پیمان‌های ابراهیمی بی‌اعتبار شده‌اند؛ اکنون دوران پیمان‌های محمدی فرارسیده است-Analiz

پیمان‌های ابراهیمی (Abraham Accords) مجموعه‌ای از توافق‌نامه‌های دوجانبه هستند که در سال ۲۰۲۰ با میانجی‌گری دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده آمریکا، میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی به امضا رسیدند. هدف اعلام‌شده این توافق‌ها عادی‌سازی روابط دیپلماتیک، توسعه همکاری‌های اقتصادی، تجاری، فناوری، امنیتی و گردشگری بود. با این حال، مسئله فلسطین در این توافق‌ها نه حل شد و نه حتی در مرکز توجه قرار گرفت؛ بلکه عملاً تلاش شد این مسئله به حاشیه رانده شود.

چرا نام «ابراهیمی» انتخاب شد؟

نام این توافق‌ها از حضرت ابراهیم (ع) گرفته شده است؛ شخصیتی که به عنوان نیای مشترک سه دین یهودیت، مسیحیت و اسلام شناخته می‌شود. این سه دین در ادبیات دینی و تاریخی به «ادیان ابراهیمی» مشهورند. طراحان توافق‌ها مدعی بودند که با تأکید بر میراث مشترک دینی و فرهنگی یهودیان، مسیحیان و مسلمانان، می‌توان پیام صلح، گفت‌وگو و همزیستی را تقویت کرد.

در یهودیت، حضرت ابراهیم (ع) پدر قوم بنی‌اسرائیل و صاحب عهد الهی تلقی می‌شود. در مسیحیت، او نمونه ایمان و اطاعت از خداوند است و در نسب‌نامه حضرت عیسی (ع) جایگاه ویژه‌ای دارد. در اسلام نیز حضرت ابراهیم (ع) پیامبری بزرگ، موحد و بنیان‌گذار سنت توحیدی شناخته می‌شود که همراه با فرزندش حضرت اسماعیل (ع)، کعبه را بنا نهاد. از این رو، نام «ابراهیمی» در ظاهر حامل نوعی نمادگرایی وحدت‌بخش بود.

کشورهای امضاکننده

نخستین توافق‌ها در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ در واشنگتن امضا شدند. مهم‌ترین کشورهای عربی که به این روند پیوستند عبارت بودند از:

• امارات متحده عربی؛ نخستین و مهم‌ترین کشور عربی در این روند.
• بحرین؛ که هم‌زمان با امارات توافق را امضا کرد.
• مراکش؛ که در دسامبر ۲۰۲۰ و در ازای به رسمیت شناخته شدن حاکمیتش بر صحرای غربی از سوی آمریکا به این روند پیوست.

ارتباط پیمان‌های ابراهیمی با گفت‌وگوی ادیان

گفت‌وگوی ادیان به عنوان فرایندی برای توسعه درک متقابل، احترام، مدارا و همکاری میان پیروان ادیان مختلف معرفی شده بود. در ظاهر، هدف آن کاهش تنش‌ها، یافتن ارزش‌های مشترک و تقویت صلح بود. اما از دیدگاه بسیاری از منتقدان، این گفتمان در عمل به ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های اسرائیل تبدیل شد و نتوانست در برابر ظلم، اشغالگری و خشونت علیه فلسطینیان موضعی مؤثر اتخاذ کند.

در واقع، میان گفتمان گفت‌وگوی ادیان و پیمان‌های ابراهیمی ارتباطی مستقیم وجود دارد. نام و محتوای این توافق‌ها بر پایه همان نمادگرایی ادیان ابراهیمی طراحی شده بود. در متن توافق نیز بر تشویق «گفت‌وگوی بین ادیان» و تعاملات فرهنگی تأکید شده بود. از این رو، هرچند توافق‌ها ماهیتی سیاسی داشتند، اما با بهره‌گیری از نمادها و مفاهیم دینی تلاش می‌کردند مشروعیت بیشتری کسب کنند.

طوفان الاقصی و پایان عملی پیمان‌های ابراهیمی

پس از عملیات «طوفان الاقصی» در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، روند عادی‌سازی روابط میان اسرائیل و جهان عرب با چالش‌های جدی روبه‌رو شد. حدود یک ماه بعد، در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۳، سران کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و اتحادیه عرب در ریاض گرد هم آمدند و مواضع مشترکی درباره مسئله فلسطین اتخاذ کردند.

در بیانیه مشترک این اجلاس که با مشارکت ۵۷ کشور اسلامی و ۵ کشور عربی منتشر شد، بر چند اصل اساسی تأکید شد:

• مخالفت با تجاوزات اسرائیل و پیامدهای انسانی آن.
• حمایت از حق ملت فلسطین برای تشکیل کشوری مستقل و دارای حاکمیت کامل.
• تأکید بر مرکزیت مسئله فلسطین برای جهان اسلام.
• حمایت از حق تعیین سرنوشت فلسطینیان.
• تأکید بر مرزهای چهارم ژوئن ۱۹۶۷.
• محکوم کردن ادامه اشغالگری اسرائیل به عنوان تهدیدی علیه امنیت و ثبات منطقه‌ای و جهانی.
• تأکید بر حق بازگشت آوارگان فلسطینی و دریافت غرامت.

این مواضع نشان داد که جهان اسلام همچنان مسئله فلسطین را خط قرمز خود می‌داند و تلاش برای عادی‌سازی روابط بدون حل این مسئله نمی‌تواند مشروعیت پایدار پیدا کند.

اسرائیل کشورهایی را که برای امضای پیمان‌های ابراهیمی هدف قرار داده بود، جدی نمی‌گیرد

در حالی که کشورهای اسلامی بر مواضع خود در قبال مسئله فلسطین تأکید می‌کنند، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در سخنانی اعلام کرد که هدف اصلی جنگی که اسرائیل و ایالات متحده علیه ایران آغاز کرده‌اند، ایجاد نظم جدیدی در حوزه انرژی خاورمیانه است که در آن توزیع نفت منطقه از طریق اسرائیل انجام شود. وی همچنین کشورهای منطقه را به صورت ضمنی با گزینه نظامی تهدید کرد.

منتقدان معتقدند تا زمانی که اسرائیل از ایده «ارض موعود» و سیاست‌های توسعه‌طلبانه خود دست برندارد، هیچ توافق صلحی در منطقه نمی‌تواند پایدار و معنادار باشد. در مقابل، کنار گذاشتن چنین رویکردی نیز به معنای فاصله گرفتن از یکی از بنیادی‌ترین مبانی ایدئولوژی صهیونیسم خواهد بود.

هاکان فیدان برای نخستین بار از چارچوبی جدید سخن گفت

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در پاسخ به پرسشی درباره درخواست دونالد ترامپ برای پیوستن کشورهای منطقه به پیمان‌های ابراهیمی، پس از اشاره به اقدامات اسرائیل در غزه و دیگر مناطق فلسطینی، بر ضرورت ایجاد یک «پلتفرم منطقه‌ای مبتنی بر همکاری» تأکید کرد.

او اظهار داشت که کشورهایی مانند پاکستان، ترکیه، عربستان سعودی، مصر و کشورهای حوزه خلیج فارس می‌توانند در چنین ساختاری مشارکت داشته باشند. همچنین در صورت فراهم شدن شرایط مناسب، ایران نیز قادر خواهد بود به این روند بپیوندد.

فیدان تصریح کرد که اگر اسرائیل تشکیل دولت مستقل فلسطینی بر اساس مرزهای ۱۹۶۷ را بپذیرد، می‌تواند به عنوان یکی از کشورهای منطقه در این ساختار حضور داشته باشد. وی افزود:

«اگر این مسئله حل شود، امنیت اسرائیل نیز از سوی کشورهای منطقه به شکل گسترده‌ای تضمین خواهد شد.»

این اظهارات در واقع از امکان شکل‌گیری یک ساختار سیاسی منطقه‌ای سخن می‌گوید که در آن کشورهای سنی و شیعه جهان اسلام در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و اسرائیل نیز تنها در صورت پذیرش حقوق مشروع فلسطینیان می‌تواند در آن مشارکت داشته باشد.

پیمان‌های محمدی در تاریخ اسلام

برای فهم چشم‌انداز جدید منطقه، مراجعه به تاریخ اسلام اهمیت ویژه‌ای دارد. سنت سیاسی و حقوقی پیامبر اسلام حضرت محمد مصطفی (ص) بر عدالت، رحمت، همزیستی و کرامت انسانی استوار بود.

هنگامی که پیامبر اسلام (ص) به مدینه هجرت کردند، «میثاق مدینه» را تدوین نمودند؛ سندی که بسیاری از پژوهشگران آن را نخستین قانون اساسی مکتوب در تاریخ می‌دانند. بر اساس این پیمان، مسلمانان، یهودیان و حتی مشرکان مدینه در قالب یک جامعه سیاسی مشترک، از حقوق و مسئولیت‌های برابر برخوردار شدند.

این سند بر چند اصل بنیادین استوار بود:

• آزادی دین و عقیده
• دفاع مشترک از جامعه
• برابری در برابر قانون
• حل اختلافات از طریق سازوکارهای حقوقی

در سال ۶۲۸ میلادی نیز پیمان حدیبیه منعقد شد. هرچند برخی از مسلمانان در آن زمان شرایط این پیمان را به زیان خود می‌دانستند، اما قرآن کریم از آن به عنوان «فتح مبین» یاد کرد. این توافق زمینه‌ساز گسترش اسلام و تثبیت صلح در شبه‌جزیره عربستان شد.

در فتح مکه در سال ۶۳۰ میلادی، پیامبر اسلام (ص) نمونه‌ای بی‌نظیر از بخشش و مدارا ارائه کردند. با وجود سال‌ها آزار و دشمنی قریش، ایشان فرمان عفو عمومی صادر کردند و فرمودند:

«امروز هیچ سرزنشی بر شما نیست.»

از عمر بن خطاب تا صلاح‌الدین ایوبی

پس از فتح بیت‌المقدس در سال ۶۳۸ میلادی، حضرت عمر بن خطاب همان رویکرد را ادامه داد. «عهدنامه عمر» امنیت جان، مال، کلیساها و آزادی عبادت مسیحیان را تضمین کرد و زمینه همزیستی ادیان در قدس را فراهم ساخت.

قرن‌ها بعد، صلاح‌الدین ایوبی پس از بازپس‌گیری بیت‌المقدس از صلیبیون در سال ۱۱۸۷ میلادی نیز به جای انتقام، سیاست عدالت و رحمت را در پیش گرفت. او امنیت مسیحیان و یهودیان را تضمین کرد و از تخریب اماکن مقدس جلوگیری نمود.

رفتار انسانی صلاح‌الدین حتی تحسین بسیاری از مورخان و متفکران اروپایی را برانگیخت.

تجربه اندلس و عثمانی

در اندلس اسلامی، مسلمانان، مسیحیان و یهودیان قرن‌ها در کنار یکدیگر زندگی کردند. شهرهایی مانند قرطبه و طلیطله به مراکز بزرگ علم، فرهنگ و تمدن تبدیل شدند.

در سال ۱۴۵۳ میلادی نیز سلطان محمد فاتح پس از فتح استانبول، ضمن تبدیل ایاصوفیه به مسجد، آزادی‌های گسترده‌ای برای مسیحیان و دیگر جوامع دینی قائل شد. او از طریق فرمان‌ها و عهدنامه‌های مختلف، امنیت کلیساها و نهادهای دینی را تضمین کرد.

سلطان سلیم اول نیز پس از ورود به بیت‌المقدس در سال ۱۵۱۷، همان سنت را ادامه داد و ثبات و امنیتی را پایه‌گذاری کرد که چهار قرن ادامه یافت.

حقوق محمدی چیست؟

مقصود از «حقوق محمدی» حکومتی مبتنی بر عدالت، رحمت، آزادی دین، حفظ کرامت انسانی و همزیستی مسالمت‌آمیز است.

در این نگرش، قدرت سیاسی نه برای سلطه و سرکوب، بلکه برای تحقق عدالت و تأمین امنیت انسان‌ها به کار گرفته می‌شود. فتوحات اسلامی در دوره‌های موفق تاریخی، بیش از آنکه بر شمشیر استوار باشند، بر اعتماد، عدالت و مشروعیت اخلاقی تکیه داشتند.

این همان میراثی است که بسیاری از اندیشمندان مسلمان معتقدند می‌تواند در جهان معاصر نیز الهام‌بخش نظم سیاسی جدیدی باشد.

پایان عصر پیمان‌های ابراهیمی

تحولات سال‌های اخیر نشان می‌دهد که پیمان‌های ابراهیمی نتوانسته‌اند به صلح پایدار منجر شوند. جنگ غزه، بحران لبنان، تنش‌های منطقه‌ای و تداوم مسئله فلسطین، محدودیت‌های این رویکرد را آشکار ساخته است.

از دیدگاه نویسنده، این توافق‌ها بیش از آنکه طرحی برای صلح باشند، تلاشی برای مشروعیت‌بخشی به وضعیت موجود و عادی‌سازی روابط با اسرائیل بدون حل ریشه‌های بحران فلسطین بوده‌اند.

در مقابل، جهان امروز به الگویی جدید نیاز دارد؛ الگویی که بر عدالت، کرامت انسانی، همزیستی، امنیت جمعی و احترام متقابل استوار باشد.

جهان در آستانه نظمی جدید

بر اساس این دیدگاه، نخستین گام‌های شکل‌گیری آنچه «پیمان‌های محمدی» نامیده می‌شود، با همکاری کشورهایی چون ترکیه، پاکستان، عربستان سعودی، قطر و مصر برداشته شده است.

در آینده، کشورهای دیگری همچون اردن، سوریه، عراق و سایر کشورهای خلیج فارس نیز ممکن است به چنین چارچوبی بپیوندند. همچنین در صورت کاهش تنش‌های منطقه‌ای، ایران نیز می‌تواند بخشی از این روند باشد.

علاوه بر این، کشورهای مهمی در آسیا و آفریقا از جمله مالزی، اندونزی، بنگلادش، سودان، سومالی، الجزایر و لیبی نیز ظرفیت حضور در چنین ساختاری را دارند.

از منظر نویسنده، این روند نه یک رؤیا، بلکه بازتاب تغییرات واقعی در توازن قدرت جهانی است؛ تغییری که می‌تواند به ظهور نظمی جدید در منطقه و حتی در سطح بین‌المللی منجر شود.

در نتیجه، به باور نویسنده، دوران پیمان‌های ابراهیمی رو به پایان است و جهان وارد مرحله‌ای شده که می‌توان آن را «عصر پیمان‌های محمدی» نامید؛ عصری که مشروعیت خود را نه از قدرت نظامی و فشار سیاسی، بلکه از عدالت، همکاری و احترام به کرامت انسان می‌گیرد.

یادداشت: در این مقاله، اصطلاح «محمدی» نه به عنوان یک مفهوم اعتقادی یا فرقه‌ای، بلکه به عنوان یک مفهوم سیاسی، حقوقی و دیپلماتیک در حوزه روابط میان دولت‌ها و سامان‌دهی زندگی اجتماعی به کار رفته است.

آلپر تان
۲ مه ۲۰۲۶