Afrika’dan Yükselen Ses: Fransa’nın Sömürge Gölgesi ve Değişen Dünya

İmparatorlukların ömrü, bazen sınırlarını kaybettikleri gün değil, başkalarının hafızasındaki yerlerini kaybettikleri gün sona ermeye başlar.

Fransa bugün iki ayrı aynaya bakıyor. Aynalardan birinde Paris’in sokakları, toplumsal huzursuzluklar ve siyasal gerilimler; diğerinde ise Afrika’nın geniş coğrafyasında yükselen itirazlar, terk edilen askerî üsler ve eski sömürge ilişkilerini yeniden sorgulayan toplumlar var. Bu iki görüntü birbirinin aynısı değil. Farklı tarihlerin, farklı toplumsal beklentilerin ve farklı siyasi mücadelelerin ürünü. Ancak ikisi de değişen bir dünyanın, yerleşik düzenleri sarsan rüzgârlarının habercisi.

Avrupa’nın çeşitli şehirlerinde gençlerin, çalışanların ve farklı toplumsal kesimlerin meydanlara çıkması; Fransa’da öğrenci hareketlerinden Sarı Yelekliler protestolarına uzanan huzursuzluklar, siyaset ile toplum arasındaki mesafenin yeniden tartışılmasına yol açıyor. Belçika’dan Yunanistan’a, İtalya’dan İspanya’ya ve Arnavutluk’a kadar farklı nedenlerle ortaya çıkan protestoları tek bir hareketin parçaları olarak görmek mümkün değil. Bununla birlikte, bu gelişmeler ortak bir soruyu gündeme taşıyor: Yerleşik siyasi düzenler, değişen toplumların beklentilerine ne ölçüde cevap verebiliyor?

Fransa açısından bu soru, yalnızca kendi sınırları içinde anlam taşımıyor. Paris’in geçmişte küresel nüfuzunun önemli dayanaklarından biri olarak gördüğü Afrika’da da eski ilişkiler, yeni kuşakların sorgulamasıyla karşı karşıya. Bir tarafta Avrupa’nın merkezinde yükselen toplumsal itirazlar, diğer tarafta Afrika’da egemenlik ve eşitlik talepleri… Bunları aynı sebebe bağlamak doğru olmaz. Fakat her iki sahne de gücün yalnızca askerî kapasite, ekonomik büyüklük veya diplomatik gelenekle korunamayacağını hatırlatıyor. Güç, aynı zamanda kabul görmeye, güven üretmeye ve değişen dünyayı anlayabilmeye bağlıdır.

Sömürgecilik sona erdi mi, yoksa biçim mi değiştirdi?

Fransa’nın Afrika hikâyesi, yalnızca geçmişte kalmış bir sömürgecilik hikâyesi değildir. Bu hikâye, bağımsızlık ilanlarından sonra da farklı biçimlerde devam eden siyasi nüfuzun, ekonomik ilişkilerin, askerî iş birliklerinin ve kültürel etkinin hikâyesidir.

1830’da Cezayir’in işgaliyle yeni bir döneme giren Fransız yayılmacılığı, zamanla Afrika’yı Paris’in küresel güç iddiasının önemli dayanaklarından biri hâline getirdi. Sömürge yönetimleri yalnızca toprakları ve doğal kaynakları kontrol etmeyi amaçlamadı; eğitim sistemlerinden idari yapılara, ticaret güzergâhlarından kültürel hayata kadar geniş bir alanda kalıcı izler bıraktı. Afrika, Fransa için ekonomik çıkarların yanı sıra uluslararası rekabette ağırlık kazanmanın ve büyük güç kimliğini pekiştirmenin de sahnesiydi.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında bağımsızlık hareketlerinin güçlenmesi ve sömürge yönetimlerinin sürdürülemez hâle gelmesiyle siyasi harita değişmeye başladı. 1960’lı yıllar, Afrika’nın birçok bölgesinde bağımsız devletlerin doğuşuna tanıklık etti. Ancak siyasi bağımsızlık, geçmişten devralınan bütün ekonomik, kurumsal ve kültürel bağların bir anda ortadan kalkması anlamına gelmedi.

İşte burada, Fransa’nın Afrika politikasıyla özdeşleşen Françafrique kavramı önem kazanıyor. Bu kavram, bağımsızlık sonrasında da Fransa ile eski sömürgeleri arasında devam eden ayrıcalıklı siyasi, ekonomik ve güvenlik ilişkilerini anlatmak için kullanılıyor. Askerî iş birlikleri, para ve finans düzenlemeleri, Fransız şirketlerinin ekonomik faaliyetleri, Fransızcanın eğitim ve yönetim alanındaki ağırlığı ve yerel siyasi elitlerle kurulan ilişkiler, bu tartışmanın farklı boyutlarını oluşturuyor.

Bütün bu ilişkileri tek bir merkezden yönetilen, hiç değişmeden sürmüş yekpare bir sistem olarak değerlendirmek elbette doğru olmaz. Afrika ülkelerinin tarihleri, siyasi tercihleri ve Fransa’yla ilişkileri birbirinden farklıdır. Ancak temel soru varlığını koruyor: Bir ülke siyasi bağımsızlığını kazandıktan sonra ekonomik ve stratejik tercihlerini ne ölçüde bağımsız biçimde belirleyebiliyorsa, bağımsızlığın gerçek anlamı da o ölçüde derinleşmez mi?

Çünkü sömürgecilik bazen üniformayla, bazen ticaret anlaşmasıyla, bazen de bir çocuğun hangi dilde eğitim göreceğini belirleyen müfredatla yaşar. Bir ülkenin toprağını yönetmek kadar, onun hafızasına, ekonomik tercihlerine ve geleceğini tasarlama biçimine nüfuz etmek de güç ilişkisinin parçasıdır. Siyasi bayraklar değişebilir; fakat bir ülkenin kararlarını sınırlayan bağımlılıklar uzun süre varlığını koruyabilir.

Sömürgeciliğin en kalıcı mirası, belki de bir halkın kendi geleceği üzerinde ne ölçüde söz sahibi olduğunu tartışmalı hâle getirmesidir.

Sahel’de kırılan eski düzen

Son yıllarda Mali, Burkina Faso ve Nijer’de yaşanan siyasi dönüşümler, Fransa’nın geleneksel nüfuz alanlarında ciddi bir kırılmaya işaret etti. Askerî darbelerin ardından bu ülkelerin yönetimleri Fransa’yla ilişkilerini yeniden düzenlemeye yöneldi; Fransız askerlerinin bölgeden çekilmesi, güvenlik iş birliklerinin sona ermesi ve Paris’le diplomatik gerilimler, değişimin görünür işaretleri hâline geldi.

Bu gelişmeleri yalnızca Rusya’nın veya başka dış aktörlerin Afrika’da güç kazanmasıyla açıklamak eksik kalır. Kuşkusuz Sahel, küresel rekabetin önemli sahnelerinden biridir. Rusya’nın güvenlik alanındaki varlığı, Çin’in ekonomik ağırlığı ve farklı ülkelerin diplomatik girişimleri, bölgedeki güç dengesini etkiliyor. Fakat dış aktörlerin yükselişi, yerel toplumların taleplerini ve tercihlerini açıklamanın yerini tutamaz.

Fransa’nın Sahel’deki askerî varlığı uzun süre terörle mücadele ve bölgesel istikrar gerekçeleriyle savunuldu. Ancak yıllar süren operasyonlara rağmen güvenlik sorunlarının devam etmesi, şiddetin farklı alanlara yayılması ve sivil halkın günlük hayatında kalıcı bir güven duygusunun oluşmaması, bu politikanın sonuçlarının sorgulanmasına yol açtı. Güvenlik sağlama iddiası ile sahadaki deneyim arasındaki mesafe büyüdükçe, askerî varlığın meşruiyeti de aşındı.

Burada önemli bir ayrım var: Güvenlik sorunlarının karmaşıklığı, bütün sorumluluğu tek bir ülkeye yüklemeyi mümkün kılmaz. Sahel’deki istikrarsızlığın tarihî, ekonomik, toplumsal ve siyasi nedenleri bulunuyor. Yerel yönetimlerin kapasitesi, silahlı grupların faaliyetleri, iklim baskısı, yoksulluk ve bölgesel rekabet birbirini etkileyen unsurlar. Bununla birlikte, dışarıdan gelen askerî müdahalelerin uzun vadeli siyasi ve toplumsal sorunları tek başına çözemediği de açıkça görülüyor.

Fransa’nın karşılaştığı temel güçlüklerden biri tam da burada ortaya çıktı: Askerî kapasite, siyasi güvenin yerini tutamadı. Bir ülke güvenlik desteği sunabilir; ancak toplumların kendi geleceklerini belirleme arzusunu görmezden gelirse, bu destek zamanla müdahale olarak algılanabilir. Başlangıçta iş birliği çerçevesinde kabul edilen bir varlık, sonuçlar beklentileri karşılamadığında tartışmanın merkezine yerleşebilir.

Sahel’deki gelişmelerin en önemli mesajlarından biri budur. Afrika toplumları yalnızca hangi dış gücün kendilerine yardım edebileceğini değil, bu yardımın hangi koşullarda sunulduğunu ve karar alma süreçlerinde kendilerine ne kadar yer verildiğini de sorguluyor.

Kaynaklar, dil ve hafıza: Görünmeyen bağlar

Sömürge geçmişinin bugüne uzanan izleri yalnızca askerî üslerde veya diplomatik ilişkilerde aranamaz. Ekonomik kaynakların paylaşımı, finansal düzenlemeler ve kültürel miras da bu tartışmanın merkezindedir.

Afrika’nın petrolü, uranyumu, kakao üretimi, madenleri ve stratejik ticaret güzergâhları uzun yıllar boyunca küresel güçlerin ilgisini çekti. Fransa’nın eski sömürgeleriyle kurduğu ekonomik ilişkiler, Fransız şirketlerinin faaliyetleri ve para düzenlemeleri, bağımsızlık sonrasında da tartışma konusu olmaya devam etti. Özellikle CFA frangı çevresindeki tartışmalar, para istikrarı ve ekonomik iş birliği gerekçeleriyle savunulan düzenlemelerin, ulusal egemenlik ve mali bağımsızlık açısından nasıl değerlendirildiği sorusunu gündeme getirdi.

Bu meselede de ölçülü olmak gerekiyor. Ülkeler arasındaki parasal ve ekonomik düzenlemelerin bütün sonuçlarını tek bir sömürgecilik açıklamasına indirgemek, karmaşık gerçekliği basitleştirir. Ancak ekonomik istikrarın hangi bedellerle sağlandığı, kararların hangi merkezlerde alındığı ve kaynaklardan doğan kazancın toplumlara nasıl yansıdığı soruları meşrudur. Bunlar yalnızca geçmişe dönük bir hesaplaşma değil, geleceğe ilişkin bağımsızlık arayışının da parçasıdır.

Dil meselesi ise bu ilişkinin daha derin, daha sessiz katmanını oluşturuyor. Fransızca, Afrika’nın birçok ülkesinde eğitim, kamu yönetimi, edebiyat ve uluslararası iletişim bakımından önemli bir araçtır. Aynı zamanda bu dil, sömürge döneminde kurulan eğitim ve idare düzeninin tarihî mirasını da taşır. Dolayısıyla Fransızcanın Afrika’daki yerini yalnızca bir baskı aracı olarak değerlendirmek eksik olacağı gibi, tarihî bağlamını görmezden gelmek de doğru değildir.

Bir dil, onu konuşan insanların yaratıcılığıyla yeni anlamlar kazanabilir; sömürge geçmişinden doğan bir araç, zamanla yerel edebiyatın ve düşüncenin ifade vasıtası hâline de gelebilir. Ancak mesele, bir dilin varlığı değil, diğer dillerin ve kültürel kimliklerin hangi ölçüde yaşama alanı bulabildiğidir.

Bir toplum kendi dilini eğitimde, kültürde ve kamusal hayatta yaşatamıyorsa, mesele yalnızca kelimelerin kaybı değildir. Bir hafıza biçiminin, kuşaklar arasında aktarılan bir dünyanın da zayıflaması söz konusudur. Bu nedenle Afrika’daki sömürgecilik tartışması, yalnızca ekonomik çıkarlar veya askerî varlık üzerinden değil, kültürel özne olma hakkı üzerinden de okunmalıdır.

Tarihî eserlerin iadesi ve geçmişle yüzleşme talepleri de aynı hafızanın parçalarıdır. Bir eserin ait olduğu topluma geri verilmesi, yalnızca bir müze envanterinin değişmesi değildir; geçmişte kimlerin karar verdiği, kimin mirasının kim tarafından sahiplenildiği sorusunu yeniden gündeme getirir.

Hafıza, diplomatik protokollerden daha uzun ömürlüdür. Bir zamanlar susturulan sorular, yeni kuşakların dilinde yeniden doğabilir. Ve geçmişin yükü, görmezden gelindikçe hafiflemek yerine bugünün siyasetinde daha ağır bir gölgeye dönüşebilir.

Yeni Afrika, yeni ortaklıklar

Afrika’nın değişen siyasi yönelimleri, Fransa’nın kayıplarından ibaret bir hikâye değildir. Aynı zamanda kıtanın uluslararası ilişkilerde daha çeşitli seçeneklere yöneldiği bir dönemin ifadesidir.

Çin’in altyapı yatırımları ve ticari ilişkileri, Rusya’nın güvenlik alanındaki etkisi, Türkiye’nin diplomatik ve ekonomik açılımları ve diğer uluslararası aktörlerin girişimleri, Afrika ülkelerinin dış ilişkilerinde farklı seçenekler yaratıyor. Ancak bu çeşitlenmeyi, yalnızca eski bir gücün yerine yenilerinin geçmesi şeklinde okumamak gerekir. Asıl önemli olan, Afrika ülkelerinin ortaklıklarını çeşitlendirme ve pazarlık güçlerini artırma imkânı kazanmasıdır.

Yeni aktörlerin ortaya çıkması, kendi başına daha adil bir düzenin kurulacağını garanti etmez. Her dış ortaklık, hangi şartlarla kurulduğu, yerel ekonomiye ne kazandırdığı, kaynakların kullanımını nasıl etkilediği ve toplumların karar alma gücünü artırıp artırmadığı üzerinden değerlendirilmelidir. Eski bağımlılıkların yeni bağımlılıklarla değiştirilmesi, gerçek bir egemenlik kazanımı anlamına gelmez.

Bu nedenle Afrika’nın geleceği, yalnızca Paris’in, Pekin’in, Moskova’nın veya başka başkentlerin stratejik hesaplarıyla açıklanamaz. Kıtanın asıl hikâyesi, kendi toplumlarının ne istediği, hangi kalkınma modelini benimsediği ve uluslararası ilişkilerde kendisini nasıl konumlandırdığı üzerinden şekillenecektir.

Fransa açısından ise bu yeni dönem, geleneksel nüfuz alanlarını koruma çabasının ötesine geçme zorunluluğunu beraberinde getiriyor. Paris, Afrika’nın değişen gerçekliğini yalnızca rakiplerinin faaliyetleri üzerinden okursa, kendi politikasının neden sorgulandığını anlamakta zorlanabilir. Çünkü bir zamanlar ayrıcalıklı olan ilişkilerin devamı, artık yalnızca geçmişten devralınmış olmasıyla meşrulaştırılamaz.

Yeni dönemde Fransa’ya da yer bulunabilir. Ancak bunun yolu, eski ayrıcalıkları farklı adlarla sürdürmekten değil, eşit ortaklıkları kabul etmekten geçiyor. Afrika’yı bir nüfuz alanı değil, kendi tercihleri ve öncelikleri bulunan bir ortak olarak görmek; tarihî hafızayı küçümsemek yerine onunla yüzleşmek ve ekonomik ilişkileri karşılıklı yarar temelinde geliştirmek gerekiyor.

Avrupa’nın sokakları ve Afrika’nın meydanları

Fransa’nın kendi içindeki toplumsal hareketlerle Afrika’daki kopuşlar arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi kuramayız. Öğrenci gösterileri, Sarı Yelekliler hareketi ve Avrupa’nın farklı ülkelerinde görülen protestolar, kendi ekonomik, toplumsal ve siyasi dinamikleri içinde değerlendirilmelidir. Afrika’daki egemenlik talepleri ise sömürgecilik mirası, güvenlik politikaları, yerel siyaset ve değişen uluslararası ilişkilerle şekillenmektedir.

Yine de bu farklı gelişmeler, ortak bir düşünsel soruyu gündeme getiriyor: Siyasi düzenler, değişen toplumların sesini ne kadar duyabiliyor?

Bir ülkede gençler gelecek beklentilerinin karşılanmadığını düşündüklerinde, ekonomik kaygılar siyasal temsil tartışmalarıyla birleştiğinde veya toplumlar karar alma süreçlerinde kendilerini dışlanmış hissettiklerinde, sokaklar bazen kurumların cevap veremediği soruların yankılandığı mekânlara dönüşür. Başka bir coğrafyada ise bu sorular ulusal egemenlik, tarihî adalet ve dış müdahalelerden bağımsız hareket etme talebi biçiminde ortaya çıkar.

Bu farklılıkları silmeden aralarındaki düşünsel bağı görmek önemlidir. Çünkü hiçbir siyasi düzen, toplumların rızasını sonsuza kadar geçmişin mirasıyla ikame edemez. Tarihî başarılar, eski ittifaklar ve diplomatik gelenekler bir ülkeye başlangıç avantajı sağlayabilir; fakat değişen koşullara uyum sağlama yeteneğinin yerini tutamaz.

Fransa’nın karşı karşıya olduğu mesele de yalnızca Afrika’da askerî üslerini veya siyasi nüfuzunu kaybetmesi değildir. Daha derinde, eski ilişkilerin hangi ölçüde kabul gördüğü ve gelecekte nasıl bir ortaklık kurulabileceği sorusu yatmaktadır.

Bir zamanlar uzak coğrafyalarda kurulan düzenin merkezinde yer alan Paris, bugün o coğrafyalardan yükselen sesleri daha dikkatli dinlemek zorunda. Bu, Fransa’nın bütün geçmişini tek bir hükümle mahkûm etmek anlamına gelmez. Fakat tarihî mirasın sorumluluğunu kabul etmek, değişen dünyada daha güvenilir ilişkiler kurabilmenin ön şartıdır.

Geçmişin gölgesinden geleceğe

Fransa’nın önünde iki yol bulunuyor. Birincisi, kaybedilen nüfuzu yeniden kazanılacak bir mevzi, Afrika’yı ise büyük güç rekabetinde elden çıkarılmaması gereken bir alan olarak görmek. İkincisi, geçmişin yükünü inkâr etmeden yeni bir ilişki kurmak: eşit ortaklık, karşılıklı saygı, şeffaflık ve Afrika toplumlarının kendi geleceklerini belirleme hakkı üzerine kurulu bir ilişki.

İlk yol, geçmişin gölgesini uzatabilir. İkinci yol ise geçmişin ağırlığını geleceğin imkânına dönüştürebilir.

Çünkü hiçbir ülke yalnızca geçmişte kazandığı zaferlerle büyük kalamaz. Gerçek büyüklük, değişen dünyayı okuyabilmekte, başkalarının sesini duyabilmekte ve gücünü ayrıcalıklardan değil, güvenilir ilişkilerden alabilmektedir.

Afrika’nın ufkunda bugün yeni aktörler, yeni ortaklıklar ve yeni beklentiler beliriyor. Bu ufukta Fransa’ya da yer bulunabilir; ancak artık eski şartlarla değil. Zira Afrika, bir başkasının arka bahçesi olarak anılmayı değil, kendi evinin sahibi olarak tanınmayı istiyor.

Tarihin hükmü bazen meydanlarda, bazen sandıklarda, bazen de sessizce kapatılan askerî üslerin ardında belirir. Bir zamanlar uzak diyarlarda yankılanan emirlerin yerini, bugün bağımsızlık ve eşitlik talepleri alıyorsa, bu yalnızca bir güç değişimi değildir. Aynı zamanda dünyanın kendisini yeniden anlatmaya başlamasıdır.

Ve tarih bize şunu hatırlatır: İmparatorlukların gölgesi uzun olabilir; fakat hiçbir gölge, doğan güneşi sonsuza kadar örtemez.

Dr. Cemal Sangu