1991’de Bir Diplomatın Hafızasında Kalan Rohingya Dramı

Dr. Cemal Sangu

Emekli Türk Diplomat

Özet

Bu makale, 1991–1992 yıllarında Myanmar’ın Arakan bölgesinden Bangladeş’e yönelen Rohingya göçünü, yazarın Dakka’da görev yaptığı sırada Cox’s Bazar yakınlarındaki mülteci kamplarına yaptığı ziyaretin kişisel tanıklığıyla birlikte ele almaktadır. Tarihsel arka plan, 1982 Vatandaşlık Yasası’nın dışlayıcı sonuçları, askerî operasyonlar, Bangladeş’in insani ve diplomatik sınavı ve uluslararası toplumun çözüm arayışları incelenmektedir. Ayrıca 2012, 2016 ve 2017’de yeniden büyüyen şiddet, Arakan’ın Bengal Körfezi üzerinden kazandığı jeostratejik önem ve yazarın yıllar sonra Karaçi’de Türk Kızılayı’nın mülteci çocuklara yönelik yardım çalışmalarına katılmasıyla canlanan hatıraları değerlendirilmektedir. Çin ve Hindistan’ın sonraki dönemlerde geliştirdiği projeler, 1991–1992 operasyonlarının doğrudan nedeni olarak değil, bölgenin zaman içinde artan stratejik değerinin göstergeleri olarak ele alınmaktadır. Makale, tarihsel analiz ile diplomatik hafızayı birleştirerek Rohingya dramının merkezinde vatandaşlık, güvenlik, aidiyet ve insan onuru sorunlarının bulunduğunu savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Rohingya, Arakan, Bangladeş, Cox’s Bazar, Karaçi, vatansızlık, mülteci diplomasisi.

Giriş: Dakka’nın Puslu Ufkundan Cox’s Bazar’ın Çamurlu Gerçeğine

Bazı yolculuklar vardır; aradan yıllar geçse, üzerinden nice şehirler, ülkeler ve hayatlar geçse de insanın hafızasında ilk günkü ağırlığıyla yaşamaya devam eder. Çünkü o yolculuklar yalnızca bir coğrafyadan diğerine yapılan seyahatler değildir; insanın vicdanına, hafızasına ve dünyaya bakışına işlenen derin izlerdir. Benim için 1991 yılı, işte böyle bir hatıranın başlangıcıdır.

Dakka… Bengal’in nemli havasına sinmiş, yağmurla yıkanan sokakları, bitmek bilmeyen insan seli ve ufuk çizgisinde birbirine karışan nehirleriyle insanın hafızasında kolay kolay silinmeyen bir şehir. Sabahları üzerine çöken ince sis, gün içinde gökyüzünü kaplayan ağır bulutlar ve akşamüstleri ansızın bastıran yağmurlar, bu coğrafyaya kendine özgü, biraz gizemli, biraz da mahzun bir ruh verirdi. Sanki tabiat, Bengal topraklarında yalnızca mevsimleri değil, insanın duygularını da yönetirdi.

Bangladeş, nehirlerin birbirine kavuştuğu, suların toprağa, toprağın hayata karıştığı bir ülkeydi. Ganj, Brahmaputra ve Meghna’nın taşıdığı bereket, geniş deltada hayat bulurken, muson yağmurları bu coğrafyayı kimi zaman cennetten bir köşeye, kimi zaman da insanın kaderiyle boğuştuğu çetin bir sınava dönüştürürdü. Suyun, yeşilin ve toprağın iç içe geçtiği bu ülkenin güzelliğinde derin bir şiirsellik vardı. Fakat bu güzelliğin ardında yoksulluğun, sosyal eşitsizliklerin, kırılgan hayatların ve zaman zaman insanlığın en ağır sınavlarının yaşandığı başka bir gerçeklik de saklıydı.

Meslek hayatımın ilk yurtdışı görev yerlerinden biri olan Dakka’da, bu hareketli ve çelişkilerle dolu şehirde diplomatik görevimi sürdürüyordum. Şehrin sokaklarında hayat bütün canlılığıyla akıp giderken, bazen birkaç yüz kilometre ötede yaşanan bir felaketin gölgesi de gündelik hayatın üzerine düşüyordu. O yıllarda Myanmar’ın, eski adıyla Burma’nın, batısındaki Arakan bölgesinden gelen haberleri yakından takip ediyordum. Haberlerin her biri, sınırın öte tarafında yaşayan Arakanlı Müslümanların giderek ağırlaşan bir baskı ve şiddet ortamına sürüklendiğini gösteriyordu.

Dakka’da görev yaptığım günlerde, Arakanlı Müslümanların Myanmar’dan Bangladeş’e sığınmak zorunda kaldıkları büyük insani dramı yalnızca diplomatik raporlardan ve basına yansıyan haberlerden takip etmekle yetinmedim. O dönemde düzenlenen bir gezi programı çerçevesinde, Cox’s Bazar yakınlarında kurulan mülteci kamplarını ziyaret etme fırsatı buldum. Dakka’dan Cox’s Bazar’a uçakla gerçekleştirdiğimiz yolculuk, yalnızca ülkenin güneydoğusuna doğru yapılan bir seyahat değildi. Aynı zamanda haberlerden tanıdığımız bir insanlık dramının yaşandığı yere, acının ve çaresizliğin tam ortasına doğru yapılan bir yolculuktu.

Uçağımız Cox’s Bazar’a indiğinde, gökyüzü ağır bulutlarla örtülüydü. Yağmur, sanki hiç dinmeyecekmişçesine toprağa iniyor; hava, nemin ve kasvetin altında ağırlaşıyordu. Havaalanından ayrılarak kamp alanına doğru ilerlerken yağmurla ağırlaşmış yollar, çamura dönüşmüş toprak ve etrafa yayılan rutubetli hava insanın içine tarif edilmesi güç bir hüzün bırakıyordu. Sanki gökyüzü de orada yaşanan acıya ortak olmuş, bulutlarını insanların üzerine bir perde gibi germişti.

Kamp mahalline ulaştığımızda karşılaştığımız manzara, kelimelerin anlatmakta yetersiz kaldığı bir perişanlıktı. Çamur deryasına dönüşmüş zeminin üzerine gelişigüzel kurulmuş cılız çadırlar, kamışlardan ve elde bulunan sınırlı malzemelerden yapılmış derme çatma barınaklar… Birbirine yaslanmış bu kırılgan sığınaklar, insan hayatının ne kadar zor şartlara mahkûm edilebileceğini gözler önüne seriyordu. Yağmur çadırların ve kamış kulübelerin üzerinden süzülüyor; çamur her adımda ayaklara yapışıyordu. Ziyaret programı kapsamında bizim için hazırlanan çizmeleri giyerek ilerlemek zorunda kaldık. Burada yürümek bile başlı başına bir mücadeleydi.

Fakat asıl ağır olan, ayaklarımızın altında uzanan çamur değil, gözlerimizin önünde duran insan manzarasıydı. Kadınlar, yaşlılar, çocuklar… Kimi yağmurdan korunabilecek bir köşe, kimi başını sokabileceği bir barınak, kimi de ailesini biraz olsun güvende tutabileceği kuru bir zemin arıyordu. Bir zamanlar kendi evlerinin, bahçelerinin ve köylerinin sahibi olan insanlar, şimdi birkaç parça eşyanın ve incecik çadır bezlerinin altında hayata tutunmaya çalışıyordu. Çocukların yüzlerinde çocukluğun neşesinden çok yorgunluk ve şaşkınlık; yaşlıların bakışlarında geride bırakılan bir ömrün hüznü; kadınların yüzlerinde ise ailelerini ayakta tutabilmenin ağır sorumluluğu okunuyordu.

Yardım kuruluşlarının hazırladığı büyük çadırlarda insanlara yemek dağıtılıyor, bir nebze olsun sıcak bir öğün sunulmaya çalışılıyordu. Yağmurun altında sıralarını bekleyen insanların ellerinde tuttukları kaplar, o koşullarda yalnızca bir yemek kabı değildi; bir sonraki güne ulaşabilme umuduydu. Yakınlarda gözüme ilişen küçük bir sağlık çadırı da vardı. İmkânları sınırlı bu mütevazı sağlık noktası, hastalıkların ve yetersiz beslenmenin gölgesinde insanlara uzatılan küçük ama hayati bir umut eli gibiydi.

O çadırı gördüğümde, insanlığın bütün çaresizliğine rağmen vazgeçmediğini düşündüm. Bir tarafta yağmurun altında barınacak yer arayan insanlar, diğer tarafta onlara yemek ulaştırmaya, yaralarını sarmaya ve hastalıklarına çare bulmaya çalışan yardım görevlileri… Bir yanda yıkılmış hayatlar, diğer yanda o hayatların yeniden ayağa kalkabilmesi için uzatılan eller vardı. Gökyüzü hâlâ kapalıydı. Yağmur dinmemiş, çamur kurumamıştı. Fakat hafızama en derin biçimde kazınan, ne yağmurun şiddeti ne de kampların perişan hâli oldu. Asıl unutamadığım, bütün bu yokluğun ve çaresizliğin ortasında hayata tutunmaya çalışan insanların yüzleriydi.

İnsan bazen bir felaketi rakamlarla anlamaya çalışır: Kaç kişi göç etmişti? Kaç aile evini terk etmişti? Kaç çadır kurulmuş, kaç kişiye yardım ulaştırılmıştı? Oysa o kampta rakamların hiçbirinin tek başına anlatamayacağı bir gerçek vardı: Her çadırın altında yarım kalmış bir hayat, her ailenin içinde geride bırakılmış bir yuva, her çocuğun gözlerinde kaybolmuş bir güven duygusu saklıydı. O gün bir kez daha anladım ki mültecilik, yalnızca bir sınırın geçilmesi değildir; insanın doğup büyüdüğü dünyadan koparılması, geçmişiyle geleceği arasındaki bağın bir anda kesilmesidir.

Dakka’dan Cox’s Bazar’a uzanan bu yolculuğun üzerinden yıllar geçti. Fakat yağmurun altında, kamıştan kulübelerin ve cılız çadırların arasında gördüğüm o insanlar, aradan geçen onca zamana rağmen hâlâ gözlerimin önündedir. Bu tanıklık, Arakan meselesini benim için yalnızca diplomatik dosyalarda izlenen bir başlık olmaktan çıkardı; insan hafızasına ve vicdanına işlenen bir mesele hâline getirdi.

1. Arakan’ın Tarihî Hafızası: Kimlik, Aidiyet ve Sömürge Mirası

Arakan’daki insanlık dramını anlayabilmek için yalnızca 1991 yılında başlayan askerî operasyonlara bakmak yeterli değildir. Bu acının gerisinde, yüzyıllara yayılan tarihsel etkileşimlerin, sömürge döneminin nüfus ve emek politikalarının, bağımsızlık sonrasında şekillenen milliyetçilik anlayışının ve devletin vatandaşlık rejiminin iç içe geçtiği karmaşık bir süreç bulunmaktadır.

Arakan, Bengal Körfezi kıyısında, tarih boyunca Bengal, Güneydoğu Asya ve Hint Okyanusu ticaret ağlarının kesiştiği bir coğrafyada yer aldı. Müslüman tüccarlar, denizciler ve yerleşimcilerle Budist Arakan krallıkları arasındaki ilişkiler, bölgenin toplumsal yapısını yüzyıllar boyunca etkiledi. Bununla birlikte, Rohingya kimliğinin tarihsel oluşumu, adlandırılması ve kökenleri konusunda akademik literatürde farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Bazı araştırmalar bölgedeki Müslüman varlığının erken dönem ticaret ve yerleşim hareketlerine uzandığını vurgularken, diğerleri İngiliz sömürge yönetimi sırasında Bengal’den Arakan’a gerçekleşen iş gücü göçlerinin sonraki nüfus yapısındaki etkisine dikkat çekmektedir. Bu tartışmalı tarihsel arka plan, Rohingyaların vatandaşlık ve aidiyet haklarının inkâr edilmesini haklı kılmaz; tarihsel köken tartışması ile yaşayan insanların temel hakları birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.[1][2]

İngiliz sömürge yönetimi döneminde Burma, Britanya Hindistanı’nın idari yapısı içinde yönetildi. Bengal ile Burma arasındaki idari ve ekonomik bağlantılar, tarım işçiliği ve ticaret amacıyla nüfus hareketlerini artırdı. Bu hareketliliğin bir bölümü Arakan’daki tarım ekonomisinin ve yerel iş gücü piyasasının parçası hâline geldi. Sömürge yönetiminin emek ve nüfus politikaları, zamanla yerel topluluklar arasında rekabet ve güvensizlik üreten bir zemine dönüştü. Ancak bu tarihsel süreç, sonraki dönemlerde bütün bir Müslüman topluluğun “yabancı” veya “yasadışı göçmen” olarak tanımlanmasını tek başına açıklayamaz.

İkinci Dünya Savaşı, Arakan’daki toplumsal dengeleri daha da sarstı. Japon kuvvetlerinin Burma’yı işgali ve İngilizlerin geri çekilmesi sırasında Müslüman ve Budist topluluklar farklı siyasi ve askerî taraflarla ilişkilendirildi; 1942’de karşılıklı şiddet, köylerin tahribi ve zorunlu yer değiştirmeler yaşandı. Her iki topluluktan sivillerin hayatını kaybettiği bu dönem, sonraki yıllarda derinleşecek güvensizliğin tarihsel dönüm noktalarından biri oldu. Geçmişte yaşanan çatışmaların sorumluluğunu bugün bütün bir dinî topluluğa yüklemek ise hem tarihsel hem de ahlaki açıdan kabul edilemez.[3]

Burada dikkat edilmesi gereken husus, Arakan tarihinin tek bir etnik veya dinî anlatıya indirgenemeyecek kadar çok katmanlı oluşudur. Müslüman ve Budist topluluklar, farklı dönemlerde rekabetin yanı sıra birlikte yaşama ve karşılıklı etkileşim örnekleri de üretmiştir. Ne var ki bağımsızlık sonrası devlet inşası, bu çoğul toplumsal mirası ortak bir vatandaşlık çatısı altında birleştirmek yerine, giderek kimlik temelli ayrışmaları derinleştiren bir çizgiye yöneldi.

2. Askerî Yönetim, Vatandaşlık Yasası ve Vatansızlaştırma

1962’de General Ne Win’in askerî darbeyle iktidara gelmesi, Arakanlı Müslümanların dışlanmasını derinleştiren dönemin önemli dönüm noktalarından biri oldu. Yönetim, ülkenin etnik ve dinî çeşitliliğini kapsayıcı bir vatandaşlık anlayışıyla ele almak yerine merkezî millî kimlik ve güvenlik yaklaşımını öne çıkardı. Rohingyaların örgütlenmesi, seyahat, eğitim, dinî hayat ve istihdam alanlarındaki baskılar arttı.[4]

1978’de “Ejderha Kralı Operasyonu” (Operation Nagamin) adıyla yürütülen harekât sırasında iki yüz binden fazla Arakanlı Müslüman Bangladeş’e sığındı. Mülteciler askerî şiddet, zorla yerinden edilme, cinsel saldırı ve mülklerin yağmalanması gibi ihlaller bildirdi. Uluslararası baskıların ardından çoğu geri döndü; ancak vatandaşlık ve güvenlik sorunları çözülemedi.[5]

1982 Burma Vatandaşlık Yasası, dışlanmayı hukuki ve idari bir zemine taşıdı. Yasa vatandaşlığı “vatandaş”, “ortak vatandaş” ve “sonradan vatandaşlığa alınan” kategorileriyle düzenliyor; 1823 öncesi yerleşim ve devletçe tanınan etnik gruplar ölçütlerini esas alıyordu. Rohingyalar tanınan ulusal gruplar arasında sayılmadığından tam vatandaşlığa erişimde ağır engellerle karşılaştı. Yasa, herkesin vatandaşlığını tek işlemle otomatik olarak iptal etmiş gibi yorumlanmamalıdır; ancak uygulanışı, büyük çoğunluğun vatandaşlık haklarından fiilen mahrum kalmasına ve vatansızlaşmasına yol açtı.[6]

Seyahat izinleri, eğitim ve kamu hizmetlerine erişimde ayrımcılık, evlilik ve nüfus kaydı kısıtlamaları, zorla çalıştırma ve mülkiyet kayıpları gündelik hayatın parçası hâline geldi. İnsanlar doğdukları topraklarda hareket etme, çalışma ve gelecek kurma imkânlarını giderek yitirdi.

Böylece vatandaşlık, yalnızca hukuki bir statü olmaktan çıkarak kimin hareket edebileceğini, çalışabileceğini ve yaşadığı topraklarda geleceğini kurabileceğini belirleyen bir araca dönüştü.

3. 1991–1992: Sınırın Öte Tarafına Uzanan Acı

Artan baskılar, 1980’lerde Rohingya Dayanışma Örgütü (RSO) ve Arakan Rohingya İslami Cephesi (ARIF) gibi silahlı yapıların ortaya çıkmasına da zemin hazırladı. ARIF’in kuruluş tarihi kaynaklarda 1986 veya 1987 olarak farklı verilir. Myanmar yönetimi bu örgütleri güvenlik tehdidi sayarken, silahlı gruplarla sivil Rohingya nüfusunun tamamını özdeşleştirmek doğru değildir.[7]

1991’de kuzey Arakan’da askerî birliklerin, tesislerin ve yolların arttığına ilişkin raporlar yayımlandı. Tessa Piper’ın 1993 tarihli araştırması, bazı yerleşimlerin askerî projeler için boşaltıldığı ve sivillerin ücretsiz iş gücü olarak kullanıldığı yönündeki mülteci tanıklıklarını aktarmaktadır.[8]

1991’in sonlarında genişleyen operasyonlar sırasında zorla çalıştırma ve taşıyıcılık, kötü muamele, keyfî tutuklama, öldürme, tecavüz, mülke el koyma ve dinî yapılara saldırı, mülteci tanıklıklarında tekrarlanan ihlal başlıklarıydı. Her olay bağımsız biçimde doğrulanmış değildi ve Myanmar yönetimi suçlamaları reddediyordu; ancak benzer anlatımlar ciddi insan hakları kaygıları doğurdu.[9]

Myanmar yönetimi operasyonları silahlı örgütlerle mücadele gerekçesiyle savundu. Bununla birlikte, güvenlik kaygıları sivillerin topluca cezalandırılmasını meşru kılamaz. Kadınların, çocukların ve yaşlıların da evlerini terk etmek zorunda kalması, yaşananların sıradan bir güvenlik operasyonunu aştığını gösteriyordu.

Göç 1991’in ilk yarısında belirginleşti, yılın sonunda yoğunlaştı ve 1992 boyunca sürdü. Human Rights Watch yaklaşık 250 bin Rohingya’nın Bangladeş’e geçtiğini kaydederken, Piper’ın raporunda Temmuz 1992 itibarıyla 270 bini aşan tahminlere de yer verilir. Rakamlar değişse de yüz binlerce insanın sınırı geçmek zorunda kaldığı açıktır.[10]

Aileler birkaç parça eşyayla köylerinden ayrılıyor; ormanlık ve dağlık yolları, kimi zaman da Naf Nehri’ni aşarak Bangladeş’e ulaşmaya çalışıyordu. Bu yolculuk, yeni bir hayata başlamaktan çok ölüm korkusundan uzaklaşmanın son çaresiydi.

Teknaf ve Cox’s Bazar çevresindeki kampların sayısı kaynaklarda 19 veya 20 olarak verilir. Barınma, gıda, temiz su, sağlık ve sanitasyon ihtiyacı hızla büyürken arazi, malzeme ve personel yetersizliği koşulları ağırlaştırdı.[11]

4. Bangladeş’in Diplomatik ve İnsani Sınavı

Bangladeş, 1991–1992 göçü karşısında sınırlı ekonomik imkânlarıyla büyük bir insani yük üstlendi. Yüz binlerce kişinin barınma, gıda ve sağlık ihtiyacını karşılamak için Dakka yönetimi BM’den ve uluslararası kuruluşlardan destek istedi; kamplarda yardım faaliyetleri başlatıldı.

Dakka bir yandan sığınmacıların hayatını korumaya, diğer yandan sınır istikrarını ve Myanmar’la ilişkilerini gözetmeye çalıştı. Kalıcı entegrasyondan çok geri dönüşü çözüm olarak görse de bu dönüşün güvenli, gönüllü ve onurlu koşullarda gerçekleşmesi gerekiyordu.

Nisan 1992’de Bangladeş ile Myanmar geri dönüş konusunda mutabakata vardı; süreç eylülde başladı. Ancak geri dönüşlerin bir bölümünün zorla yapıldığı bildirildi. Amnesty International, 22 Aralık 1992 tarihli raporunda 25 Kasım’da 150’den fazla kişinin iradeleri dışında geri gönderildiği yönündeki bilgileri kayda geçirdi.[12]

UNHCR, Ekim 1992’de sürece katıldı; gönüllülük ilkesine ilişkin kaygılar nedeniyle aralık ayında desteğini çekti. 1993’te yapılan anlaşmalar bireysel ve gönüllü dönüşü öngörse de vatandaşlık, güvenlik ve temel haklar konusundaki belirsizlikler giderilemedi. 1993–1997 arasında yeni dönüşler gerçekleşti; fakat kalıcı çözüm sağlanamadı.[13][14]

Bu süreç, mülteci diplomasisinin ikilemini ortaya koydu: Bangladeş artan insani ve ekonomik yük nedeniyle dönüşü hızlandırmak isterken, mülteciler kaçmalarına yol açan koşullar değişmeden geri dönmekten çekiniyordu.

Yurda dönüş, yalnızca sınırdan geçmek değildir. Can güvenliği, vatandaşlık, mülkiyet, hareket özgürlüğü ve insan onuru güvence altına alınmadan dönüş kalıcı çözüm sayılamaz.

Bangladeş’in sınırlarını açması yüz binlerce insanın hayatını korudu. Zorlayıcı geri gönderme bildirimleri ise insani sorumluluk, ekonomik baskı ve sınır güvenliği arasında yürütülen politikanın sorunlu yönlerini gösterdi.

5. Uluslararası Toplumun Sınavı: Yardım, Diplomasi ve Hukuk

Kriz uluslararası gündeme taşındığında UNHCR, Dünya Gıda Programı ve sivil toplum kuruluşları kamplarda yardım yürüttü. Ancak insani yardım, krizin nedenlerini ortadan kaldırmaya ve güvenli geri dönüşün siyasi koşullarını oluşturmaya yetmedi.

Myanmar, 23 Temmuz 1997’de ASEAN’a katıldı; dolayısıyla 1991–1992 krizinde örgütün üyesi değildi. Sonraki yıllarda Rohingya meselesi, ASEAN’ın egemenliğe saygı ilkesi ile bölgesel barış ve insan hakları sorumluluğu arasındaki dengeyi sınadı. 2021 Beş Maddeli Uzlaşı şiddetin sona erdirilmesi, diyalog ve insani yardımı öngörse de ASEAN liderleri 26 Ekim 2025’te uygulamada kayda değer ilerleme sağlanamadığını belirtti.[15]

Hukuki hesap verebilirlik arayışı, Gambiya’nın 2019’da Soykırım Sözleşmesi kapsamında Myanmar aleyhine Uluslararası Adalet Divanı’nda dava açmasıyla yeni bir aşamaya geçti. Divan 2020’de geçici tedbir kararı verdi; esasa ilişkin duruşmalar 12–29 Ocak 2026’da yapıldı. Mahkeme, 3 Kasım 2026’da kararını 19 Kasım 2026’da açıklayacağını duyurdu. Dava, 1991–1992’deki tüm ihlalleri değil, Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki iddiaları ele almaktadır.[16]

Rohingya meselesi böylece bir mülteci krizinin ötesine geçerek egemenlik, uluslararası hukuk ve insani sorumluluğun birlikte sınandığı bir meseleye dönüştü. Asıl sınav, felaketin ardından yardım ulaştırmak kadar onu doğuran şartları değiştirebilmektir.

6. Tekrarlanan Trajedi: 2012, 2016 ve 2017

1991–1992 göçünün ardından vatandaşlık, mülkiyet ve hareket özgürlüğü sorunları çözülmedi. 2012’de Rakhine eyaletinde Budist Rakhine toplulukları ile Müslüman Rohingyalar arasında yeniden şiddet patlak verdi; köyler yakıldı, çok sayıda insan öldü veya yerinden edildi ve on binlerce kişi kamplara sığındı.[17]

Şiddet Ekim 2016’da güvenlik noktalarına yönelik saldırıların ardından yeniden tırmandı. 25 Ağustos 2017’de ARSA’nın karakollara saldırıları, Myanmar ordusunun geniş çaplı operasyonlarına gerekçe gösterildi. Sivilleri de hedef alan askerî karşılık; köy yakma, öldürme ve cinsel şiddet iddialarıyla anıldı. Ağustos 2017’den sonra 700 binden fazla Rohingya Bangladeş’e sığındı.[18]

Cox’s Bazar’da 1991’de gördüğüm manzara, çeyrek asır sonra çok daha büyük ölçekte yeniden yaşandı. 2017, eski dışlanma ve zorunlu göç tarihinin daha ağır bir halkası oldu.

7. Arakan’ın Görünmeyen Haritası: Bengal Körfezi ve Yükselen Jeopolitik Önem

Myanmar’ın batısındaki Arakan, Bengal Körfezi kıyıları ve Bangladeş sınırıyla Güney Asya ile Güneydoğu Asya arasında stratejik bir eşik oluşturur. Kıyıları, kara ve deniz bağlantılarının kesiştiği bir geçiş alanıdır.

Bununla birlikte, Arakan’ın 1991–1992’deki stratejik önemi sonraki enerji ve ulaşım projeleriyle kazandığı görünürlük düzeyinde değildi. Coğrafi konumu ve kaynak potansiyeli gelecekte büyük güçlerin ilgisini çekebilirdi; ancak bu olasılık, dönemin askerî operasyonlarının doğrudan nedeni olarak sunulmamalıdır.

Sonraki yıllarda Çin’in Kyaukpyu limanı ve petrol-doğal gaz boru hatları, Hindistan’ın ise Sittwe Limanı ve Kaladan Çok Modlu Ulaşım Projesi, Arakan’ın jeoekonomik değerini somutlaştırdı. Çin-Myanmar doğal gaz hattı 2013’te, petrol hattı 2017’de faaliyete geçti. Hindistan ile Myanmar arasındaki Kaladan çerçeve anlaşması 2 Nisan 2008’de imzalandı.[19][20]

Kyaukpyu, Çin’e Yunnan üzerinden Bengal Körfezi ve Hint Okyanusu’na uzanan enerji ve ulaşım bağlantısı sunarken; Sittwe ve Kaladan, Hindistan’ın kuzeydoğusuna alternatif erişim ve Güneydoğu Asya’yla daha güçlü bağlar kurma arayışına hizmet etmektedir. Arakan böylece bölgesel nüfuz, ticaret ve enerji güvenliği hesaplarında daha görünür hâle gelmiştir.

Büyük güçler geleceğin ticaret ve enerji güzergâhlarını hesaplarken, yüz binlerce insan kendi yarınına karar verme hakkından yoksundu. Coğrafyanın değeri artarken sakinlerinin temel haklardan mahrum kalması, Arakan trajedisinin en çarpıcı çelişkisidir.

8. Bugün: Cox’s Bazar’dan Karaçi’ye Uzanan Hafıza

Aradan geçen onca yıla rağmen Arakanlıların büyük bölümü hâlâ Bangladeş’te yaşamını sürdürüyor. UNHCR’nin 30 Eylül 2026 tarihli verilerine göre Bangladeş’te kayıtlı Rohingya mülteci nüfusu 1.206.528 kişiye ulaşmış durumda. Bunların 1.173.291’i Cox’s Bazar’daki kamplarda, 33.237’si ise Bhasan Char adasında bulunuyor. Bu rakamlar, 1991–1992 ve 2017 başta olmak üzere farklı dönemlerde yaşanan göç dalgalarının ve sonraki hareketliliğin birikimini yansıtıyor. Makaledeki güncel istatistik ve hukuki takvim bilgileri 8 Kasım 2026 itibarıyladır.[21]

Birleşmiş Milletler ve ortak kuruluşları, 20 Mayıs 2026’da Rohingya mültecileri ile Bangladeş’teki ev sahibi toplulukların ihtiyaçları için 710,5 milyon ABD doları tutarında insani yardım çağrısında bulundu. 2026 yılı için hazırlanan ortak müdahale planı, Cox’s Bazar ve Bhasan Char’daki mültecilerle birlikte Bangladeşli ev sahibi topluluklara da destek sağlamayı hedefliyor. Yardım ihtiyacının hâlâ bu ölçekte olması, krizin geçici bir sığınma meselesinden çıkarak kuşaklar boyunca devam eden bir insani sorun hâline geldiğini gösteriyor.[22]

Türkiye’nin insani yardım varlığı, resmî kurumların yanı sıra sivil toplum kuruluşları ve gönüllüler aracılığıyla da sürüyor. İHH, Kasım 2025’te Cox’s Bazar kamplarında 350 aileye gıda kolisi ulaştırdığını; bölgede okul, çocuk bakım ve sağlık hizmetleri ile kadınlara yönelik mesleki faaliyetler yürüttüğünü duyurdu.[23] TİKA’nın Millî Eğitim Bakanlığı ve Arakan İnsani Yardım Derneğiyle ortaklaşa desteklediği programda, Kasım 2025’te 95 Arakanlı öğretmene mesleki eğitim verildi.[24] Daha önce TİKA ile BİSEG gönüllülerinin ortak sağlık çalışmasında Kutupalong kampında 1.937 mülteci muayene edildi.[25] Bu örnekler, dayanışmanın acil gıda yardımının ötesine geçerek eğitim, sağlık ve toplumsal dayanıklılığı da kapsadığını gösteriyor.

Bugün Cox’s Bazar’da doğan çocukların önemli bir bölümü, anne babalarının vatanı olarak anlattığı Arakan’ı hiç görmedi. Onlar için vatan, belki de aile büyüklerinin anlattığı bir köyün adı, eski bir evin hatırası veya geçmişte kalmış bir hayatın hikâyesinden ibaret. Bir zamanlar geçici olması beklenen kamplar, artık bir neslin çocukluğuna ve gençliğine tanıklık ediyor.

İnsanın vatanına dönmesi, yalnızca bir sınır kapısından geçmesi değildir. Bunun için vatandaşlık hakkının, güvenliğin, mülkiyetin, hareket özgürlüğünün ve insan onurunun yeniden güvence altına alınması gerekir. Bu şartlar sağlanmadan yapılacak bir geri dönüş, insanları yalnızca aynı belirsizliğin içine yeniden göndermek anlamına gelir. Kalıcı çözüm; güvenli, gönüllü ve onurlu geri dönüşün yanı sıra eşit vatandaşlık, temel hakların tanınması ve insanların kendi topraklarında korkusuzca yaşayabilmesiyle mümkündür.

Yıllar sonra, bu kez Pakistan’ın Karaçi kentinde görev yaparken Arakanlı mültecilerle yeniden karşılaştım. Türk Kızılayı’nın Korangi ve Orangi mahallelerinde, Myanmar’dan geçmiş yıllarda gelen mültecilerin yaşadığı bölgelerdeki okullarda düzenlediği yardım çalışmasına ben de iştirak ettim. Üç binden fazla öğrenciye okul çantaları içinde kırtasiye malzemeleri, ayakkabı ve giysiler dağıtıldı. Çocukların ellerine uzatılan her çanta, yalnızca okul yolunda ihtiyaç duyacakları eşyaları değil, eğitime devam edebilmeleri için taşınan bir umudu da içeriyordu.

Korangi ve Orangi’de çocukların yüzlerine bakarken, zihnimde bir anda Cox’s Bazar’ın yağmurlu ve çamurlu yolları canlandı. 1991’de kamıştan barınakların önünde sığınacak yer arayan aileler, yıllar sonra bu defa Karaçi’nin mahallelerinde, çocuklarının okul hayatına tutunmaya çalışan insanlar olarak karşımdalardı. Aradan geçen zaman şehirleri ve ülkeleri değiştirmişti; fakat yerinden edilmenin yükü ailelerin omuzlarından bütünüyle kalkmamıştı. Cox’s Bazar’da hafızama kazınan çaresizlik ile Karaçi’de çocukların gözlerinde beliren umut, aynı hikâyenin iki ayrı zamanına dönüşmüştü.

Sonuç: Hatırlamak ve Tanıklık Etmek

1991’de Cox’s Bazar yakınlarında yağmur altında barınak arayan aileleri, yıllar sonra Karaçi’de Korangi ve Orangi’de çocuklarının eğitimine tutunmaya çalışan mülteci topluluklarını gördüm. Otuz beş yıl ülkeleri ve dengeleri değiştirdi; fakat Arakanlıların güvenli bir hayat, eşit vatandaşlık ve onurlu gelecek arayışını sona erdiremedi.

Korangi ve Orangi’de bir okul çantasının çocukların ellerine bırakılması, Cox’s Bazar’da gördüğüm acıyı unutturmadı; hafızama umudu da ekledi. Diplomasi, anlaşmalar ve müzakereler kadar insan hayatına dokunan dayanışma adımlarıyla da anlam kazanır. Ancak yardım kalıcı çözümün yerini tutamaz: Asıl ihtiyaç, insanların kendi topraklarında korkusuzca yaşayabilecekleri hak ve güvenlik düzeninin kurulmasıdır.

Arakan’ın hikâyesi, bir halkın yurdundan koparılmasının ötesinde insanlığın vicdanına yöneltilmiş bir sorudur. Bazı manzaralar geçmişte kalmaz: yağmur altındaki çadırlar ve çocukların ellerindeki okul çantaları, hafızamda aynı insanlık hikâyesinin iki ayrı sayfası olarak yaşamayı sürdürüyor. Arakan’ın sessiz çığlığı hâlâ insanlığın kapısını çalıyor.

Kaynakça

Amnesty International. Bangladesh: Fear of Forcible Return (Refoulement): Burmese Muslim Refugees. ASA 13/008/1992, 22 Aralık 1992. https://www.amnesty.org/en/documents/asa13/008/1992/en/

ASEAN. “About ASEAN.” Üye devletler ve katılım tarihleri. https://asean.org/about-asean/

ASEAN. “Leaders’ Review and Decision on the Implementation of the Five-Point Consensus.” Kuala Lumpur, 26 Ekim 2025. https://asean.org/asean-leaders-review-and-decision-on-the-implementation-of-the-five-point-consensus-kuala-lumpur-malaysia/

Burma (Socialist Republic of the Union of Burma). Burma Citizenship Law. 15 Ekim 1982. https://www.refworld.org/legal/legislation/natlegbod/1982/49622

China National Petroleum Corporation. Annual Report 2017. “Myanmar-China Crude Pipeline” bölümü. https://www.cnpc.com.cn/en/2014enbvfg/201504/469c5c60316a49bd8f75f461417eab33/files/49ea4f96494f41

ada5711bfea3d04237.pdf

Dalar, Mehmet ve Özkan Gökcan. “Myanmar’ın Rohingya Müslümanları Politikası: Tarihsel ve Hukuksal Bir Analiz.” Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8/15 (Bahar 2018), s. 33–63. https://doi.org/10.29029/busbed.391407

Government of India, Press Information Bureau. “Status of Kaladan Project.” 26 Ağustos 2010. https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=65335

Human Rights Watch. Burmese Refugees in Bangladesh: Still No Durable Solution. Vol. 12, No. 3(C), Mayıs 2000. https://www.hrw.org/report/2000/05/01/burmese-refugees-bangladesh/still-no-durable-solution

International Court of Justice. “The Gambia v. Myanmar: The Court to Deliver Its Judgment on 19 November 2026.” Press Release No. 2026/27, 3 Kasım 2026. https://www.icj-cij.org/case/178

Médecins Sans Frontières-Holland. Ten Years for the Rohingya Refugees: Past, Present and Future. Amsterdam, 1 Nisan 2002. https://www.msf.org/ten-years-rohingya-refugeespast-present-and-future-report-summary

Myanma Port Authority. “Crude Oil Terminal at Kyaukphyu Made Island.” Proje bilgileri. https://www.mpa.gov.mm/development_projects/crude-oil-terminal-at-kyaukphyu-made-island-which-can-accommodate-300000-ton-tankers-built-by-seaop/

Myanma Port Authority. “Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project.” Proje ve çerçeve anlaşma bilgileri. https://www.mpa.gov.mm/development_projects/kaladan-multi-modal-transit-transport-project/

Piper, Tessa. Myanmar: Muslims from Rakhine State: Exit and Return. WRITENET, 1 Aralık 1993. https://www.refworld.org/reference/countryrep/writenet/1993/en/94252

United Nations in Bangladesh. “Recalibrating the Rohingya Response: 2025–26 Joint Response Plan.” 20 Mayıs 2026. https://bangladesh.un.org/en/315838-recalibrating-rohingya-response-2025-26-joint-response-plan

UNHCR. “Country – Bangladesh.” Rohingya Population Statistics; Government of Bangladesh/UNHCR, 30 Eylül 2026 güncellemesi. https://data.unhcr.org/en/country/BGD/591

İrkin, Sercan. “Arakanlı Müslümanların Vatanlarından Kopuşunun Üzerinden 9 Yıl Geçti.” Anadolu Ajansı, 28 Ağustos 2026. https://www.aa.com.tr/tr/ayrimcilikhatti/aktuel/arakanli-muslumanlarin-vatanlarindan-kopusunun-uzerinden-9-yil-gecti/1832289

Anadolu Ajansı. “TİKA’dan Bangladeş’teki Arakanlı Müslümanlara sağlık yardımı.” 30 Ekim 2024. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/tikadan-bangladesteki-arakanli-muslumanlara-saglik-yardimi/3379674

İHH İnsani Yardım Vakfı. “Türkiye’den Arakanlı mültecilere yönelik yardımlar devam ediyor.” 18 Kasım 2025. https://ihh.org.tr/haber/turkiyeden-arakanli-multecilere-yonelik-yardimlar-devam-ediyor

TİKA. “TİKA ve MEB İş Birliğiyle Bangladeş’teki Rohingya Kampında Öğretmenlere Yönelik Eğitim Programı Düzenlendi.” 28 Kasım 2025. https://tika.gov.tr/tika-ve-meb-is-birligiyle-bangladesteki-rohingya-kampinda-ogretmenlere-yonelik-egitim-programi-duzenlendi/