توافق مکه، طنین گام‌های ارتش‌های اسلامی و نوید وحدت اسلامیAnaliz-

۷  اگست ۲۰۲۶ در کاخ صفا در مکه مکرمه، توافقی به امضا رسید که می‌توان آن را رویدادی تاریخی تلقی کرد. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، محمد بن سلمان، ولیعهد و نخست‌وزیر عربستان سعودی، و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» را امضا کردند. بر اساس این توافق، حمله به یکی از طرف‌ها، حمله به همه طرف‌ها تلقی خواهد شد. بازدارندگی جمعی، همکاری در صنایع دفاعی و مبارزه با تروریسم از جمله محورهای اصلی این توافق به شمار می‌روند. این پیمان که بر ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد استوار است، ضمن اعلام اینکه هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد، موضعی را به نمایش می‌گذارد که معماری امنیتی منطقه را از نو ترسیم کرده و می‌تواند برنامه‌های هر کشور و تشکیلاتی را که برای کشورهای منطقه تهدید محسوب می‌شود، به‌طور اساسی تحت تأثیر قرار دهد.

این توافق سه‌جانبه، در شکل کنونی خود، بر پایه «توافق‌نامه راهبردی دفاع متقابل عربستان سعودی و پاکستان» بنا شده است که در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ در ریاض به امضا رسید. مذاکرات مربوط به این توافق حدود یک سال و بنا بر برخی اظهارات، نزدیک به سه سال ادامه داشته است. به تعبیر هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، این روند دیپلماتیک طولانی از ایده به مفهوم و از مفهوم به توافق تکامل یافته است. این فرایند که بر اساس اصل مالکیت منطقه‌ای پیش برده شد، در بستر تنش‌های ایران و ایالات متحده، بحران‌های تنگه هرمز و گسترش عملیات اسرائیل به مرحله بلوغ رسید.

پیشینه توافق مکه به ۱۵ سال قبل بازمی‌گردد!

باید به‌صراحت بیان کرد که پایه‌های این توافق حدود ۱۵ سال پیش و در دوران ملک عبدالله، در روابط میان ترکیه و عربستان سعودی گذاشته شد. ملک عبدالله که به دعوت عبدالله گل، رئیس‌جمهور وقت ترکیه، به آنکارا سفر کرده بود، می‌تواند یکی از آغازگران این روند محسوب شود. افزون بر این، شایسته است «ارتش اسلامی» را نیز یادآوری کنیم که در دسامبر ۲۰۱۵ در عربستان سعودی تشکیل شد و بیش از ۳۰ کشور اسلامی در آن مشارکت داشتند. تشکیل «ارتش اسلامی» به‌صورت ناگهانی و غیرمنتظره به جهان اعلام شد و این نیروی مشترک متشکل از نیروهای زمینی، هوایی، دریایی و نیروهای ویژه، با حضور ۱۹۶ هزار نظامی، در فبروری و مارچ ۲۰۱۶ به مدت سه هفته بزرگ‌ترین «رزمایش نظامی» جهان را با عنوان «رعد الشمال» در عربستان سعودی برگزار کرد.

کشورهای اسلامی در سال ۲۰۱۰ «مرکز مشترک هماهنگی اطلاعاتی» تأسیس کردند!

بدون برخورداری از اطلاعات دقیق و قابل اعتماد، نمی‌توان از موفقیت نظامی سخن گفت. پنج سال پیش از اعلام تشکیل ارتش اسلامی در دسامبر ۲۰۱۵، در سپتامبر ۲۰۱۰، نهادهای اطلاعاتی کشورهای مسلمان در چارچوب سازمان همکاری اسلامی، یک مرکز مشترک هماهنگی ایجاد کرده بودند. در این مرکز که در جده تأسیس شد، دستگاه‌های اطلاعاتی ترکیه و پاکستان نقش محوری داشتند. ازاین‌رو، بدون شناخت این اقدامات انجام‌شده و پایه‌هایی که در تاریخ معاصر گذاشته شده‌اند، درک و تفسیر معنا و اهمیت توافق مکه ناکافی و ناقص خواهد بود. هنگامی که بدانیم این اتحاد بر چنین بنیان‌هایی شکل گرفته است، بهتر می‌توانیم اهمیت ائتلاف ایجادشده بر اساس توافق مکه را برای منطقه و جهان درک کنیم.

علاوه بر همه این موارد، باید این موضوع را نیز به‌عنوان بخشی از معادله در نظر گرفت که ارتش ترکیه حدود ۱۵ سال است که به‌صورت اعلام‌نشده برای تأمین امنیت عربستان سعودی در آن کشور مأموریت انجام می‌دهد و طی این مدت هزاران سرباز ترکیه در این مأموریت مقدس خدمت کرده‌اند. بنابراین، می‌توان گفت که این موضوع بر بنیان‌هایی بسیار مستحکم‌تر، عمیق‌تر و متفاوت‌تر از آنچه در برنامه‌های تلویزیونی مطرح و بازگو می‌شود، استوار است.

درباره توافق مکه چه کسانی چه گفتند؟

موضع ترکیه روشن و همراه با افتخار است. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، گفت: «این توافق که بر بازدارندگی جمعی استوار است، به توسعه همکاری‌های امنیتی و دفاعی ما، اجرای پروژه‌های مشترک در صنایع دفاعی و مبارزه با تروریسم کمک خواهد کرد. این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد و برای پیوستن کشورهای برادر نیز باز است.»

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، نیز با تأکید بر اینکه این توافق «از نظر فنی با ماده ۵ ناتو یکسان است»، اظهار داشت: «هیچ دشمن مشترکی به‌صورت مکتوب مشخص نشده است. کشوری که به ما حمله نکند، هدف محسوب نمی‌شود.»

جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه، نیز با صراحت اعلام کرد: «این ساختار علیه ایران شکل نگرفته و جایگزینی برای ناتو نیز نیست.»

پاکستان و عربستان سعودی نیز موضعی مشابه اتخاذ کردند. در بیانیه مشترک، بر «بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه تجاوز» و اصل «حمله به یکی، حمله به همه تلقی می‌شود» تأکید شد. دکتر رائد کریملی، دیپلمات سعودی، نیز اعلام کرد: «این توافق نه یک محور نظامی جدید است و نه یک بلوک فرقه‌ای؛ همچنین هیچ‌گونه جاه‌طلبی هسته‌ای در میان نیست.»

از سوی ایران، واکنشی تند و کنایه‌آمیز مطرح شد. ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، در شبکه اجتماعی X نوشت: «سعودی‌ها باید بدانند که یک توافق روی کاغذ با ترکیه و پاکستان برای آنان امنیت به ارمغان نخواهد آورد؛ همان‌گونه که انتقال یک‌جانبه منابع به آمریکایی‌ها طی سال‌های متمادی نیز امنیتی برای آنان ایجاد نکرد. سیاست‌های خود را اصلاح کنید تا مجبور نباشید امنیت را از دیگران طلب کنید.»

روزنامه تهران تایمز نیز این توافق را نشانه «هراس راهبردی» ریاض ارزیابی کرد. اگرچه برخی ناظران ایرانی خواستار وحدت مسلمانان شدند، بخشی از محافل در ایران این پیمان را ساختاری می‌دانند که ممکن است علیه ایران جهت‌گیری داشته باشد.

اسرائیل در هراس است!

در اسرائیل فضای نگرانی و هراس حاکم است. یوئل گوزانسکی، مقام پیشین شورای امنیت ملی اسرائیل و مدیر برنامه خلیج فارس در مؤسسه مطالعات امنیت ملی (INSS)، در گفت‌وگو با Ynet و Jerusalem Post اظهار داشت: «این ائتلاف سه‌جانبه به شرایط موجود وابسته است و بیش از هر چیز با تضعیف ایران و آنچه از دید آنان افزایش نسبی قدرت اسرائیل محسوب می‌شود، ارتباط دارد. ائتلافی شکل گرفته است که هدف آن ایجاد موازنه در برابر قدرت اسرائیل است. این ائتلاف دارای جهت‌گیری آشکار ضداسرائیلی است.»

گوزانسکی همچنین افزود: «در میان ترک‌ها و پاکستانی‌ها واقعاً موضعی ضداسرائیلی وجود دارد و آنان می‌توانند بر عربستان سعودی نیز تأثیر بگذارند.»

فراخوان خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، برای تشکیل «جبهه نظامی متحد علیه اسرائیل» نیز بازتاب گسترده‌ای در تل‌آویو داشت. اگرچه اسرائیل تاکنون موضع رسمی در این زمینه اعلام نکرده است، برخی تحلیلگران اسرائیلی این پیمان را به‌عنوان یک «کابوس» ارزیابی می‌کنند.

آیا این ائتلاف علیه ایران است؟

اینکه گفته شود این ائتلاف علیه ایران تشکیل شده است، سخنی بیهوده، توخالی و کاملاً بی‌معناست. ترکیه، به‌عنوان یکی از سه شریک این ائتلاف، از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، در تمامی مواضع خود با این حملات مخالفت کرده، در کنار ایران ایستاده و از تمامیت ارضی این کشور دفاع کرده است. در برابر تلاش آمریکا و اسرائیل برای استفاده از برخی گروه‌های مسلح تروریستی کُرد در منطقه علیه ایران، این ترکیه بوده است که مانع چنین اقدامی شده و اجازه تحقق آن را نداده است. علاوه بر این، در برابر حملات بی‌محابای رژیم ایران به اهداف غیرنظامی، آنکارا مانع واکنش نظامی کشورهایی همچون عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی نیز شده است. اگر ترکیه خواهان فروپاشی ایران بود، چنین اقداماتی انجام نمی‌داد؛ بلکه برعکس، به‌صورت آشکار یا پنهان از کسانی که به ایران حمله می‌کردند، حمایت می‌کرد.

در مورد پاکستان نیز، دولت این کشور از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل همچنان در کنار ایران ایستاده و برای پایان هرچه سریع‌تر جنگ میانجی‌گری کرده است. مقامات پاکستانی در بالاترین سطوح، به‌طور مستمر برای متوقف ساختن این جنگ تلاش کرده‌اند. با نادیده گرفتن تمامی این واقعیت‌ها، ادعای اینکه توافق مکه علیه ایران منعقد شده است، یکی از بی‌اساس‌ترین افتراهای جهان به شمار می‌رود.

اینکه این ائتلاف علیه چه کسانی تشکیل شده، روشن است. این ائتلاف علیه کسانی شکل گرفته است که مسلمانان را دشمن خود می‌دانند و به هر کسی که به مسلمانان حمله کند نیز پاسخ داده خواهد شد. برای درک اینکه منظور کدام کشورهاست، کافی است از زمانی که صدای گام‌های شکل‌گیری این ائتلاف شنیده شد و از هنگام تأسیس آن، به کشورها و محافلی نگاه کرد که دچار ترس و هراس شده‌اند.

هنوز واکنش رسمی در سطح عالی از سوی ایالات متحده آمریکا منتشر نشده است. با این حال، کریستوفر هیل، سفیر پیشین آمریکا، در گفت‌وگو با CNN اظهار داشت: «این نشانه‌ای از آن است که آمریکا اعتبار خود را از دست داده است. هر سه کشور متحد ما هستند، اما نگران‌اند که واشنگتن در کنارشان نباشد. هیچ اثر انگشتی از آمریکا در این پیمان وجود ندارد.» تحلیلگران معتقدند که واشنگتن از یک سو ممکن است تقسیم بار مسئولیت‌ها را مثبت ارزیابی کند و از سوی دیگر، از تبدیل شدن این ساختار به یک بلوک مستقل احساس نگرانی کند. بنابراین، کسانی که تصور می‌کنند این ائتلاف در خدمت منافع آمریکا خواهد بود نیز در چنین اشتباه و تناقضی قرار دارند.

اظهارات رسمی و صریح روسیه و چین در این زمینه محدود بوده است. رسانه‌های چینی، از جمله South China Morning Post، این پیمان را از منظر «آینده چتر امنیتی آمریکا» و تلاش ریاض برای متنوع‌سازی شراکت‌های خود مورد توجه قرار داده‌اند. در اروپا نیز رویکردهای محتاطانه برجسته شده است؛ روزنامه آلمانی Die Zeit، سازگاری این توافق با عضویت ترکیه در ناتو را مورد پرسش قرار داده است. به‌طور کلی، اروپا این پیمان را در چارچوب تلاش برای ایجاد ثبات منطقه‌ای ارزیابی می‌کند، اما جزئیات آن را از نزدیک دنبال می‌کند.

چه کسانی از این ائتلاف ناراضی هستند؟

ناراضی‌ترین طرف‌ها آشکارند: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، با رویکرد فرقه‌گرایانه خود در ایران، و اسرائیل. سپاه پاسداران که رژیم ایران را سرپا نگه داشته است، احساس می‌کند در محاصره قرار گرفته است. سخنان رضایی درباره «روی کاغذ بودن» توافق، در واقع پوششی برای نگرانی موجود است. با این حال، این ترسی بی‌مورد است. متأسفانه جناحی که سپاه پاسداران در رأس آن قرار دارد، بیشترین آسیب را به مردم و دولت ایران وارد می‌کند. این جریان، همانند اسرائیل، ایران را به ساختاری منزوی در جهان و درون‌گرا تبدیل می‌کند. با این حال، در ایران بخش قابل توجهی نیز وجود دارد که مانند آنان نمی‌اندیشد و جهان را از منظر برادری اسلامی ارزیابی می‌کند. امیدواریم عقلانیت و درایت آنان پیروز شود.

اسرائیل نیز در ترکیب قدرت نظامی ترکیه در ناتو، ظرفیت هسته‌ای پاکستان و توان مالی عربستان سعودی، ظهور «توازن جدیدی» را مشاهده می‌کند. ارزیابی گوزانسکی درباره «جهت‌گیری ضداسرائیلی» نگرانی تل‌آویو را خلاصه می‌کند. هند نیز به دلیل عامل پاکستان، تحولات را از نزدیک دنبال کرده و صرفاً به بیان اینکه «در حال بررسی موضوع هستیم» اکتفا کرده است.

تفسیر شباهت با ناتو (!) و قدرت گسترش ائتلاف...

اظهار هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، مبنی بر اینکه این توافق «از نظر فنی با ماده ۵ ناتو یکسان است»، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. پاسخ جمعی به حمله و حق دفاع مشروع از اصول اصلی این رویکرد هستند.

با این حال، تفاوت‌های مهمی وجود دارد: در توافق مکه هیچ کشوری به‌صورت آشکار به‌عنوان هدف معرفی نشده است. ساختار نهادی آن هنوز مشخص نیست و متن توافق نیز در دسترس عموم قرار نگرفته است. ترکیه در حال حاضر عضو ناتو است؛ بنابراین، این پیمان جایگزینی برای ناتو محسوب نمی‌شود، بلکه از منظر ترکیه دارای ماهیتی تکمیل‌کننده است.

ناتوی اسلامی یا ارتش اسلامی؟

برخی تلاش می‌کنند این ائتلاف را با الگوی شکل‌گیری ناتو توضیح دهند. چنین مقایسه‌ای منطقی نخواهد بود. کشورهای اروپایی در جریان جنگ جهانی دوم با رقم زدن کشتاری هولناک، ۵۰ میلیون انسان را در این قاره به کام مرگ فرستادند. پس از آن، با ابراز پشیمانی، پایه‌های نهادهایی همچون اتحادیه اروپا و ناتو را بنا نهادند و در مسیر توسعه آن‌ها گام برداشتند. ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان که توافق مکه را امضا کرده‌اند، هیچ‌گاه با یکدیگر نجنگیده و یکدیگر را دشمن تلقی نکرده‌اند. آنان همواره مطابق اصلی که به‌صراحت در قرآن بیان شده است، یعنی «مؤمنان جز برادر یکدیگر نیستند»، عمل کرده‌اند. ازاین‌رو، عناصر نظامی ائتلافی که با توافق مکه اعلام شده است نیز با همین روحیه و تحت عنوان «ارتش اسلامی» فعالیت خواهند کرد و از نظر ساختار اداری نیز با نامی همچون «پیمان دفاعی و امنیتی مکه» رسمیت خواهند یافت.

اگر ائتلاف گسترش یابد، چه خواهد شد؟

اگر میان این کشورها تفاهم و اتحاد سیاسی وجود نداشت، انعقاد چنین توافقی امکان‌پذیر نبود. بنابراین، نباید توافق مکه را صرفاً یک ائتلاف امنیتی تلقی کرد. در پس این توافق، اراده‌ای بسیار عمیق وجود دارد که هم بر روابط میان دولت‌ها و هم بر حمایت مردمی استوار است.

گامی که عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان برداشته‌اند، جهان را وارد عصر جدیدی خواهد کرد. اکنون مرکز ثقل جهان مشخص شده است. کشورهایی همچون اندونزی، مالزی، مصر، قطر، کویت و جمهوری آذربایجان نیز به‌سرعت به این ساختار سه‌جانبه خواهند پیوست. در مراحل بعدی نیز امارات متحده عربی، بحرین، عراق، سوریه، اردن، لبنان، سودان، لیبی، سومالی و الجزایر جایگاه خود را در این ساختار خواهند یافت. بدین ترتیب، اتحادی عظیم شکل خواهد گرفت که نه‌تنها از منظر امنیتی، بلکه از لحاظ صنایع دفاعی، تسلیحات هسته‌ای، توان اقتصادی و جمعیتی، تأثیری عظیم بر جهان خواهد گذاشت.

حتی باید این احتمال را نیز در نظر گرفت که این ائتلاف در آینده صرفاً به کشورهای مسلمان محدود نماند و کشورهایی غیرمنتظره همچون اسپانیا، آفریقای جنوبی، کره جنوبی و ژاپن نیز در قالب‌ها و اشکال متفاوت به آن بپیوندند.

از این پس چه خواهد شد؟

این ساختار در مرحله نخست بر پایه‌های نهادی استوار خواهد شد. همان‌گونه که دارای ابعاد نظامی، سیاسی و اقتصادی خواهد بود، بدون تردید یک «ستاد فرماندهی مرکزی» نیز خواهد داشت. در برابر چنین ساختاری، نگرانی از اینکه «آمریکا چه خواهد گفت؟» یا «روسیه چه خواهد گفت؟» بی‌مورد است. در جهان قدرتی وجود ندارد که بتواند در برابر چنین ساختار قدرتمندی صدای مخالفت بلند کند یا واکنش منفی مؤثری نشان دهد. اینکه واقعاً چنین خواهد بود یا خیر، در آینده مشخص خواهد شد.

دیگر هیچ نقطه آشکاری که بتواند موجب ایجاد ضعف شود، باقی نمانده است. تا پایان سال، هرچه ابعاد نهادی این ساختار بیشتر در برابر دیدگان جهان آشکار شود، اهداف مورد نظر آن نیز بهتر درک خواهد شد.

توازن شرق و غرب

ترکیه با برخورداری از دومین ارتش بزرگ ناتو و صنایع دفاعی خود، از جمله پهپادها و موشک‌ها؛ پاکستان با بازدارندگی هسته‌ای و ارتش زمینی بزرگ؛ و عربستان سعودی با ثروت نفتی و نیروی هوایی مدرن خود، در کنار یکدیگر از هم‌اکنون قدرتی عظیم تشکیل می‌دهند.

اگر مصر، کشورهای حوزه خلیج فارس و دیگر کشورهایی که تنگه‌ها، خلیج‌ها و آبراه‌های مهم منطقه را تحت کنترل دارند نیز به این مجموعه بپیوندند، نخستین چتر واقعی دفاع جمعی جهان اسلام در دوران معاصر شکل خواهد گرفت. با ترکیب ظرفیت‌های سیاسی، هسته‌ای، متعارف و اقتصادی، قدرت بازدارندگی منطقه‌ای و جهانی چندین برابر خواهد شد. دامنه تأثیرگذاری آن از تنگه هرمز تا دریای سرخ و از مسیرهای تجاری و انرژی تا مبارزه با تروریسم گسترش خواهد یافت. تحلیلگران از این ساختار با عنوان «محور ثبات» یاد می‌کنند و برخی نیز آن را «مرکز ثقل جدید ژئوپلیتیکی» می‌نامند.

این توافق روی کاغذ باقی نخواهد ماند. پروژه‌های مشترک صنایع دفاعی، رزمایش‌های مشترک و تبادل اطلاعات در دستور کار قرار خواهند گرفت. اصل مالکیت منطقه‌ای دیگر صرفاً در سطح گفتار باقی نمانده، بلکه به عرصه عمل منتقل شده است. این سپر و چالشی که از مکه برخاسته است، از ظرفیتی برخوردار است که می‌تواند مسیر تاریخ را تغییر دهد. معادله امنیتی خاورمیانه و آسیا دیگر همانند گذشته نیست.

این روند در مراحل بعدی به منطقه محدود نخواهد ماند و معماری امنیت جهانی نیز از نو ترسیم خواهد شد. سه کشور برادر، سرنوشت خود را به یکدیگر پیوند زده‌اند. این تحول، امیدی بزرگ برای بشریت است. باشد که برای همه مسلمانان و ملت‌های مظلوم، خیر و برکت به همراه داشته باشد!

آلپر تان
۱۰ اگست ۲۰۲۶