Bir Videoyla Kardeşi Kardeşe Düşürmek!

Harari’nin Neksus kitabından Myanmar’a, Brezilya’dan Türkiye–Azerbaycan hattındaki dijital algı oyunlarına

Bir süre önce Yuval Noah Harari’nin Neksus – Taş Devri’nden Yapay Zekâya Bilgi Ağlarının Kısa Tarihi adlı kitabını okumuştum. Özellikle “Beğeninin Diktatörlüğü” başlığını taşıyan sayfalarda durup uzun uzun düşündüm.

Harari, insanın önüne hangi haberin, hangi videonun, hangi düşüncenin çıkarılacağını belirleyen görünmez mekanizmalardan söz ediyordu. Anlattıkları bir bilimkurgu hikâyesi değildi. Yaşanmış olaylardı. Üstelik insanın aklına ürpertici bir soru getiriyordu: Bir toplumu birbirine düşürmek için artık herkesin kapısını tek tek çalmaya gerek var mı?

Bir video, birkaç sahte cümle ve onları milyonlarca ekrana taşıyan bir sistem bazen yeterince büyük bir zarar verebilir mi?

MYANMAR’DA BİR EKRAN, GERÇEK HAYATTA BİR FELAKET

Harari’nin anlattığı örneklerden biri Myanmar’dı. Rohingya Müslümanlarına karşı yıllardır süren ayrımcılığın üzerine sosyal medyada nefret söylemleri, asılsız haberler ve korku uyandıran paylaşımlar eklendi. İnsanlar aynı iddiaları tekrar tekrar görmeye başladı. Bir kısmı bunları doğru sandı; bir kısmı da başkalarına gönderdi.

2017 yılında Myanmar güvenlik güçlerinin yürüttüğü ağır şiddet kampanyasında yüz binlerce Rohingya evlerini terk etmek zorunda kaldı. Felaketin sorumluluğu şiddeti uygulayan insanlara ve kurumlara aitti. Ancak Uluslararası Af Örgütü’nün 2022’de yayımladığı inceleme, Facebook’un öneri ve sıralama sistemlerinin Rohingya karşıtı nefret içeriklerini büyüterek şiddet riskini ağırlaştırdığını ortaya koydu.

Düşünebiliyor musunuz? Bir insanın yaşadığı yerde komşusuna duyduğu güven, kilometrelerce uzaktaki sunucularda çalışan bir sıralama sisteminin güçlendirdiği paylaşımlarla aşınabiliyordu.

Harari’nin anlattığı bir başka ayrıntı daha çarpıcıydı: Facebook, Myanmar’daki dil ve kültür farklarını yeterince anlamadığı için bazı zararlı içerikleri zamanında engelleyemiyor, bazı masum ifadeleri ise yanlış değerlendirebiliyordu. Demek ki mesele yalnızca hızlı bilgisayarlar değil; insanı, dili ve toplumu doğru anlamaktı.

BREZİLYA’DA “DAHA ÇOK ÖFKE, DAHA ÇOK İZLENME”

İkinci örnek Brezilya’ydı. 2018 seçimleri öncesindeki dönemi anlatan Harari, gazeteci Max Fisher’ın araştırmalarına dayanarak YouTube’da bazı siyasi içerik üreticilerinin dikkat çekici bir şeyi keşfettiğini aktarıyor: Sertleştikçe daha çok izleniyor, kışkırttıkça daha çok konuşuluyorlardı.

Sakin bir değerlendirme az ilgi görürken öfke uyandıran bir video çok daha geniş kitlelere ulaşabiliyordu. Görüntülenme arttıkça takipçi ve reklam geliri de artıyordu. İçerik üreticisi, algoritmanın neyi ödüllendirdiğini fark ediyor; bir sonraki videosunu buna göre hazırlıyordu.

Elbette Brezilya’daki siyasi gelişmeleri tek başına YouTube’a bağlamak mümkün değil. Ülkelerin seçimlerini ekonomi, siyaset ve toplumun kendi dinamikleri belirler. Fakat görünürlük sağlayan algoritmaların siyasi tartışmaları nasıl etkileyebildiği, artık görmezden gelinecek bir mesele değil.

FACEBOOK’UN KENDİ RAPORUNDAKİ YÜZDE 64

Kitabın 246. sayfasındaki bir bilgi ise özellikle dikkatimi çekmişti. Facebook’un 2016 tarihli şirket içi araştırmasına göre, incelenen aşırılıkçı gruplara yeni katılımların yüzde 64’ü platformun öneri araçlarıyla bağlantılıydı. Bu bulgu daha sonra Amerikan basınında ve ABD Senatosunda gündeme geldi.

Dikkat edelim: Bu oran, insanların yüzde 64’ünün aşırılıkçı hâle geldiği anlamına gelmiyor. Ama önemli bir gerçeği gösteriyor. İnsanlar her zaman bir grubu kendi arayıp bulmuyor; bazen sistem, o grubu insanların karşısına çıkarıyor.

İşte Harari’nin “Beğeninin Diktatörlüğü” dediği tartışmanın kalbi burada atıyor. Ne kadar ilgi çektiğiniz ölçülüyorsa, doğruyu söylemekle insanı kızdırmak aynı terazide tartılabiliyor. Oysa bir haberin çok paylaşılması, onun gerçek olduğunu göstermez.

PEKİ BİZİM TELEFONLARIMIZDA NE OLUYOR?

Şimdi kendinizi bir sabah düşünün. Telefonu açtınız. Karşınıza bir video çıktı: “AZERBAYCAN’DA TÜRK BAYRAĞINI İNDİRDİLER!”

İçiniz burkuldu. “Biz onları kardeş bildik, onlar bize bunu mu yaptı?” dediniz. Yorumlara girdiniz. Birileri öfkeli, birileri hakaret ediyor. Bazıları videoyu hemen paylaşmanızı istiyor. Belki siz de gönderdiniz. Çünkü insan, çok sevdiği bir şeyin hedef alındığını düşündüğünde önce üzülüyor; çoğu zaman sonra araştırıyor.

Oysa 20 Ekim 2026’da Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Dezenformasyonla Mücadele Merkezi, bu iddiayla dolaşıma sokulan görüntülerin eski olduğunu açıkladı. Türk bayrağının indirilmediğini; görüntülerin çekildiği dönemde bayrağa yönelik olumsuz girişime ilk tepkinin de Azerbaycanlılar tarafından verildiğini bildirdi.

Peki açıklama gelene kadar o görüntü kaç kişiye ulaşmıştı? Kaç insanın içine şüphe, kaç kişinin kalbine kırgınlık düşürmüştü? Haber yalan çıkınca o kırgınlık da aynı hızla silindi mi?

Sosyal medya manipülasyonunun en tehlikeli yönlerinden biri budur: Haber yalan olabilir ama onun uyandırdığı öfke gerçektir.

SÖYLENMEMİŞ SÖZLER, YAPILMAMIŞ GÖRÜŞMELER

17 Ekim’de Türkiye’nin Bakü Büyükelçiliği, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Bakü ziyareti sırasında gizli görüşmeler yapıp çeşitli talimatlar verdiği yönündeki haberleri yalanladı. Büyükelçilik, ileri sürülen müdahale ve kaos planı iddialarının gerçeği yansıtmadığını bildirdi.

2 Kasım’da ise Azerbaycan Medya ve Yayım Şurası, Türkiye’deki sosyal medya ortamında Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’e hiç söylemediği sözlerin atfedildiğini duyurdu. Kurum, devlet başkanının açıklamalarının resmî kaynaklardan kontrol edilmesi çağrısında bulundu.

Bir düşünün: Bir liderin ağzına söylemediği bir cümleyi koyuyorsunuz. Sonra o cümleyi binlerce hesaba yayıyorsunuz. Karşı tarafta kızgınlık başlıyor. Üstelik herkes tartışmayı kendi ekranında, kendi gördüğü parçalar üzerinden yürütüyor.

Türkiye ile Azerbaycan arasında son dönemde gerçek tartışmalar ve görüş ayrılıkları da yaşandı. Bunları yok saymak doğru olmaz. Kardeş ülkelerin her konuda aynı düşünmesi gerekmez. Bir kararı eleştirmek de meşrudur. Ancak gerçek anlaşmazlığın üzerine eski görüntü, sahte söz ve doğrulanmamış haber eklemek, tartışmanın niteliğini değiştirir.

Her sert paylaşımın arkasında bir yabancı istihbarat örgütü bulunduğunu söyleyemeyiz. Böyle bir hüküm için somut kanıt gerekir. Fakat ortada doğrulanmış yanlış bilgiler varken bunların toplumlar arasındaki güvene verebileceği zararı da küçümseyemeyiz.

SİZİ KIZDIRAN HABERİ KİM SEÇİYOR?

Facebook ve YouTube gibi platformların öneri sistemleri, hangi videoda durduğunuzu, neye yorum yaptığınızı, neyi yeniden izlediğinizi ve hangi paylaşımı gönderdiğinizi öğrenebiliyor. Böylece benzer içerikleri karşınıza çıkarabiliyor. Platformlar bugün güvenlik ve içerik kalitesi için başka ölçütler de kullandıklarını belirtiyor; ama etkileşimin dijital ekonomideki ağırlığı sürüyor.

Burada önemli bir ayrım var. Bilimsel araştırmalar algoritmaların insanların gördüğü içerikleri değiştirdiğini gösteriyor. Fakat her insanın düşüncesini aynı biçimde değiştirdiğini söylemek mümkün değil. 2023’te Science dergisinde yayımlanan Facebook ve Instagram deneyi, kronolojik akışa geçişin görülen içerikleri değiştirdiğini, ancak üç aylık sürede siyasi kutuplaşmayı anlamlı ölçüde değiştirmediğini ortaya koydu.

Yani algoritmalar her şeyi belirlemiyor. Fakat neyi göreceğimiz üzerinde ciddi etkileri olabiliyor. Asıl sorun da bu etkiyi çoğu zaman fark etmememiz.

Bu tehlikeyi yalnızca “sahte haber” diye açıklamak eksik kalır. Bilişsel savaş dediğimiz alan tam da insanın algısını, güvenini ve karar verme sürecini hedef alabilecek girişimleri inceler. Ancak bir paylaşımın gerçekten eşgüdümlü bir saldırının parçası olduğunu söylemek için hesap ilişkilerini, yayılma biçimini ve varsa organizasyon kanıtlarını araştırmak şarttır.

ŞUŞA’DAN GELEN MESAJ VE TELEFONDAKİ GERÇEK

8 Kasım 2026’da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Zafer Günü vesilesiyle Şuşa’da bir araya geldi. İkili görüşmenin ardından yaptıkları açıklamalarda Türkiye–Azerbaycan ilişkilerinin tarihî bağlarını, karşılıklı desteği ve müttefikliği vurguladılar.

Bir yanda birbirinden koparılmış video kesitleri, öfkeyle yazılmış yorumlar ve sahte açıklamalar… Diğer yanda devletlerin gerçek temasları, ortak geçmişi ve açıkça ilan ettikleri ilişkiler… Hangisini esas alacağımıza karar verirken birkaç saniyelik görüntüye teslim olmamak gerekiyor.

Bunun için herkesin yapabileceği şey çok basit. Bir video görünce tarihine bakacağız. Kim yayımlamış, ilk kaynak neresi, görüntünün öncesi ve sonrası var mı, araştıracağız. Bir devlet başkanına atfedilen sözün resmî açıklamasını arayacağız. Öfkeyle paylaşmadan önce bir başka güvenilir kaynağa daha bakacağız.

Daha dün Azerbaycanlı kardeşimizin sevincine sevinen insanın, bugün önüne düşen eski bir görüntü yüzünden ona kırgınlık duyması ne acı… Birbirimizi tanımaya yıllar harcıyoruz; birbirimizden şüphelenmemiz bazen birkaç saniye sürüyor.

Telefonunuza yarın yine canınızı sıkan bir görüntü düşebilir. O an kendinize şu soruyu sorun: “Ben gerçekten yaşanan olaya mı kızıyorum, yoksa birileri kızacağım haberi mi önüme getiriyor?”

Çünkü iki bayrağın arasına giren şey bazen koca bir duvar değil, telefon ekranında kaydırdığımız tek bir yalandır.

(E) Tuğg. Halil İbrahim BÜYÜKBAŞ