İNSANSIZ ORDULAR: Savaş Meydanında Son Kararı Kim Verecek?

Bir gün ilk ateşi bir asker değil, bir algoritma açarsa...

Gökyüzünde pilot yok, sınır hattında ileri gözetleyici yok, denizde mürettebat yok. Fakat sistem görüyor, dinliyor, kıyaslıyor, hedefleri sıralıyor ve seçenek üretiyor. İşte geleceğin savaşındaki asıl soru burada başlıyor: İnsan makineyi mi yönetecek, yoksa insan yalnızca makinenin hızına yetişmeye mi çalışacak?

Bu yazımda, birkaç yıl sonrasını tahmin etmeye çalışmadım. Aslında çoktan başlayan bir dönüşümün nereye varabileceğini sorguladım.

SAVAŞ MEYDANI SESSİZLEŞİRKEN...

Bir savaş düşünün. Gökyüzünde onlarca hava aracı dolaşıyor; fakat hiçbirinin kokpitinde pilot yok. Sınır hattında keşif yapılıyor; fakat tehlikeli bölgede ileri gözetleyici bulunmuyor. Denizde küçük, hızlı ve sessiz araçlar su üstünde ve su altında devriye geziyor. Karadaki robotlar mayınlı bölgeleri tarıyor, mühimmat taşıyor, yaralı tahliye ediyor. Bütün bu unsurlar aynı anda veri üretiyor ve birbirleriyle konuşuyor.

Böyle bir manzarada ilk bakışta insanın savaş alanından çekildiği düşünülebilir. Oysa asıl değişim insanın ortadan kalkması değildir. İnsan, tetiğin başından karar mimarisinin merkezine doğru çekilmektedir. Savaşın fiziki yüzü makinelere bırakılırken; hedef, görev, sınır, yetki ve sorumluluk giderek daha karmaşık bir insan-makine ilişkisi içinde yeniden tanımlanmaktadır.

İşte “insansız ordular” kavramını yalnızca İHA, SİHA, insansız kara aracı veya deniz aracı sayısıyla okumak bu yüzden yetersizdir. Mesele platform değil, sistemdir. Mesele araç değil, ağdır. Mesele robot değil, karardır.

İLK SORU

Bir orduyu gerçekten “insansız” yapan şey personelin araçtan çıkması mı; yoksa algılama, değerlendirme ve karar süreçlerinin algoritmaya devredilmesi mi?

BİR İHA DEĞİL, BİR SİSTEMLER SİSTEMİ

Uzaktan kumanda edilen bir İHA insansızdır; fakat kendi başına bir ordu değildir. Bir insansız kara aracı, tek başına ne kadar gelişmiş olursa olsun, savaşın mimarisini değiştirmez. Dönüşüm; bu unsurların aynı ağ üzerinde birbirlerini görebildiği, birbirlerine veri aktarabildiği, görev paylaşabildiği ve değişen şartlara göre müşterek davranabildiği anda başlar.

Bir hava platformunun tespit ettiği hedef bilgisinin insansız kara unsuruna aktarıldığını; denizdeki sensörün tehdidi doğruladığını; uydu görüntüsünün tabloyu tamamladığını; elektronik istihbaratın yayın yapan kaynağın kimliğini belirlediğini ve bütün bu verinin yapay zekâ destekli bir komuta-kontrol sistemi tarafından birkaç saniye içinde tek bir operasyonel resme dönüştürüldüğünü düşünün.

Artık karşımızda araçlar topluluğu değil, dijital bir muharebe organizması vardır. Bu organizmanın gözleri sensörler, sinir sistemi haberleşme ağı, hafızası veri tabanları, refleksleri yazılım ve algoritmalar, kasları ise silahlı veya silahsız robotik platformlardır.

Bu nedenle geleceğin ordusu, envanter listesinden çok mimarisiyle anlaşılacaktır. Kaç aracınız olduğu kadar bu araçların birbirleriyle ne kadar güvenli, hızlı ve anlamlı biçimde konuşabildiği önem kazanacaktır.

YENİ CEPHENİN MERMİSİ “VERİ” OLACAK

Yüzyıllar boyunca ordular mühimmat stokladı. Geleceğin orduları ise mühimmat kadar veri de stoklayacak. Çünkü yapay zekânın yakıtı veridir. Sensörlerden gelen görüntü, radar izi, akustik işaret, elektronik yayın, konum bilgisi, meteoroloji, lojistik durum, dost-düşman tanımı ve geçmiş görev kayıtları; karar sisteminin beslendiği dev bir havuza dönüşür.

Burada kritik nokta veri miktarı değil, verinin güvenilirliğidir. Yanlış veriyle beslenen en gelişmiş algoritma bile yanlış sonuç üretebilir. Üstelik savaş ortamında rakip yalnızca platformunuzu vurmak istemez; sizin ne gördüğünüzü, ne sandığınızı ve neye inanacağınızı da değiştirmek ister.

İşte bu nedenle gelecekte bilgi harbi ile kinetik harp arasındaki çizgi daha da silikleşecektir. Bir sensörü aldatmak, bir füze rampasını vurmak kadar etkili olabilir. Bir veri akışını bozmak, bir köprüyü yıkmak kadar operasyonel sonuç doğurabilir. Bir yapay zekâ modelini yanıltmak, bir birlik komutanına sahte istihbarat vermekle eşdeğer hâle gelebilir.

YENİ DENKLEM

Geleceğin cephanesi yalnızca mühimmat değildir: veri + hesaplama gücü + güvenli haberleşme + güvenilir algoritma da savaş kapasitesinin parçasıdır.

KARAR HIZI

YENİ ATEŞ GÜCÜ

Savaş alanında herkes görür; fakat aynı anda herkes anlayamaz. Herkes bilgi toplar; fakat herkes aynı hızda anlam üretemez. Bu yüzden geleceğin en kritik üstünlüklerinden biri “karar üstünlüğü” olacaktır.

Klasik karar zincirinde tespit, teşhis, takip, değerlendirme, karar ve angajman için zamana ihtiyaç vardır. OODA döngüsü olarak bilinen gözlemle-yönel-karar ver-harekete geç çevrimi, rakibin döngüsünden hızlı tamamlandığında üstünlük sağlar. Yapay zekâ bu döngünün özellikle algılama, sınıflandırma ve seçenek üretme kısımlarını dramatik biçimde hızlandırabilir.

Fakat tam burada tehlikeli bir paradoks ortaya çıkar: Makinenin karar üretebildiği süre kısaldıkça, insanın o kararın siyasi, hukuki ve stratejik sonuçlarını değerlendirmek için sahip olduğu süre de kısalır. Bir sistem saniyenin çok küçük bir bölümünde tehdit sınıflandırabilir; ancak yanlış bir angajmanın devletler arası kriz doğurup doğurmayacağını aynı hızda “anlamak” başka bir meseledir.

Bu nedenle geleceğin sorusu yalnızca “Makine ne kadar hızlı karar verebilir?” olmayacaktır. Daha zor soru şudur: “İnsan, makinenin karar hızını hangi noktaya kadar güvenle takip edebilir?”

SÜRÜ AKLI; BİR ROBOT DEĞİL, BİNLERCE ROBOT!

Bir pahalı platformu vurmak mümkündür. Peki aynı anda farklı irtifalardan, farklı yönlerden ve farklı görevlerle gelen yüzlerce küçük sistemi nasıl durduracaksınız? Sürü teknolojilerinin ürkütücü tarafı, tek bir aracın üstünlüğünde değil; kolektif davranışında saklıdır.

Sürüde her unsur aynı işi yapmak zorunda değildir. Biri keşif yapar, biri haberleşme rölesi olur, biri elektronik karıştırma uygular, biri hedef işaretler, diğeri taarruz eder. Bir unsur kaybedildiğinde görev başka bir unsur tarafından devralınabilir. Böylece tek tek platformların kırılganlığı, bütünün dayanıklılığı içinde eritilmeye çalışılır.

Bu yaklaşım savaş ekonomisini de değiştirir. Milyonlarca dolarlık tek bir platform yerine, çok sayıda düşük maliyetli ve kaybı tolere edilebilir sistem kullanılabilir. Savunma tarafı için ise yeni bir maliyet tuzağı doğar: Ucuz bir tehdidi pahalı bir mühimmatla vurmak sürdürülebilir midir?

Dolayısıyla geleceğin silahlanma yarışında yalnızca “en iyiyi kim yapıyor?” sorusu sorulmayacaktır. “Kim daha hızlı, daha çok, daha ucuz ve yazılımla daha çabuk geliştirilebilir sistem üretiyor?” sorusu da belirleyici olacaktır.

PEKİ İNSAN NEREDE?

“İnsansız ordu” sözü insanın ortadan kalkacağı izlenimi veriyor. Oysa muhtemel gelecek bundan daha karmaşık. İnsan savaş alanından kaybolmayacak; rolü değişecek. Bir operatörün tek bir aracı uzaktan kullanması yerine, bir personelin çok sayıda yarı otonom sistemi görev seviyesinde yönetmesi mümkün hâle gelecektir.

Bu dönüşüm komutanlık anlayışını da etkiler. Geleceğin komutanı yalnızca birliklerin mevzisini değil; veri akışını, algoritmaların güven seviyesini, elektronik harp durumunu, sensör ağının sağlığını ve insan-makine görev paylaşımını da takip etmek zorunda kalacaktır.

Belki de yakın geleceğin en kritik askerî personeli; sadece iyi nişancı veya iyi pilot değil, makinenin neyi neden önerdiğini anlayan, algoritmanın sınırlarını bilen, elektronik ve siber tehditleri okuyabilen, otonom sistemlerin müşterek davranışını yönetebilen personel olacaktır.

İNSAN KAYBOLMUYOR

İnsan, platformun içinden çıkıp sistemin üzerine yükseliyor: operatörden görev yöneticisine, tetikçiden karar denetleyicisine, araç sürücüsünden otonom kuvvet komutanına...

AŞİL TOPUĞU; SİNYAL, KONUM, BAĞLANTI

Bir robotun savaşabilmesi için yalnızca silaha ihtiyacı yoktur. Nerede olduğunu bilmesi, çevresini algılaması, dost ile düşmanı ayırması, komuta ağıyla haberleşmesi ve görevini sürdürebilmesi gerekir. İşte bu nedenle insansız orduların en güçlü tarafı olan dijital bağlantı, aynı zamanda en hassas tarafıdır.

GNSS (Global Navigation Satellite System) sinyali karıştırılırsa ne olur? Haberleşme kesilirse sürü dağılır mı? Sensör yanlış hedef görürse algoritma ne yapar? Elektronik harp altında sistem ne kadar süre bağımsız kalabilir? Bağlantı tamamen kesildiğinde görevi devam ettirecek mi, geri mi dönecek, bekleyecek mi?

Bu sorular masa başı ayrıntısı değildir; tasarımın merkezidir. Çünkü gerçek muharebe sahası temiz bir laboratuvar değildir. Gürültü vardır, aldatma vardır, kesinti vardır, belirsizlik vardır ve rakip özellikle sizin sisteminizin hangi girdiye bağımlı olduğunu bulmaya çalışır.

Bu nedenle geleceğin “akıllı” silahı, bağlantı varken akıllı olan değil; bağlantı yokken de emniyetli ve anlamlı davranabilen sistem olacaktır.

TANKA DEĞİL, ALGORİTMAYA SALDIRMAK

Dijitalleşen ordunun saldırı yüzeyi de genişler. Bir insansız platformu etkisiz hâle getirmenin yolu her zaman onu fiziksel olarak vurmak olmayabilir. Yazılımına sızmak, sensörünü yanıltmak, veri bütünlüğünü bozmak, komuta zincirine sahte bilgi enjekte etmek veya modelin karar mantığını manipüle etmek daha ucuz ve daha sessiz olabilir.

Bu noktada siber güvenlik artık bilgi işlem biriminin teknik meselesi olmaktan çıkar. Doğrudan silah emniyeti hâline gelir. Çünkü otonom bir silahın güvenliği; yalnızca namlusunun, motorunun veya zırhının güvenliği değildir. Kodunun, güncellemesinin, sensör verisinin, kripto anahtarının ve karar modelinin güvenliğidir.

Bir başka ifadeyle, gelecekte bir ordunun siber güvenliğini çökertmek onun ateş gücünü doğrudan azaltabilir. Hatta bazı durumlarda silahını size karşı çevirmekten daha etkili olan şey, silahın neyi “gerçek” kabul ettiğini değiştirmek olabilir.

EN SESSİZ SALDIRI

Bir otonom sistemi ele geçirmek için namlusuna dokunmanız gerekmeyebilir. Bazen onun gördüğü dünyayı değiştirmeniz yeterlidir.

ALGORİTMA KİMİN?

İnsansız ordular çağının belki de en rahatsız edici sorusu budur. Bir ülke dünyanın en gelişmiş otonom platformlarını satın alabilir. Fakat kaynak kod başka bir ülkeye aitse, kritik işlemci dışarıdan geliyorsa, yapay zekâ modeli yabancı altyapıda eğitiliyorsa, güncelleme anahtarı başka bir şirketteyse ve verinin nerede işlendiği bilinmiyorsa gerçek askerî egemenlikten ne kadar söz edilebilir?

Klasik savunma sanayisinde “Silahı kim üretiyor?” sorusu çok önemliydi. Yeni çağda bu soruya yenileri eklenmek zorunda: Kaynak kod kimin? Model kimin? Veri kimin? İşlemci kimin? Kripto kimin? Haberleşme protokolü kimin? Güncellemeyi kim yapıyor? Sistemin neyi tehdit olarak göreceğine ilişkin eşikleri kim belirliyor?

Bu sorular yalnızca teknoloji politikası değildir. Egemenlik meselesidir. Çünkü gelecekte bir ülkenin bağımsızlığı, sadece kendi topunu, tankını veya uçağını üretmesiyle ölçülmeyebilir. Kendi verisini koruması, kendi algoritmasını doğrulayabilmesi ve kritik karar mekanizmasını dış müdahaleye kapatabilmesi de aynı ölçüde önemli olacaktır.

Bunun adı algoritmik egemenliktir.

BİR CÜMLEYLE

Silah sizinse ama algoritma sizin değilse, silah gerçekten sizin midir?

ÖLÜM KARARININ SAHİBİ KİM OLACAK?

Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, tartışmanın en zor noktası ölümcül kuvvet kullanımında ortaya çıkar. Bir yapay zekâ bir insanı tehdit olarak sınıflandırdığında ateş kararını kim vermelidir? Operatör mü? Komutan mı? Sistem mi? Yoksa daha önce tanımlanmış angajman kuralları mı?

“Human in the loop” (döngü içinde insan), “human on the loop” (döngü üzerinde insan) ve “human out of the loop” (döngü dışında insan) tartışmaları aslında bu sorunun farklı cevaplarıdır. İnsan karar zincirinin içinde mi kalacak, sistemi yalnızca gözetleyecek mi, yoksa belirli koşullarda tamamen dışarı mı çıkacak?

Burada teknik kapasite ile hukuki ve ahlaki sorumluluk birbirinden ayrılır. Makine hedef önerebilir. Olasılık hesabı yapabilir. Tehditleri sıralayabilir. Çok kısa sürede çok sayıda veriyi karşılaştırabilir. Fakat savaşın siyasi, hukuki ve ahlaki sorumluluğu bir algoritmaya devredilebilir mi?

Bir sistem hata yaptığında sorumluluğun kime ait olduğu sorusu daha da büyür: Yazılımcıya mı, üreticiye mi, komutana mı, operatöre mi, devlete mi? “Makine öyle karar verdi” cümlesi hiçbir hukuk düzeninde sorumluluğu sihirli biçimde ortadan kaldıramaz.

SAVAŞIN EKONOMİSİ DE İNSANSIZLAŞIYOR

İnsansız ordular yalnızca ateş eden robotlardan oluşmayacaktır. Lojistikte de büyük bir dönüşüm beklenmelidir. Mühimmat taşıyan otonom kara araçları, yaralı tahliye eden robotlar, tehlikeli bölgelerde ikmal yapan hava araçları, mayın temizleyen sistemler ve uzun hatlarda sürücüsüz konvoylar; insanı en riskli görevlerden çekebilir.

Bu değişim organizasyonu da etkiler. Bir ordunun “diş” (muharip unsurlar) unsurları kadar “kuyruk” (Destek ve lojistik unsurlar) diye nitelenen lojistik yapısı da otomasyona açılır. Bakım kestirimi, yedek parça planlaması, yakıt yönetimi ve mühimmat tahsisi yapay zekâ destekli hâle geldikçe savaşın arka planındaki dev makine de görünmez biçimde değişir.

Belki de geleceğin savaşını kazanan taraf, en fazla robotu üreten değil; robotlarını en hızlı ikmal eden, onaran, güncelleyen ve yeniden göreve döndüren taraf olacaktır.

TÜRKİYE İÇİN ASIL EŞİK

Türkiye açısından mesele, insansız platform üretme başarısının ötesine taşınmak zorundadır. Bir sonraki eşik tek tek başarılı araçlar değil; bunları aynı müşterek mimaride birleştiren millî otonom harp ekosistemidir.

Bu ekosistemin merkezinde millî ve güvenilir yapay zekâ modelleri, askerî veri altyapısı, güvenli ve kriptolu haberleşme, elektronik harp dayanıklılığı, GNSS (Global Navigation Satellite System) bağımsız seyrüsefer, sürü algoritmaları, siber güvenlik, kritik işlemci ve elektronik bileşen güvenliği ile test-doğrulama altyapısı bulunmalıdır.

Asıl hedef; kara, hava, deniz, denizaltı, uzay ve siber alanlardan gelen veriyi müşterek bir karar mimarisinde buluşturmaktır. Böylece bir sensörün gördüğünü başka bir platform anlayacak, bir platformun ürettiği bilgi başka bir kuvvet unsurunun kararını besleyecek, komutan ise bütün resmi tek bir operasyonel tablo içinde görebilecektir.

Bu dönüşüm yalnızca savunma sanayisinin görevi değildir. Doktrin, eğitim, teşkilat, personel, hukuk, tedarik ve siber güvenlik aynı anda değişmek zorundadır. Aksi hâlde çok gelişmiş platformlara sahip olunur; fakat bu platformların oluşturduğu gerçek kuvvet çarpanından yararlanılamaz.

TÜRKİYE İÇİN STRATEJİK HEDEF

Platform üretmekten sistem kurmaya; sistem kurmaktan ağ kurmaya; ağ kurmaktan algoritmik egemenliğe geçmek.

2040’IN MUHAREBE SAHASI NASIL GÖRÜNECEK?

Bir tugayın önünde robotik keşif unsurları ilerleyebilir. Bir savaş uçağı yanında birden fazla insansız hava platformuyla müşterek görev yapabilir. Bir gemi, üzerinde mürettebat bulunmayan deniz araçlarını ve hava sistemlerini aynı anda yönetebilir. Bir piyade timi, birkaç küçük kara robotu ve mini İHA ile birlikte hareket edebilir. Bir denizaltı kritik bölgelere otonom sualtı araçları gönderebilir.

Daha önemlisi, bütün bunlar tek tek değil birlikte çalışacaktır. Uydu, radar, elektronik istihbarat, İHA, kara sensörü, deniz platformu ve siber istihbarat; aynı karar ağını besleyebilir. Böylece “birlik” kavramı bile değişir. Bir birlik artık yalnızca insanlardan oluşmayabilir.

İnsan + robot + algoritma + sensör + ağ...

Belki de geleceğin askerî organizasyonunu en doğru anlatan denklem bu olacaktır.

İNSANSIZ ORDULAR MI, ALGORİTMİK ORDULAR MI?

Belki de kavramı baştan yanlış kuruyoruz. Geleceğin ordusu bütünüyle insansız olmayacak. İnsan kalacak; fakat yer değiştirecek. Kokpitten komuta ağına, direkten kontrol yerine görev yönetimine, tek platformdan sistemler sistemine doğru çekilecek.

Bu nedenle önümüzde beliren yapıyı yalnızca “insansız ordu” diye tarif etmek eksik kalabilir. Asıl ortaya çıkan yapı, “algoritmik” ordudur. Bu ordunun gözü sensör, sinir sistemi güvenli haberleşme ağı, hafızası veri, refleksi yazılım, kası robotik platform ve en kritik organı karar mimarisidir.

Bu yeni çağda askerî güç hesabı da değişecektir. Tank sayısı, uçak sayısı, gemi tonajı elbette önemini koruyacaktır. Ancak bunların yanına başka ölçüler eklenecektir: Kim daha çok görüyor? Kim gördüğünü daha doğru anlıyor? Kim kararını daha hızlı üretiyor? Kim elektronik ve siber saldırı altında çalışmaya devam edebiliyor? Kim kendi algoritmasını kontrol ediyor?

Ve en önemlisi: Son kararı kim veriyor?

Bir gün savaş meydanındaki makineler insandan daha hızlı görür, daha hızlı düşünür ve daha hızlı ateş ederse; insan hâlâ savaşın efendisi olarak kalabilecek mi?

Belki de “İnsansız Ordular” çağında cevaplamamız gereken asıl soru budur.

(E)Tuğg. Halil İbrahim BÜYÜKBAŞ