İran-ABD Gerginliği

İran'da ulusal para biriminin döviz karşısında değer kaybetmesiyle 28 Aralık’ta başlayan ve kısa sürede hükümet karşıtı protestolara dönüşen gösteriler zaman zaman şiddetlenerek devam ediyor. Ülkede protestolar nedeniyle gözaltına alınanların sayısı 3 bini aştı. Bazı kaynaklar gözaltı sayısının 20 bin olduğunu yazıyor. Trump'ın Tahran yönetimine karşı yaptığı tehditler ve protestoları destekleyen açıklamaları, İran'da olayların genişlemesine neden oldu. Trump'ın İran yöneticilerinin şiddet kullanmaya devam etmesi halinde bedel ödeyecekleri yönündeki açıklamaları İran'da yönetimin şiddet kullanmasını önlemiştir. Tutuklamalar ve idamlardan vazgeçilmiştir. Durum nispeten sakinleşmiştir.

ABD'NİN OLASI EYLEM SENARYOLARI

1. Sembolik Saldırı

Bir dizi siteye veya önemli şahsiyetlere yönelik yapılacak sembolik saldırılar olabilir. Bu saldırılar İran’daki tüm sistemleri felç edecek ölçek ve şiddette olmayacak.  Bu saldırının amacı İran rejimine yönelik ABD tehditlerinin ve ciddiyetinin sinyalini vermek, Trump'ın güç kullanmaktan çekinmeyeceğini göstermek, protestocu halka gerektiğinde onları korumak için harekete geçeceğine dair mesaj vermek olarak sıralayabiliriz.

2. Rejime Meydan Okumaya Yönelik Saldırılar

Bu saldırı İran devrim muhafızları, Besic hatta rejimin baskı mekanizmalarında görevli üst düzey yöneticilere yönelik olacaktır. Bu saldırının amacı, protestoculara açık destek ve protestolara bastırmaktan sorumlu üst düzey yöneticilerin güçlerini ve etkinliğini azaltmaya yönelik olacaktır.

3. Güçlü Bir Saldırı

Bu saldırı baskı mekanizmalarını hedef alan bir saldırıya ilave olarak Amerikan çıkarlarına engel olabilecek askeri hedeflere yönelik olabilir. Bunlar İran'ın karadan karaya füze sistemleri başta olmak üzere tüm askeri hedefler olabilir. Böyle bir saldırı da İran'ın ABD saldırılarına karşılık vermesini zorlaştırabilir. ABD'nin böyle bir saldırısı İran'a daha büyük bir ekonomik maliyet yaratabilir. ABD'nin yapacağı böyle bir saldırının şiddeti, süresi ve derinliği, İran rejiminin protestoculara ateş açmaması, Trump'ın talebini yerine getirmesi, başta nükleer program olmak üzere ABD tarafından kritik kabul edilen alanlarda taviz vermesi durumuna göre şekillenecektir.

İran'ın ABD Saldırılarına Verebileceği Yanıt Senaryoları

İran'ın ekonomik sıkıntısı, ABD ve İsrail'in saldırıları nedeniyle çeşitli amaçlarla kurduğu vekil güçler ağının önemli ölçüde zayıflaması İran'ın manevra alanını önemli ölçüde sınırlandırmaktadır.  Böyle bir durumda İran'ın operasyon seçeneklerini şöyle sıralayabiliriz;

1. İran elinde mevcut balistik füzeler ve intihar uçaklarıyla ABD'nin Basra körfezindeki altyapısına saldırılar yapabilir. Bu durum ABD'nin daha sert tedbirler almasına neden olabileceği gibi İran'da rejimin değiştirilmesine neden olabilecektir. Ancak İran'ın kısa bir sürede müzakere masasına dönmesi saldırıları önleyecektir.

2. İran'ın İsrail'e saldırısı

İran, elinde mevcut balistik füzelerle, SİHA-İHA'larla İsrail'e saldırılar yapabilir. Ancak bu durum İsrail'in tepkisine neden olacak ve İsrail Lübnan'daki Hizbullah kalıntılarına kara veya hava harekatı yapabilecektir.

3. Hürmüz Boğazı’nın Kapatılması

Dünyanın sıvılaştırılmış doğal gazının yüzde yirmisinden fazlasının ve deniz ticaretinin %20’sinden fazlasının ve deniz ticaretinin %25’inin geçtiği stratejik geçiş yolu olan Hürmüz Boğazı’nı kapatma yönündeki İran çabaları, çatışmanın uluslararası boyuta ulaşması ve küresel ekonomiye şok etkisi yaratması, tedarik zincirlerine, endüstriyel üretime zarar vermesi, enerji fiyatlarının artmasına neden olması İran'ın böyle bir adım atmasını engelleyecektir. Buna rağmen İran böyle bir adım atarsa İran'da rejim değişebilir.

 4. Diplomatik girişim

ABD saldırısı karşısında İran, onurunu korumak, rejimi güvence altına almak için diplomatik yolu seçebilir. Böyle bir durumda Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Rusya devreye girebilir. Nitekim Putin-Netanyahu görüşmesinin olması önemli bir gelişmedir. Putin'in İran Cumhurbaşkanı Mesut Pezeşkiyan ile de telefonla görüşmesi önemlidir. Diplomatik girişimlerde, ABD İran'ın topraklarında Uranyum zenginleştirme faaliyetlerinden vazgeçmesini, balistik füze üretmesini kısıtlamayı içeren bir anlaşmayı isteyebilir.

Hamaney’in böylesi tavizler içeren geniş kapsamlı bir anlaşmayı kabul edip etmeyeceği tartışılabilir. Böyle bir durumda İran'ın mevcut krizden çıkmasının yolu muhtemelen hükümet değişikliğine bağlı olacaktır. Yüksek enflasyon, parçalanmış ekonomi, protestolar ve ABD'nin saldırı tehdidi, İran'ı tarihindeki kritik bir eşikle karşı karşıya getirmiştir. İran'da rejimin çökmesi, değişmesi, Orta Doğu'da sarsıntılara neden olabilir. Dünya tehlikeli bir hükümet boşluğu ile karşı karşıya gelebilir. İran yönetimi içinde demokrasiye doğru gidecek adımları atmak en doğru hareket tarzı olacaktır diye değerlendiriyorum.