İkbal: Asya’nın Anlamı, Gücü ve Kalbi

9 Kasım, “Şair-i Maşrık” (Doğunun Şairi) olarak anılan şair ve filozof Muhammed İkbal’in doğum yıl dönümüdür. Onun insanlığa katkılarından biri de kendi başarılarıyla gözleri kamaşan bir medeniyetin içinde biriken yıkıcı dürtüleri önceden sezebilme yeteneğiydi. Birinci Dünya Savaşı’ndan yedi yıl önce, Mart 1907’de şöyle yazmıştı:

تمھاری تہذیب اپنے خنجر سے آپ ہی خودکشی کرے گی / جو شاخِ نازک پہ آشیانہ بنے گا، ناپائدار ہوگا

(Sizin medeniyetiniz kendi hançeriyle kendi canına kıyacak; narin bir dal üzerine kurulan yuva ömürsüz olacaktır.)

Avrupa’nın o dönemdeki bilimsel ve sınai başarıları, insanlık için giderek daha parlak bir gelecek vaat ediyor gibi görünüyordu. Bu kutlama atmosferinin ortasında İkbal, rahatsız edici bir ihtimali şimdiden sezebiliyordu: Maddi mükemmellik ilerlerken, insan olma deneyimi fakirleşebilirdi. Burada filozofun derinliği, vizyoner bir bakış açısıyla birleşmişti.

Onun daha sonraki eserleri, bu erken uyarıyı insanlığın içsel fakirleşmesine dair derinlikli bir teşhise dönüştürdü. İkbal, maddi bolluğun doyuramadığı açlığı, mülkiyet arzusuyla bitmek bilmeden büyüyen istekleri ve dış dünyanın hiçbir fethiyle aydınlatılamayan içsel karanlığı teşhis etti. İslam'da Dini Düşüncenin Yeniden Teşekkülü adlı eserinde, modern insanın “ruhani olarak, yani içten yaşamayı bıraktığını” gözlemledi. Şiiri bu teşhise unutulmaz bir imge kazandırdı:

جس نے سورج کی شعاعوں کو گرفتار کیا / زندگی کی شبِ تاریک سحر کر نہ سکا

(Güneşin ışınlarını hapseden adam, hayatın karanlık gecesini sabaha erdiremedi.)

Zerb-i Kelîm eserinin bir başka yerinde; bol lüks, güç ve ticaret, henüz teselliden mahrum bir kalbi kuşatır:

دل سِینۂ بے نُور میں محرومِ تسلّی

(Aydınlatılmamış bir göğsün içinde, teselliden mahrum.)

Bugün onun teşhisi; doğadan kopuşumuz, aile bağlarındaki yıpranma ve sürekli tüketim yoluyla tatmin arayışımız gibi günlük hayatın içine işlemiş çıkmazlara ışık tutuyor. Onun belirmekte olan bir anlam krizi olarak sezdiği şey, bizim bizzat yaşadığımız bir deneyim haline geldi.

En önemlisi, İkbal bilimsel keşifleri hiçbir zaman reddetmedi; Müslümanları modern ilimle derinlemesine ilgilenmeye teşvik etti. Onun uyarısı, ampirik başarıların tek başına insan varoluşunun amacını karşılayabileceğine dair indirgemeci inancı hedef alıyordu. Doğu’nun entelektüel durgunluğunu, pasif kaderciliğini ve özgür ile sorumlu bir benlik geliştirmedeki başarısızlığını ne kadar şiddetle kınadıysa, Avrupa’nın ruhani yabancılaşmasına da aynı şiddetle karşı çıktı. Câvidnâme’de onların bu karşılıklı başarısızlıklarını çarpıcı bir sadelikle ifade etmiştir:

شرق حق را دید و عالم را ندید / غرب در عالم خزید از حق رمید

(Doğu Hakk’ı gördü ama dünyayı göremedi; Batı ise dünyaya daldı ve Hakk’tan kaçtı.)

Payâm-ı Maşrık’taki İlim ile Aşkın Diyaloğu (محاورۂ علم و عشق) şiirinde bu ilişkiye en parlak ifadesini kazandırdı. Burada Aşk (İşk), yalnızca duygusallığı değil, dinamik ruhani sezişi ve ahlaki amacı temsil eder. Aşk, İlim’e şöyle seslenir:

چو با من یار بودی نور بودی / بریدی از من و نور تو نار است

(Benimle dost olduğunda bir nurdun; benden koptun ve artık nurun ateşe dönüştü.)

Çok az imge modern dilemmamızı bundan daha güçlü bir şekilde tasvir edebilir: Akıl, kendisine rehberlik etmesi gereken ahlaki ruhtan koptuğunda, aydınlatma kapasitesi yakıp yıkma kapasitesine dönüşür. Ancak şiir aynı zamanda bir yenilenme vaadinde de bulunur:

ز روز آفرینش ہمدم استیم / ہمان یک نغمہ را زیر و بم استیم

(Yaratılışın şafağından beri arkadaşız; bizler aynı nağmenin pes ve tiz sesleriyiz.)

Krizimiz fiziksel evrende uzmanlaşmış olmamızdan değil; maddi dünya üzerindeki giderek artan hakimiyetimiz içinde bu temel ortaklığı koparmış olmamızdan kaynaklanıyor. Medeniyetin en acil görevi bu dengeyi yeniden kurmak; maddi kapasiteyi ruhani anlamla, siyasi devlet aklını ise ahlaki sorumlulukla yeniden birleştirmektir. Bilimsel gücümüzü, ekonomik bolluğumuzu ve küresel politikalarımızı ancak insan onuruna demirleyerek, insani gelişmenin yükseltmekle görevli olduğu dünyayı tüketmek yerine ruhu zenginleştirmesini sağlayabiliriz.

İkbal’in gücü ahlaki amaçla birleştirme konusundaki ısrarı, devletlerin tutumlarını yargılamak için de bir ölçüt sunar. Ruhani inanç; yaşamın korunmasında, sorumlu yönetimde ve komşularla barışçıl ilişkilerde karşılık bulmalıdır. İkbal, 1932 tarihli Câvidnâme eserinde bu vizyonu Ahmed Şah Abdali’nin sesi üzerinden dile getirmiş ve Afgan milletinin tüm kıtanın istikrarındaki merkezi rolünü şöyle beyan etmiştir:

آسیا یک پیکرِ آب و گل است / ملتِ افغان در آن پیکر دل است از فسادِ او فسادِ آسیا / در گشادِ او گشادِ آسیا

(Asya sudan ve çamurdan yapılmış bir bedendir; Afgan milleti ise o bedendeki kalptir. Onun fesadından Asya’nın fesadı doğar; onun ferahlığından Asya’nın ferahlığı doğar.)

İkbal, Afganistan’ı “Asya’nın Kalbi” (Kalb-i Asya / Qalb-i-Asiya) olarak tanımlayarak, bölgesel istikrarın kilit jeopolitik kavşakların güvenliği ve yönetimiyle ayrılmaz bir şekilde bağlantılı olduğu bir perspektif ortaya koymuştur.

Afganistan onlarca yıl süren dış müdahalelere ve iç savaşa katlanmış, halkının direnci bitmek bilmeyen sınamalarla test edilmiştir. Ancak çatışmaların küllerinden tamamen doğup sürdürülebilir bir barışa doğru yol haritası çizmedeki yetersizlik, bölgenin geleceği üzerine gölge düşürmeye ve onu kalıcı bir istikrarsızlık ile huzursuzluğa doğru sürüklemeye devam etmektedir.

En acil bölgesel güvenlik sorunları arasında Pakistan ile Afganistan arasındaki çatışma yer almaktadır. Onlarca yıldır bu iki halkın kaderi birbirine sıkı sıkıya bağlanmış, Pakistan milyonlarca Afgan mülteciye ev sahipliği yaparak önemli insani yükler üstlenmiştir. Ancak bugün ikili ilişkiler, özellikle Tehrik-i Taliban Pakistan (TTP) gibi sınırlar ötesinde faaliyet gösteren militan gruplar ve bunun sonucunda ortaya çıkan sınır ötesi şiddet nedeniyle ciddi güvenlik kaygılarıyla gerilmiş durumdadır.

Bu anlık güvenlik ölçütlerinin ötesinde, iki kardeş millet arasındaki bu karşı karşıya geliş daha derin bir ahlaki ve ideolojik traşedi taşımaktadır: Kardeşler arasındaki çatışma, direniş fikrinin kendisini doğrudan zayıflatır ve kutsal kardeşlik ideolojisini tahrip eder.

Bu güvenlik sorunlarının üstesinden gelmek, her iki hükümetin de UNAMA (Birleşmiş Milletler Afganistan Yardım Misyonu) gibi kurumlarca sürekli belgelendiği üzere sivil yaşamın korunmasını gözetmesini ve anlaşmazlıkları tırmanma yerine doğrulanabilir taahhütlerle çözmesini gerektirmektedir. Bu sürtüşme döngüsünü sona erdirmek, uzayan bir karşı karşıya gelişin hiçbir devlete hizmet etmediğini kabul etmekten geçer. İlerlenecek yol; sürdürülebilir diplomatik teması, sınır ötesi militan tehditleriyle mücadelede iş birliği mekanizmalarını, saldırıların önlenmesini ve yasal ticaret ile dolaşımın kolaylaştırılmasını gerektirmektedir.

Sonuç olarak İkbal’in düşüncesi, parçalanmış bugünümüz için sarsılmaz bir ölçüt olarak durmaktadır: Kalıcı barış ve meşru otorite; tekrarlanan çatışmalara, kontrolsüz hırslara ve uygulamada terk edilmiş ruhani taahhütlere dayandırılamaz. İster egemen devletler arasında ister insan toplumunun kendi içinde olsun; kalıcı güç, aklı ahlaki yönelimle, gücü sorumlulukla ve bilgiyi insan hayatına saygıyla uzlaştırmayı gerektirir. Bölge, ancak "Asya'nın Kalbi" komşularıyla istikrar ve iş birliğine kavuştuğunda kendi kendine yol açtığı yıkım döngülerinden kurtulabilecek ve İkbal'in yeniden canlanmış, onurlu ve huzurlu bir Doğu vizyonu nihayet gerçekleşebilecektir.

Firdous Syed, Keşmirli bir siyasi analisttir. Geçmişte bölgenin 1990'lardaki direniş hareketinde yer almış, daha sonra çalışmalarını sivil toplum, barışın inşası ve kalkınmaya yöneltmiştir. Yıllar boyunca çeşitli yayınlarda Keşmir, Güney Asya siyaseti ve uluslararası ilişkiler üzerine kapsamlı yazılar kaleme almıştır.