پیشنهاد واگذاری حفاظت و تضمین امنیت مناطق اشغالی اوکراین به ترکیه تا زمان دستیابی به توافق نهایی صلح-Analiz

جنگ روسیه و اوکراین که اکنون وارد پنجمین سال خود شده است، به یکی از خونبارترین درگیری‌های مدرن در تاریخ بشر تبدیل شده است. میلیون‌ها نفر کشته، زخمی یا دچار معلولیت شده‌اند و ده‌ها میلیون نفر خانه و کاشانه خود را از دست داده‌اند. شهرها به ویرانه تبدیل شده، زمین‌های کشاورزی به میدان‌های مین مبدل گردیده و آسیب‌های روانی عمیقی برای نسل‌های آینده بر جای مانده است. این جنگ صرفاً درگیری میان دو ملت اسلاو نیست، بلکه صحنه‌ای از رقابت قدرت‌های جهانی به شمار می‌رود. تلاش‌ها برای برقراری آتش‌بس، ابتکارات صلح و میانجی‌گری‌ها یکی پس از دیگری با شکست مواجه شده‌اند. روح توافق مینسک مدت‌هاست که از میان رفته و مذاکرات استانبول نیز به دلیل کارشکنی کشورهای غربی به نتیجه نرسید.

ترکیه در سال‌های اخیر به یکی از معدود کشورهایی تبدیل شده است که توانایی خود را در مدیریت منازعات و ایجاد ثبات به اثبات رسانده است. این کشور از معماران روند صلح در قره‌باغ بوده، در سوریه کریدورهای تروریستی را از میان برداشته و زمینه بازگشت میلیون‌ها آواره را فراهم کرده است. همچنین از طریق عملیات برون‌مرزی علیه گروه (PKK) در عراق، در تأمین امنیت منطقه نقش‌آفرینی کرده است. در لیبی از دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی حمایت کرده و در شرق مدیترانه از حقوق خود و همچنین حقوق کشورهای منطقه دفاع نموده است. علاوه بر این، ترکیه در سومالی و سودان نیز با رویکردی مبتنی بر امنیت و توسعه، در جهت ثبات آفریقا گام برداشته است. این تجربیات نه در سطح نظری، بلکه در میدان عمل به دست آمده‌اند.

آنکارا از منظر هر دو طرف، یعنی روسیه و اوکراین، بازیگری قابل اعتماد محسوب می‌شود. دیپلماسی دنبال‌شده تحت رهبری رئیس‌جمهور رجب طیب اردوغان از آغاز جنگ این موضوع را نشان داده است. توافق غلات دریای سیاه نمونه‌ای از اقداماتی است که بدون نقش‌آفرینی ترکیه امکان تحقق نداشت. افزون بر این، ترکیه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود در دریای سیاه و کنترل تنگه‌های بسفر و داردانل، از جایگاه راهبردی ویژه‌ای برخوردار است که می‌تواند فرصت مهمی برای پیشبرد روند صلح فراهم آورد.

نقش پاکستان و الگوی تضمین امنیت

در این چارچوب، می‌توان نقش یک شریک مهم دیگر، یعنی پاکستان را نیز مورد توجه قرار داد. پاکستان به عنوان یکی از قدرت‌های مهم جهان اسلام، کشوری دارای توان هسته‌ای و ارتشی منظم و حرفه‌ای است که در عرصه میانجی‌گری تصویری بی‌طرف و قابل اعتماد از خود ارائه کرده است. این کشور در عین حال روابط متوازنی با کشورهای غربی دارد. روابط راهبردی و برادرانه میان ترکیه و پاکستان، زمینه مناسبی را برای ایفای نقش فعال این دو کشور در پرونده اوکراین فراهم می‌کند.

در چنین موضوعاتی مسئله اعتماد از اهمیت اساسی برخوردار است. روابط ایالات متحده آمریکا و ترکیه در یکی از بهترین دوره‌های خود قرار دارد. از سوی دیگر، اگرچه روسیه ناتو و بسیاری از کشورهای اروپایی عضو این پیمان را تهدیدی علیه امنیت خود تلقی می‌کند، اما نسبت به ترکیه، که دومین قدرت بزرگ نظامی ناتو به شمار می‌رود، سطح بالاتری از اعتماد دارد. این وضعیت می‌تواند مبنای مهمی برای شکل‌گیری یک سازوکار مؤثر باشد.

پیشنهاد ایجاد سازوکار تضمین امنیت

در این چارچوب، ترکیه که عضو ناتو است و پاکستان که به عنوان میانجی قابل اعتماد شناخته می‌شود، می‌توانند مسئولیت تضمین امنیت مناطق تحت اشغال اوکراین را تا زمان دستیابی به توافق نهایی صلح بر عهده گیرند. این مناطق می‌توانند تا زمان امضای توافق جامع صلح، تحت تضمین‌های نظامی و دیپلماتیک ترکیه و پاکستان اداره شوند.

نیروهای حافظ صلح ترکیه و پاکستان می‌توانند در امتداد خطوط آتش‌بس به حفظ ثبات و جلوگیری از تشدید درگیری‌ها کمک کنند. ایفای نقش پل ارتباطی میان روسیه و اوکراین از سوی آنکارا و جایگاه معتبر پاکستان در جهان اسلام و آسیا می‌تواند این الگو را تقویت کند. همچنین اروپا، هرچند خارج از سازوکار مستقیم ناتو، اما از طریق همکاری با ترکیه، قادر خواهد بود حمایت سیاسی لازم را از این روند به عمل آورد. در نتیجه، می‌توان میان نگرانی‌های امنیتی اروپا، دغدغه‌های روسیه و حساسیت اوکراین نسبت به تمامیت ارضی خود نوعی توازن ایجاد کرد.

این الگو با رویکردهای حداکثری روسیه و سیاست‌های مبتنی بر فشار کشورهای غربی تفاوت دارد. بر اساس این دیدگاه، ترکیه و پاکستان نه اهداف امپریالیستی را دنبال می‌کنند و نه بر مبنای دستورکارهای ایدئولوژیک عمل می‌کنند؛ بلکه به عنوان دو بازیگر دارای تجربه عملی در مدیریت بحران‌ها، رویکردی راه‌حل‌محور و میانجی‌گرانه اتخاذ کرده‌اند.

پس از پنج سال جنگ، گزینه‌های موجود برای پایان دادن به این بحران بسیار محدود به نظر می‌رسد. در صورت عدم دستیابی به پیشرفت سریع، پیامدهای انسانی، اقتصادی و امنیتی جنگ همچنان ادامه خواهد یافت و خسارت‌های بیشتری به همراه خواهد داشت. در چنین شرایطی هیچ‌یک از طرف‌ها پیروز نخواهند بود و بازنده اصلی، جامعه جهانی و بشریت خواهد بود.

دستاوردهای ابتکار مشترک ترکیه و پاکستان

برای ترکیه، ایفای چنین نقشی می‌تواند موجب تقویت ثبات در دریای سیاه، بهبود شرایط اقتصادی، افزایش امنیت مسیرهای انرژی و تجارت و همچنین تحکیم جایگاه این کشور به عنوان یکی از معماران صلح در نظام بین‌الملل شود.

برای پاکستان نیز این ابتکار می‌تواند به افزایش عمق راهبردی، ارتقای جایگاه بین‌المللی و گسترش نقش این کشور در تحولات منطقه‌ای و جهانی منجر شود. همکاری ترکیه و پاکستان در این چارچوب می‌تواند زمینه شکل‌گیری کمربندی از صلح را فراهم سازد که از آسیا تا اروپا امتداد یابد.

باید به درگیری‌ها پایان داده شود

اکنون زمان آن رسیده است که به خونریزی پایان داده شود. به نظر می‌رسد ترکیه و پاکستان آمادگی آن را دارند که هم در عرصه دیپلماتیک و هم در میدان، نقش کشورهای ضامن را بر عهده گیرند. این، راه دستیابی به صلحی شرافتمندانه است. راه‌حل پایدار نه از طریق دیپلماسی هدایت‌شده از راه دور توسط غرب، بلکه با تلاش‌های صادقانه کشورهای منطقه امکان‌پذیر خواهد بود.

در نتیجه، اگر آتش جنگ میان روسیه و اوکراین پس از گذشت پنج سال همچنان شعله‌ور است، علت آن ناکارآمدی بازیگران کنونی است. ترکیه از تجربه، اراده و توان لازم برای جبران این کاستی برخوردار است. اقداماتی که با همکاری پاکستان انجام خواهد شد، نه تنها بر ثبات دریای سیاه، بلکه بر ثبات جهانی نیز تأثیر مثبت خواهد گذاشت. اکنون زمان سخن گفتن نیست، بلکه زمان اقدام فرا رسیده است. ترکیه و پاکستان می‌توانند پرچمدار صلح باشند. به‌عنوان وارثان تجربه خلافت عثمانی که طی قرن‌ها این سرزمین‌ها را با عدالت و آرامش اداره کرده بود، این مسئولیت بر عهده ماست. همچنین، ترکیه از این طریق می‌تواند یکی از الگوهای نظام جهانی جدیدی را که به جهان وعده داده است، به‌صورت عملی به نمایش بگذارد.

در واقع، ترکیه به‌تنهایی نیز می‌تواند این مسئولیت را بر عهده بگیرد. با این حال، در برخی کشورهای اروپایی همچنان نوعی هراس عمیق از میراث عثمانی وجود دارد. برای آنکه نگرانی کسانی که تصور می‌کنند «ترکیه اهداف امپریالیستی دارد و در پی بازگشت به سرزمین‌های سابق عثمانی است» برطرف شود، پاکستان نیز می‌تواند در این روند مشارکت داشته باشد.

بدون تردید، این جنگ روزی به پایان خواهد رسید؛ اما دیگر کافی است. نباید خون بیشتری ریخته شود. بشریت بیش از جنگ، به صلح، آرامش و رفاه نیاز دارد. اگر فرصت داده شود، ترکیه می‌تواند به‌گونه‌ای این مسئله را حل‌وفصل کند؛ با اتکا به استقامت ملت ما، حمایت دوستان و چشم‌انداز دولت‌ما.

آلپر تان

۱۶ جولای ۲۰۲۶

برگردان: عبلستار کاوه