tek taraflı bir proje olarak değerlendirilmesini engellemektedir. Bağımsızlık sonrasında bazı Afrikalı ve Asyalı liderler, Fransızcayı ortak iletişim ve uluslararası iş birliği aracı olarak kullanmayı kendi ülkelerinin çıkarları açısından da yararlı görmüşlerdir. Bununla birlikte örgütün kuruluşundaki çok taraflılık, Fransa'nın tarihî ve kurumsal ağırlığını ortadan kaldırmamaktadır.

Frankofoni'nin temel çelişkisi de burada ortaya çıkmaktadır: Bir tarafta sömürge geçmişinin ardından ortak dil ve kültür üzerinden dayanışma kurma iddiası, diğer tarafta bu ortaklığın tarihsel olarak eşitsiz ilişkiler içerisinde şekillenmiş olması.

Fransa'nın eski sömürgeleriyle kurduğu kültürel, ekonomik, askerî ve diplomatik ilişkiler, akademik literatürde sıklıkla “Françafrique” kavramı çerçevesinde incelenmektedir. Douglas A. Yates, Fransız sömürge imparatorluğu resmen sona ermiş olsa da dil, hukuk, eğitim, doğal kaynaklar, yardım, ticaret, finans, güvenlik ve savunma alanlarındaki ayrıcalıklı ilişkilerin Fransız Afrika politikasını etkilemeye devam ettiğini savunmaktadır.[6] Bu yaklaşım, Fransa'nın bütün ilişkilerini tek bir sömürü modeliyle açıklamak için değil, bağımsızlık sonrasında devam eden güç asimetrilerini sorgulamak için önemlidir.

Bir zamanlar sömürge yönetimi altında bulunan ülkeler, bağımsızlıklarını kazandıktan onlarca yıl sonra bile eski sömürge güçleriyle kurdukları ekonomik ve kurumsal ilişkilerde ne ölçüde eşit konumdadır? Frankofoni'nin geleceği, bu soruya verilecek cevaptan bağımsız düşünülemez.

3. Afrika'da Değişen Dengeler: Paris'in Geleneksel Nüfuz Alanları Sorgulanıyor

Frankofoni'nin geleceğini belirleyecek en önemli gelişmelerden biri Afrika'da yaşanmaktadır. Mali, Nijer ve Burkina Faso'da meydana gelen siyasî değişimler, Fransa'nın Sahel bölgesindeki geleneksel askerî ve diplomatik varlığını ciddi biçimde tartışmaya açmıştır. Üç ülkenin 2025 yılında Frankofoni'den ayrılması da bu dönüşümün örgütsel boyutunu ortaya koymuştur.[7]

Bu gelişmeleri yalnızca askerî darbeler ve hükümet değişiklikleriyle açıklamak yetersiz kalacaktır. Afrika'da Fransa'nın tarihî nüfuzuna yönelik eleştiriler; güvenlik politikaları, doğal kaynaklar, ekonomik bağımlılık, para sistemi ve siyasî egemenlik meseleleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Çin'in ekonomik yatırımları, Rusya'nın güvenlik alanındaki varlığı, Türkiye'nin diplomatik ve ekonomik ilişkileri ile Körfez ülkelerinin artan ilgisi, Afrika'nın uluslararası ilişkilerinde yeni seçenekler meydana getirmektedir.

Bu ortamda Fransa'nın eski ayrıcalıklı konumunu doğal ve değişmez bir hak gibi görmesi giderek daha fazla sorgulanmaktadır. Eski sömürge ilişkilerinin bugünkü biçimleri her ülkede aynı değildir; Afrika devletlerinin kendi tercihleri, iç siyasî dengeleri ve pazarlık güçleri bulunmaktadır. Bununla birlikte Sahel'deki gelişmeler, Fransa'nın geleneksel nüfuzunun otomatik biçimde devam etmeyeceğini göstermektedir.

Phnom Penh Zirvesi'nde Demokratik Kongo Cumhuriyeti ile Ruanda arasında OIF Genel Sekreterliği konusunda yaşanan anlaşmazlık da örgütün iç dengelerini ortaya çıkarmıştır. Üyeler yeni genel sekreter konusunda uzlaşmaya varamamış; Kamboçya dönem başkanlığının önerdiği uzlaşma doğrultusunda Louise Mushikiwabo'nun görev süresi 12 ay uzatılmış ve 2027 yılında seçim yapılması öngörülmüştür.[8]

Bu gelişme, Frankofoni'nin yalnızca kültürel bir birliktelik değil, aynı zamanda siyasî temsil ve güç paylaşımı meselesi olduğunu göstermektedir. Örgütün geleceği, Afrikalı üyelerin karar alma süreçlerinde kendilerini ne ölçüde eşit ve bağımsız hissedebileceklerine de bağlıdır.

4. Kamboçya ve ASEAN: Fransa'nın Yeni Ekonomik Açılımı

Phnom Penh Zirvesi'nin en dikkat çekici boyutlarından biri, Frankofoni'nin ekonomik diplomasiyle daha güçlü biçimde ilişkilendirilmesidir. Kamboçya'nın ASEAN üyeliği, Fransa açısından Güneydoğu Asya pazarlarına erişim ve bölgesel ekonomik ilişkilerini çeşitlendirme bakımından önemli bir fırsat sunmaktadır.

Zirve kapsamında düzenlenen Frankofon Girişimciler Forumu ve FrancoTech etkinlikleri; tarım, yeşil enerji, lojistik, dijital bankacılık, teknoloji ve bölgesel tedarik zincirleri gibi alanları gündeme taşımıştır. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un ziyareti sırasında Kamboçya ile 29 iş birliği belgesinin imzalanması da bu ekonomik ve diplomatik yakınlaşmanın önemli bir göstergesidir. Kamboçya'nın resmî açıklamasına göre belgeler ticaret ve yatırımın yanı sıra güvenlik ve savunma, enerji, eğitim, sağlık, bilim ve teknoloji, yapay zekâ ve tarım gibi alanları kapsamaktadır.[9]

Phnom Penh Deklarasyonu, OIF ile ASEAN ve Pasifik Topluluğu arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesini de açıkça desteklemektedir. Deklarasyonda dijital dönüşüm, yeşil ekonomi, kültürel ve yaratıcı endüstriler ile yenilikçilik alanlarında ekonomik fırsatların geliştirilmesi vurgulanmıştır.[10]

Bu gelişmeler, Frankofoni'nin yalnızca Fransızca konuşan toplumların kültürel dayanışmasını sağlayan bir örgüt olmaktan çıkarak ekonomik bağlantılar ve yatırım ağları oluşturmaya yöneldiğini göstermektedir. Asya, dünya ekonomisinin ağırlık merkezlerinden biri hâline gelirken Fransa'nın Avrupa dışındaki diplomatik ve ekonomik hareket alanını genişletme arayışı önem kazanmaktadır.

Öte yandan Kamboçya da bu ilişkiden yararlanmak istemektedir. Phnom Penh, Frankofoni başkanlığını uluslararası görünürlüğünü artırmak, ekonomik ortaklarını çeşitlendirmek ve ASEAN ile diğer bölgeler arasında diplomatik bir bağlantı oluşturmak amacıyla kullanabilir. Dolayısıyla burada tek taraflı bir Fransız nüfuz politikasından ziyade, farklı çıkarların kesiştiği bir diplomatik alan söz konusudur.

5. Sömürgecilik Sonrası Diplomasi: Tarihî Yüzleşme mi, Yeni Bir Nüfuz Arayışı mı?

Makalenin en önemli tartışma alanı, Fransa'nın sömürge geçmişiyle bugünkü diplomatik söylemi arasındaki ilişkidir. Frankofoni'nin temel söylemi; eşitlik, kültürel çeşitlilik, dayanışma, barış ve ortak kalkınma ilkelerine dayanmaktadır. Bu ilkeler, uluslararası iş birliğinin vazgeçilmez unsurlarıdır. Ancak bu değerlerin tarihî ilişkilerden bağımsız biçimde ele alınması mümkün değildir.

Bir dönem askerî işgal, idarî tahakküm ve ekonomik sömürü yoluyla nüfuz kurmuş bir devletin, bugün eski sömürgeleriyle ilişkilerini yalnızca ortak dil ve kültür üzerinden tanımlaması, tarihî sorumluluk meselesini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Fransa'nın Afrika'da ve Asya'da bıraktığı sömürge mirası, yalnızca mimari eserlerden, eğitim kurumlarından veya Fransızca konuşan topluluklardan ibaret değildir. Bu mirasın içerisinde ekonomik eşitsizlikler, kaynakların dışa aktarılması, yerel siyasî yapıların dönüştürülmesi ve toplumsal hafızada derin izler bırakan uygulamalar da bulunmaktadır.

Bu nedenle kültürel diplomasi, geçmişle yüzleşmenin yerine geçemez. Frankofoni, Fransa'nın sömürge geçmişinin doğurduğu tarihî sorumluluklarla yüzleşmesine katkı sağlayan bir platform mu, yoksa bu geçmişin daha kabul edilebilir bir kültürel ve diplomatik söylem içerisinde yeniden sunulmasına mı hizmet ediyor? Bu soruya verilecek cevap, örgütün uygulamalarında aranmalıdır.

Eski sömürgelerin ekonomik kararlarını bağımsız biçimde alabilmesi, doğal kaynakları üzerindeki egemenliklerini kullanabilmesi, kendi siyasî ve kültürel önceliklerini belirleyebilmesi ve uluslararası kuruluşlarda eşit söz hakkına sahip olması gerçek bir ortaklığın temel koşullarıdır. Aksi takdirde eşitlik söylemi, tarihî güç ilişkilerinin yeni bir diplomatik ambalaj içerisinde devam ettiği yönündeki eleştirileri güçlendirecektir.

Fransa'nın geçmişle yüzleşmesi, yalnızca kültürel etkinlikler düzenlemek veya sömürge döneminden kalan eserleri restore etmekle sınırlı kalmamalıdır. Tarihî gerçeklerin kabul edilmesi, sömürge yönetiminin ekonomik ve toplumsal sonuçlarının araştırılması, kültürel varlıkların iadesi ve eski sömürgelerle ilişkilerin gerçek anlamda eşitlik temelinde yeniden kurulması da bu sürecin parçası olmalıdır.

Bu bağlamda Angkor yakınındaki 11. yüzyıla ait Batı Mebon Tapınağı'nın Kamboçya ve Fransa iş birliğiyle 14 yılda restore edilmesi anlamlı bir kültürel iş birliği örneğidir. Proje, Kamboçya'nın kültürel mirasının korunmasına katkı sunmuştur. Ancak böylesi projeler, sömürge geçmişinin bütün boyutlarıyla yüzleşmenin yerine konulamaz.[11] Geçmişin tarihî eserlerini onarmak önemlidir; fakat geçmişin toplumsal ve siyasî yaralarını yalnızca kültürel restorasyon projeleriyle iyileştirmek mümkün değildir.

6. Sonuç: Frankofoni'nin Geleceği ve Değişen Dünya Düzeni

Phnom Penh'de gerçekleştirilen 20. Frankofoni Zirvesi, Fransızcanın ve ortak kültürel mirasın ötesinde, uluslararası sistemde değişen güç dengelerinin de bir yansıması olmuştur. Afrika'da Fransa'nın geleneksel nüfuz alanlarının sorgulanması, ASEAN'ın yükselen ekonomik ağırlığı, Çin'in artan bölgesel etkisi ve yeni diplomatik ortaklık arayışları, Frankofoni'nin önümüzdeki dönemde nasıl bir rol üstleneceğini belirleyecek başlıca unsurlar arasındadır.

Fransa açısından mesele, geçmişte sahip olduğu nüfuzu aynı araçlarla korumak değil, değişen uluslararası koşullara uygun yeni ilişkiler geliştirebilmektir. Ancak gerçek bir ortaklık, tarihî üstünlük ilişkilerinin farklı biçimlerde sürdürülmesiyle değil, karşılıklı saygı ve eşitlik temelinde kurulabilir.

Kamboçya'nın zirveye ev sahipliği yapması ve başkanlığı devralması, Asya'nın Frankofoni içerisindeki görünürlüğünün artması bakımından önem taşımaktadır. Bununla birlikte zirvede alınan kararların ve oluşturulan ekonomik mekanizmaların kalıcı sonuçlar üretmesi, bu yeni yönelimin başarısını belirleyecektir.

Son tahlilde Frankofoni'nin geleceği, yalnızca Fransızcanın kaç ülkede konuşulduğuyla ölçülmeyecektir. Asıl belirleyici olan, bu dili konuşan ülkelerin uluslararası karar alma süreçlerinde ne ölçüde söz sahibi oldukları ve ortaklığın ne kadar adil bir zeminde yürütüldüğüdür. Çünkü tarih, yalnızca geçmişte kimin hangi toprakları yönettiğini değil, bugün kimin kendi geleceğini belirleyebildiğini de sorgular.

Sömürge imparatorlukları tarihe karışmış olabilir; ancak onların bıraktığı siyasî, ekonomik ve kültürel izler hâlâ yaşamaktadır. Sömürgeciliğin tarihî mirasıyla yüzleşmeden kurulan hiçbir yeni ortaklık, geçmişin gölgesinden bütünüyle kurtulamaz.

DİPNOTLAR

1. Organisation internationale de la Francophonie (OIF), “Clôture du 20e Sommet de la Francophonie à Phnom Penh,” 16 novembre 2026; OIF, “Déclaration de Phnom Penh,” 15–16 novembre 2026. Kapanış açıklamasına göre OIF 92 devlet ve hükümetten (53 üye, 5 ortak üye, 34 gözlemci) oluşmakta; zirveye 81 devlet ve hükümetin heyetleri katılmıştır.

2. R. Stanley Thomson, “The Establishment of the French Protectorate over Cambodia,” The Journal of Asian Studies, Cambridge University Press, çevrimiçi yayın: 23 Mart 2011. Kamboçya'nın Fransız himayesine alınması 1863 yılına tarihlenmektedir.

3. Michitake Aso, “Rubber and Race in Rural Colonial Cambodia (1920s–1954),” Siksācakr, no. 12–13 (2010–2011), ss. 127–138.

4. Sally Frances Low, Colonial Law Making: Cambodia under the French (Singapore: NUS Press, 2023).

5. Organisation internationale de la Francophonie, “La Francophonie: une histoire”; Ministère de l’Europe et des Affaires étrangères, “La Francophonie, un espace de coopération multilatérale.” ACCT, 20 Mart 1970'te Niamey'de kurulmuştur.

6. Douglas A. Yates, “Paradoxes of Predation in Francophone Africa,” International Journal of Political Economy, vol. 47, no. 2 (2018), ss. 130–150, https://doi.org/10.1080/08911916.2018.1497505.

7. Agence de Presse Sénégalaise (APS), “Après le Niger, le Mali officialise son retrait de l’OIF,” 18 Mart 2025; APS, “Le Burkina Faso s’est aussi retiré de l’OIF,” 18 Mart 2025.

8. OIF, “Clôture du 20e Sommet de la Francophonie à Phnom Penh,” 16 novembre 2026. Üyeler yeni genel sekreter konusunda uzlaşamamış; Kamboçya dönem başkanlığının önerisiyle mevcut genel sekreterin görev süresi 12 ay uzatılmış ve 2027'de seçim yapılması kararlaştırılmıştır.

9. Agence Kampuchea Presse / Cambodian Ministry of Information, “Cambodia, France Pledge to Advance Strategic Partnership Across Key Sectors,” 16 November 2026; National Radio of Cambodia, “Cambodian Prime Minister and President of the French Republic Preside over the Signing of 29 Documents,” 15 November 2026.

10. OIF, “Déclaration de Phnom Penh,” 15–16 novembre 2026, özellikle OIF-ASEAN ve Pasifik Topluluğu iş birliğine ilişkin 5. madde ile dijital dönüşüm, yeşil ekonomi, kültürel ve yaratıcı endüstriler ve yenilikçiliğe ilişkin hükümler.

11. APSARA National Authority, “West Mebon Temple Expected to Stand Firm for Over a Century Following Restoration,” 20 October 2026. Açıklamada restorasyonun Kamboçya-Fransa iş birliğiyle 14 yılda tamamlandığı ve 12 milyon ABD doları tutarında olduğu belirtilmektedir.

KAYNAKÇA

Akademik çalışmalar

Aso, Michitake. “Rubber and Race in Rural Colonial Cambodia (1920s–1954).” Siksācakr, no. 12–13 (2010–2011), ss. 127–138.

Low, Sally Frances. Colonial Law Making: Cambodia under the French. Singapore: NUS Press, 2023.

López Jerez, Montserrat. “Colonial and Indigenous Institutions in the Fiscal Development of French Indochina.” İçinde Fiscal Capacity and the Colonial State in Asia and Africa, c. 1850–1960, ed. Ewout Frankema ve Anne Booth, ss. 110–136. Cambridge: Cambridge University Press, 2019. https://doi.org/10.1017/9781108665001.004.

Thomson, R. Stanley. “The Establishment of the French Protectorate over Cambodia.” The Journal of Asian Studies. Cambridge University Press, çevrimiçi yayın: 23 Mart 2011.

Yates, Douglas A. “Paradoxes of Predation in Francophone Africa.” International Journal of Political Economy, vol. 47, no. 2 (2018), ss. 130–150. https://doi.org/10.1080/08911916.2018.1497505.

Kurumsal ve resmî belgeler

Agence Kampuchea Presse / Ministry of Information, Kingdom of Cambodia. “Cambodia, France Pledge to Advance Strategic Partnership Across Key Sectors.” 16 Kasım 2026.

APSARA National Authority. “West Mebon Temple Expected to Stand Firm for Over a Century Following Restoration.” 20 Ekim 2026.

Organisation internationale de la Francophonie. “Clôture du 20e Sommet de la Francophonie à Phnom Penh.” 16 Kasım 2026.

Organisation internationale de la Francophonie. “Déclaration de Phnom Penh.” 15–16 Kasım 2026.

Organisation internationale de la Francophonie. “La Francophonie: une histoire.”

Ministère de l’Europe et des Affaires étrangères. “La Francophonie, un espace de coopération multilatérale.”

Haber kaynakları

Agence de Presse Sénégalaise. “Après le Niger, le Mali officialise son retrait de l’OIF.” 18 Mart 2025.

Agence de Presse Sénégalaise. “Le Burkina Faso s’est aussi retiré de l’OIF.” 18 Mart 2025.

Associated Press. “Macron Leaves Francophonie Summit in Cambodia with Leadership Dispute on Hold.” 16 Kasım 2026.

Anadolu Ajansı. “France, Cambodia Ink 29 Agreements on Economy, Defense, Other Sectors.” 15 Kasım 2026.

 

Tüm hakları SDE'ye aittir.
Yazılım & Tasarım OMEDYA