Aynı Şeyi mi Duyuyoruz?

Kriptografi, Ses Steganografisi ve Görünmeyen Mesajlar

Bir televizyon sahnesinden doğan soru: Sesin içine bilgi saklanabilir mi? Kriptografi, steganografi, subliminal algı ve psikolojik etki arasındaki sınır nerede başlıyor, nerede bitiyor?

Bu yazıyı yazmayı aslında planlamıyordum. Fakat yıllar önce yayımlanan, senaryosu ve verdiği mesajlar bugün bile tartışılan Kurtlar Vadisi dizisinden bir sahnenin sosyal medyada yeniden dolaşıma girmesi dikkatimi çekti.

Sahnede Polat Alemdar’a bir ezan kaydı dinletiliyor. Ardından ses üzerinde frekans değişikliği yapıldığı söyleniyor ve normal dinlemede duyulmayan başka bir mesajın ortaya çıktığı iddia ediliyor. Dizide bunun, insanın farkında olmadan bilinçaltına ulaşabilecek bir “gizli telkin” yöntemi olduğu anlatılıyor.

Bu elbette bir televizyon dizisi. Sahnedeki iddianın gerçekten yaşandığına ilişkin elimizde bilimsel bir kanıt yok. Fakat sahne, benim yıllardır içinde bulunduğum kriptografi, kripto güvenliği ve bilgi güvenliği açısından çok önemli bir soruyu yeniden gündeme getiriyor:

Bir sesin içine, dinleyen kişinin fark etmeyeceği başka bir bilgi gerçekten yerleştirilebilir mi?

Cevap: Evet. Ancak bir sesin içine veri gizlemek başka şeydir; o verinin insanın bilinçaltına ulaşıp davranışlarını yönlendirdiğini iddia etmek bambaşka şeydir. Bu yazının konusu tam olarak bu çizgidir.

KRİPTOGRAFİDEN STEGANOGRAFİYE

Meslek hayatım boyunca üzerinde çalıştığım temel alanlardan biri kriptografi ve kripto güvenliği oldu. Kriptografinin temel mantığı bellidir: Bir bilginiz vardır; bu bilgiyi yetkisiz kişilerin anlayamayacağı biçime dönüştürürsünüz. Ortada bir mesaj bulunduğu bellidir, ancak uygun anahtara sahip değilseniz mesajın içeriğini okuyamazsınız.

Kriptografi mesajı gizlemez; mesajın anlamını gizler.

Bilgi güvenliği dünyasında bundan farklı, kökleri çok eskiye dayanan başka bir yöntem daha vardır: Steganografi. Burada amaç yalnızca mesajın içeriğini korumak değil, mümkünse ortada bir mesaj bulunduğunu dahi gizlemektir.

Kriptografide saldırgan “Burada şifreli bir mesaj var ama okuyamıyorum” der. Steganografide ise hedef, “Burada mesaj var mı?” sorusunun bile sorulmamasıdır. Kurtlar Vadisi’ndeki sahneyi izlerken benim dikkatimi “bilinçaltı” iddiasından önce çeken teknik nokta da buydu.

Bunun bilimsel ve teknik adı: AUDIO STEGANOGRAPHY — SES STEGANOGRAFİSİ.

SESİN İÇİNE BİLGİ GİZLENEBİLİR Mİ?

Evet. Audio Steganography, bir bilginin başka bir dijital ses sinyalinin içerisine mümkün olduğunca fark edilmeyecek biçimde yerleştirilmesi yöntemidir. Taşıyıcı bir müzik, şarkı, konuşma, reklam, anons, podcast veya teknik açıdan kayıtlı bir ezan olabilir.

Bilgisayar bunlara bizim yüklediğimiz anlamlarla bakmaz; onun açısından hepsi sayısal ses sinyalidir. Bu sayısal yapı üzerinde kontrollü değişiklikler yapılarak içerisine metin, sayı, kimlik bilgisi, doğrulama kodu, dijital anahtar veya başka bir veri gömülebilir.

Siz müziği dinlersiniz. Uygun sistemi ve yöntemi bilen başka biri ise aynı dosyanın içindeki ikinci bilgiyi çıkarabilir.

KRİPTOGRAFİ İLE STEGANOGRAFİ BİRLEŞİRSE…

Konu burada kripto güvenliği açısından daha da ilginç hâle gelir. Bir mesajı şifrelediğinizde içeriğini korursunuz; steganografiyle sakladığınızda varlığını gizlemeye çalışırsınız. İkisini birlikte de kullanabilirsiniz.

MESAJ → ŞİFRELEME → ŞİFRELİ VERİ → STEGANOGRAFİ → MASUM GÖRÜNEN SES

Dışarıdan bakan kişi yalnızca sıradan bir ses dosyası görür. Doğru yönteme ve gerekiyorsa anahtara sahip alıcı ise önce gizlenen veriyi çıkarır, ardından şifresini çözer. Böylece güvenlik sorusu artık yalnızca “Mesajı okuyabiliyor musun?” değildir. İkinci soru daha kritiktir: “Ortada bir mesaj olduğunu fark edebiliyor musun?”

PEKİ NASIL YAPILIYOR?

Dijital bir ses kaydı milyonlarca sayısal örnekten oluşur. Bu yapı üzerinde insan kulağının kolayca ayırt edemeyeceği kontrollü değişiklikler yapılabilir. Bazı tekniklerde ses örneklerinin düşük anlamlı bitleri değiştirilir; buna LSB — Least Significant Bit yaklaşımı denir. Bazılarında faz özelliklerinden, bazılarında çok kısa yankılardan, bazılarında ise Spread Spectrum gibi daha geniş alana yayma tekniklerinden yararlanılır.

Mühendislik problemi üç soruda düğümlenir: Ne kadar veri saklanabilir? Değişiklik ne kadar fark edilmez kalabilir? Ses sıkıştırıldığında, filtrelendiğinde veya yeniden kodlandığında gizlenen veri hayatta kalabilir mi?

GİZLENEN ŞEYİ NASIL BULACAĞIZ?

Steganografinin karşısında steganaliz vardır. Steganografinin amacı bilgiyi gizlemekse, steganalizin amacı gizlenen bilginin varlığını ortaya çıkarmaktır. Kriptografi dünyasındaki “şifreleme ↔ kriptoanaliz” mücadelesinin benzeri burada “steganografi ↔ steganaliz” olarak karşımıza çıkar.

Şüpheli ses dosyasının istatistiksel özellikleri, spektrogramı, frekans dağılımı, faz yapısı ve diğer sinyal özellikleri incelenebilir. Bu nedenle mesele yalnızca akademik merak değil; siber güvenlik, istihbarat, karşı istihbarat, dijital adli analiz ve güvenli haberleşmenin de konusudur.

PEKİ YA SUBLİMİNAL TELKİN?

Şimdi Kurtlar Vadisi’ndeki sahnenin ikinci bölümüne gelelim. Bir ses dosyasının içerisine veri saklanabiliyorsa, insanın fark etmediği bir mesaj da yerleştirilip doğrudan bilinçaltına gönderilebilir mi?

Burada durmak gerekir. Audio Steganography ile subliminal telkin aynı şey değildir. Audio Steganography’nin muhatabı esas olarak bilgi sistemidir; gizlenen veriyi uygun algoritma veya anahtara sahip sistem çıkarır. Subliminal mesaj iddiasının muhatabı ise insan beynidir. Artık kriptografi ve sinyal işlemeden çıkar, psikoloji ve nörobilimin alanına gireriz.

İnsanların bilinçli olarak fark etmedikleri bazı uyaranların sınırlı priming — hazırlama etkileri oluşturup oluşturmadığı bilimsel araştırmaların konusudur. Ancak buradan “Bir şarkının içine gizli emir koyarım; insan bunu duymaz fakat beyni çözer ve o emri uygular” sonucuna geçemeyiz. Bunun güvenilir ve sistematik bir zihin kontrol teknolojisi olarak çalıştığını gösteren güçlü bilimsel kanıt bulunuyor.

Bir sesin içine gizli veri konabilir. Bu gerçektir. Gizli verinin insanı programladığı iddiası ise ayrı ve çok daha güçlü kanıt gerektiren bir konudur.

PEKİ YA TOPLUMLARI YÖNLENDİRMEK?

Şimdi biraz daha ileri gidelim. Bir an için laboratuvarı, spektrogramları, bitleri ve frekansları bir kenara bırakalım. Arabada gidiyorsunuz. Radyoda bir şarkı çalıyor. Ritmini seviyorsunuz. Bir süre sonra farkında olmadan tempo tutmaya başlıyorsunuz. Sonra aynı şarkıyı yeniden dinliyorsunuz. Ve yeniden…

Peki gerçekten yalnızca müzik mi dinliyorsunuz?

Duyduğunuz şarkı size açıkça “Bunu kabul et”, “Şu hayat tarzını benimse”, “Otoriteyi reddet” veya “İsyan et” demiyor olabilir. Size açıkça “LGBT’yi hoş gör, LGBT’yi kabul et” de demiyor olabilir. Ama soru başka: Sizde belirli bir düşünceye, hayat tarzına veya davranışa karşı aşinalık ya da duygu oluşturmayı amaçlıyor olabilir mi?

Burada artık Audio Steganography’nin dışına çıkıyoruz. Karşımıza müzik psikolojisi, priming, tekrar etkisi, çağrışım, reklamcılık, propaganda ve psikolojik harekât çıkıyor.

Şarkı gerçekten sıradan bir şarkı mı? Ritim gerçekten yalnızca ritim mi? Reklam gerçekten yalnızca size bir ürün mü satıyor? Yoksa ürünün yanında bir duygu, değer, hayat tarzı, davranış kalıbı veya gelecekte hatırlanması istenen bir sembol de mi satılıyor?

BELKİ MESAJ GİZLİ BİLE DEĞİL

Bunların yapılabilmesi için insan kulağının duyamadığı gizli frekanslara ihtiyaç olmayabilir. Belki mesaj zaten gözünüzün önündedir. Belki kulağınız onu zaten duyuyordur. Fakat siz “Neden bu görüntü?”, “Neden bu müzik?”, “Neden bu sembol?”, “Neden bu kelime?”, “Neden bu kadar çok tekrar?” ve “Neden tam şimdi?” sorularını sormuyorsunuzdur.

Mesaj gizli olmayabilir; gizli olan, mesajın sizde hangi çağrışımı oluşturmak üzere tasarlandığıdır.

SİREN SESİ… BOŞ SOKAKLAR… GÜLEN BİR BEBEK

Türkiye bunun son derece tartışmalı bir örneğini yıllar önce yaşadı. 5 Ekim 2015’te FETÖ ile bağlantılı yayın organı Zaman gazetesinin “Sükûtun Çığlığı” isimli reklam filmi yayımlandı. Gri tonlarda boş şehir sokakları, arka planda siren sesleri ve ardından ekrana gelen gülen bir bebek…

Yaklaşık 9 ay 10 gün sonra, 15 Temmuz 2016’da Türkiye bir darbe girişimiyle karşı karşıya kaldı. 15 Temmuz sonrasında reklam yeniden gündeme getirildi; sirenler, boş sokaklar, bebek ve zamanlama üzerinden bunun darbe girişimine yönelik önceden verilmiş “subliminal mesaj” veya “doğum” göndermesi olduğu görüldü. Reklamla ilgili soruşturma yürütülmemesi de tartışmanın yalnızca sosyal medya yorumlarıyla sınırlı kalmamasına yol açtı.

Bu sembollerin 15 Temmuz’u önceden haber vermek amacıyla seçildiği yalnızca sembolik benzerlik ve zamanlama bir ihanetin habercisiymiş ama kimse farkında değilmiş.

Fakat olay önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Bir mesaj her zaman kelimelerden oluşmaz. Ses mesaj olabilir. Sessizlik mesaj olabilir. Bir siren, çocuk görüntüsü, renk, müzik veya zamanlama mesajın anlamını değiştirebilir.

BİRİ SİNYALİ, DİĞERİ ÇAĞRIŞIMI GİZLER

Audio Steganography ile psikolojik etki arasındaki ayrım burada daha anlaşılır hâle gelir. Steganografide mesajı sinyalin içine gizlersiniz. Psikolojik iletişimde ise mesajı bazen insanın zihnindeki çağrışımların içine yerleştirirsiniz.

Birincisini spektrogramla ararsınız. İkincisini sembollerde, tekrarlarda, hikâyede, müzikte, zamanlamada ve hedef kitlenin oluşturduğu anlamlarda araştırırsınız.

YA DUYDUĞUMUZ ŞEY MESAJIN TAMAMI DEĞİLSE?

Belki hiçbir gizli frekans yok. Belki dosyanın içine tek bir gizli bit dahi yerleştirilmedi. Fakat aynı kelimeyi yüzlerce kez duydunuz. Aynı davranışı onlarca klipte, aynı hayat tarzını dizilerde, aynı sembolü reklamlarda gördünüz. Sosyal medya aynı mesajı yeniden önünüze getirdi.

Sonra tekrar… Tekrar… Tekrar… Bir süre sonra daha önce yabancı bulduğunuz şey size tanıdık gelmeye başladı.

TEKRAR • ÇAĞRIŞIM • DUYGU • AŞİNALIK • ÇERÇEVELEME • NORMALLEŞTİRME

Bunlar psikoloji, reklamcılık, iletişim ve propaganda çalışmalarının gerçek konularıdır. Fakat belirli bir şarkının, filmin veya reklamın belirli bir toplumsal davranışı oluşturmak amacıyla tasarlandığını söylemek için o esere ilişkin somut delil gerekir. Şüphe araştırmayı başlatabilir; şüphe tek başına hüküm veremez.

ASIL SORU “GİZLİ FREKANS VAR MI?” OLMAYABİLİR

Bir toplumu etkilemek isteyen aktörün, insanların duyamadığı frekanslara mesaj saklamasına gerçekten ihtiyacı var mı? Bugün sosyal medya algoritmaları hangi haberi göreceğinizi belirleyebiliyor. Aynı düşünce binlerce hesaptan tekrar edilebiliyor. Bot ağları yapay bir kamuoyu oluşturabiliyor. Yapay zekâ kişiye özel propaganda metni, görüntüsü ve sesi üretebiliyor. Deepfake hiç söylenmemiş bir sözü söylenmiş gibi gösterebiliyor.

Belki mesaj zaten hoparlörden açıkça geliyor. Biz şarkıya eşlik ediyoruz, reklamı seyrediyoruz, diziyi izliyoruz, videoyu paylaşıyoruz. Algoritma aynı içeriği tekrar önümüze getiriyor.

Ve bir süre sonra “Bana ne anlatılıyor?” demek yerine, “Ben zaten böyle düşünüyorum.” demeye başlıyoruz.

KRİPTOGRAFİNİN ÖĞRETTİĞİ İLK DERS

Meslek hayatım boyunca kripto güvenliği bana bir şeyi öğretti: Gördüğünüz veya duyduğunuz şey, taşınan bilginin tamamı olmak zorunda değildir.

Bazen mesaj açıktadır. Bazen şifrelidir. Bazen mesajın kendisi gizlenmiştir. Bazen de hiçbir teknik gizleme yoktur; mesaj gözümüzün önündedir fakat oluşturduğu çağrışımı sorgulamayız.

Bu nedenle ciddi bir şüphe varsa yapılması gereken şey spekülasyon üretmek değildir. Ses dosyasıysa orijinal sinyali incelemek, spektrogramına bakmak, frekans ve faz yapısını analiz etmek ve steganaliz uygulamaktır. Psikolojik etki iddiasıysa kaynağı, tekrarı, sembolleri, hedef kitleyi ve zamanlamayı sorgulamaktır.

Kim? Ne? Nerede? Ne zaman? Nasıl? Neden?

Bilgi güvenliğinde şüphe başlangıç noktası olabilir. Ama hükmü veren şüphe değil, delildir.

Duyduğunuz şarkı gerçekten yalnızca bir şarkı mı?

İzlediğiniz reklam gerçekten yalnızca bir reklam mı?

Tempo tuttuğunuz ritim gerçekten yalnızca bir ritim mi?

Yoksa siz ritim tutarken birileri çoktan hangi duygunuzun o ritme eşlik etmesini istediğini hesapladı mı?

(E)Tuğg. Halil İbrahim BÜYÜKBAŞ