İklim Diplomasisinin Yeni Merkezi Antalya: COP31, Türkiye’nin Diplomatik Atılımı ve Değişen Küresel İklim Siyaseti

Dünya siyasetinde, taşıdıkları önem resmî gündemlerinin çok ötesine geçen bazı uluslararası toplantılar vardır. Görünürde belirli bir küresel sorunun çözümüne yönelik olarak düzenlenen bu toplantılar, gerçekte küresel güçler arasındaki diplomatik ilişkilerin, ekonomik çıkarların ve siyasi önceliklerin şekillenmesine, hatta geleceğin uluslararası sisteminin yönünün belirlenmesine de katkıda bulunur. Türkiye’nin sahil kenti Antalya’da bu günlerde düzenlenen Birleşmiş Milletler 31. Taraflar Konferansı (COP31) da bu nitelikte, son derece önemli bir uluslararası buluşmadır.

Türkiye, bu küresel konferansa ilk kez ev sahipliği yapıyor. 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında gerçekleştirilen konferansın en önemli aşamasını, 11 ve 12 Kasım tarihlerinde düzenlenen ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliği yaptığı Dünya Liderleri Zirvesi oluşturuyor. Bu vesileyle Antalya, yalnızca iklim müzakerelerinin yürütüldüğü bir merkez olmaktan çıkarak farklı kıtalardan, siyasi sistemlerden ve ekonomik çıkar çevrelerinden ülkelerin önceliklerini ve geleceğe yönelik stratejilerini ele aldığı önemli bir diplomasi platformuna dönüşmüş durumda.

102 Dünya Lideri, 95 Ülke ve Yedi Uluslararası Kuruluş

Zirvenin olağanüstü önemini ortaya koyan en önemli göstergelerden biri, Türkiye Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın açıklamasına göre 95 ülke ile yedi uluslararası kuruluşun üst düzey temsilcileri dâhil toplam 102 dünya liderinin katılımıdır. Katılımcılar arasında 37 devlet başkanı, 35 hükümet başkanı, sekiz cumhurbaşkanı yardımcısı, yedi başbakan yardımcısı, iki veliaht prens, bir prens, bir parlamento başkanı ve dört özel temsilci yer alıyor.

Söz konusu yedi uluslararası kuruluş ise Avrupa Komisyonu, Birleşmiş Milletler, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Dünya Bankası, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) ve Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) olarak sıralanıyor.

Bu veriler, Türkiye’nin dünyanın farklı bölgelerinden siyasi liderleri ve uluslararası kuruluşların temsilcilerini aynı çatı altında toplama konusunda önemli bir başarı elde ettiğini gösteriyor. Konferans için 92 binden fazla kişinin kayıt yaptırmış olması da organizasyonun dünya genelinde gördüğü yoğun ilginin bir başka göstergesi. Katılımcılar arasında resmî heyetler, diplomatlar, bilim insanları, iklim uzmanları, iş dünyasının temsilcileri ve sivil toplum kuruluşlarının mensupları bulunuyor.

COP31 Nedir ve Dünya Açısından Neden Önemlidir?

COP, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin (UNFCCC) Taraflar Konferansı (Conference of the Parties) ifadesinin kısaltmasıdır. Her yıl düzenlenen bu küresel toplantılar; dünyanın karşı karşıya olduğu iklim kriziyle mücadele etmek, ortak stratejiler geliştirmek, karbon emisyonlarını azaltmak, küresel sıcaklık artışını sınırlandırmak ve iklim değişikliğinden etkilenen ülkelere mali ve teknik destek sağlamak amacıyla gerçekleştiriliyor.

2015 yılında imzalanan Paris Anlaşması, bu küresel diplomatik sürecin en önemli dönüm noktalarından biriydi. Anlaşmayla küresel sıcaklık artışının sanayi öncesi döneme kıyasla 2 santigrat derecenin oldukça altında tutulması ve 1,5 dereceyle sınırlandırılması yönünde çaba gösterilmesi konusunda mutabakata varılmıştı.

Ancak anlaşmanın üzerinden on yıl geçmesine rağmen dünya, belirlenen hedeflere ulaşmaktan hâlâ oldukça uzak. Aşırı sıcaklar, orman yangınları, seller, kuraklık, deniz seviyesinin yükselmesi ve su kaynaklarının azalması artık geleceğe ilişkin olası tehditler değil, günümüzün somut gerçekleri hâline gelmiş durumda.

Dolayısıyla COP31'in önündeki temel soru, dünyanın iklim krizinin ciddiyetini kabul edip etmediği değil; küresel güçlerin verdikleri sözleri somut adımlara dönüştürmeye ne ölçüde hazır olduklarıdır.

Türkiye ve Avustralya'nın Ortak Sorumluluğu

COP31'in kendine özgü özelliklerinden biri de idari ve müzakere yapısıdır. Konferansa Türkiye ev sahipliği yaparken, müzakere sürecine Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen liderlik ediyor. Türkiye'nin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ise konferans başkanlığı görevini yürütüyor.

Bu düzenleme, farklı coğrafi ve ekonomik koşullara sahip Türkiye ile Avustralya'nın iklim müzakerelerini ilerletme konusunda ortak bir sorumluluk üstlenmesi bakımından önem taşıyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan açılış oturumunda küresel dayanışmanın ve ortak sorumluluğun önemini vurgularken, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres iklim krizinin giderek ağırlaştığına dikkat çekerek fosil yakıt endüstrisinin çıkarlarının küresel ölçekte atılması gereken adımların önünde engel oluşturduğu uyarısında bulundu.

Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva da savaşlar, ticari anlaşmazlıklar ve jeopolitik gerilimler nedeniyle iklim değişikliği meselesinin dünya liderlerinin gündeminde geri plana itildiğine dikkat çekti. Avustralya Başbakanı Anthony Albanese ise temiz enerjiye geçişin, elektrifikasyonun yaygınlaştırılmasının ve Pasifik ada ülkelerinin korunmasının önemini vurguladı.

Bu açıklamalar, iklim krizinin artık yalnızca çevre meselesi olmaktan çıktığını; küresel siyasetin, ekonomik güvenliğin ve uluslararası işbirliğinin temel gündem maddelerinden biri hâline geldiğini ortaya koyuyor.

Zirvenin Gündemi: Temiz Enerjiden Ekonomik Dönüşüme

Türkiye, COP31 kapsamında on temel öncelik alanı belirledi. Bunlar arasında temiz enerjiye geçiş, elektrifikasyonun yaygınlaştırılması, Sıfır Atık, metan emisyonlarının azaltılması, çevre dostu sanayi politikaları, iklim değişikliğine dirençli şehirler, gıda güvenliği, denizlerin ve su kaynaklarının korunması, gençlerin eğitimi ve sağlık sistemlerinin güçlendirilmesi yer alıyor.

Bu öncelikler arasında öne çıkan hedeflerden biri, 2035 yılına kadar küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payının yüzde 35'e çıkarılmasıdır. Bunun yanı sıra binalarda enerji kullanım yoğunluğunun en az yüzde 25 azaltılması ve sanayi üretiminde döngüsel ekonomi kapsamında yeniden kullanılan malzemelerin oranının en az yüzde 15'e yükseltilmesi hedefleniyor.

Türkiye, belediye atıklarında beklenen artışın 2035 yılına kadar yüzde 50 oranında azaltılmasını da küresel hedefleri arasına aldı.

11 Kasım'da düzenlenen zirvede temiz enerjiye geçiş ve elektrifikasyonun yaygınlaştırılması konularında üst düzey bir diyalog gerçekleştiriliyor. "35'e 35: Geleceğe Enerji Vermek" başlığını taşıyan bu oturumun yanı sıra aynı gün çevre dostu sanayi politikaları, yatırımlar ve istihdam konuları da ele alınıyor. 12 Kasım'da ise Paris Anlaşması'nın uygulanması, iklim finansmanı ve şehirlerin doğal afetlere karşı daha dirençli hâle getirilmesi konuları gündeme gelecek.

Bu hedefler, Türkiye'nin COP31'i yalnızca siyasi açıklamaların yapıldığı bir platform olmaktan çıkararak küresel ekonominin somut bir dönüşümüne katkı sağlayan bir sürece dönüştürmek istediğini gösteriyor.

Türkiye'nin Küresel Diplomasi Alanındaki Atılımı

Türkiye'nin COP31'e ev sahipliği yapmasının önemi yalnızca çevre politikaları çerçevesinde değerlendirilemez. Bu organizasyon, Cumhurbaşkanı Erdoğan açısından Türkiye'nin uluslararası diplomasi alanındaki konumunu daha da güçlendirmek için önemli bir fırsat niteliği taşıyor.

Ankara, son yıllarda bölgesel çatışmalar, enerji politikaları, Avrupa ile Asya arasındaki ticari ilişkiler ve uluslararası arabuluculuk alanlarında rolünü artırmaya yönelik bir politika izliyor. Antalya'da dünyanın farklı bölgelerinden liderlere ev sahipliği yapılması ise bu diplomatik stratejiye yeni ve küresel ölçekte etkili bir platform kazandırıyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın ev sahipliğinde Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri ile dünya liderlerinin bir araya gelmesi, Türkiye'nin uluslararası diyaloğun önemli merkezlerinden biri olarak öne çıkmasını sağlıyor. Zirve kapsamında ikili görüşmelere de özel zaman ayrılmış olması, Türkiye'ye siyasi, ticari ve ekonomik ilişkilerini geliştirme imkânı sunuyor.

Bununla birlikte, elde edilen bu diplomatik başarının gerçek bir küresel nüfuza dönüşebilmesi için Türkiye'nin gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ekonomiler arasında kabul edilebilir bir uzlaşma zemini oluşturması gerekiyor.

Küresel Güçlerin Yokluğu ve İklim Siyasetindeki Çelişki

Zirvenin önemli eksikliklerinden biri de dünyanın en büyük karbon emisyonu kaynaklarından bazılarını oluşturan ülkelerin en üst düzey siyasi liderlerinin toplantıya katılmamasıdır.

Uluslararası medyada yer alan güncel değerlendirmelere göre ABD, Çin, Hindistan, Rusya ve Japonya gibi yüksek emisyonlu ülkelerin devlet veya hükümet başkanları bu liderler zirvesinde yer almıyor. Çin'i Cumhurbaşkanı Yardımcısı Han Zheng temsil ederken, ABD yönetimi konferansa herhangi bir heyet de göndermedi.

Bu durum, temel bir soruyu gündeme getiriyor: Dünyanın en büyük sanayi ekonomilerinin ve karbon emisyonu kaynaklarının siyasi liderleri iklim müzakerelerine doğrudan katılmadıkları takdirde küresel hedefler nasıl hayata geçirilebilir?

Birleşmiş Milletler'in iklim sistemi uzun süredir tam da bu çelişkiyle karşı karşıya. Gelişmekte olan ülkelerden çevrenin korunması için adımlar atmaları beklenirken, küresel emisyonlarda en büyük paya sahip ekonomilerin sorumlulukları ve mali destek yükümlülükleri konusunda görüş ayrılıkları devam ediyor.

İklim Finansmanı: Gelişmekte Olan Ülkelerin Temel Talebi

COP31'in en önemli ve hassas gündem maddelerinden biri iklim finansmanıdır. Pakistan, Bangladeş, Maldivler ve Afrika ile Asya'daki çok sayıda ülke iklim değişikliğinin ağır sonuçlarıyla karşı karşıya bulunuyor. Oysa bu ülkelerin küresel karbon emisyonlarındaki tarihsel payı nispeten düşük.

2022 yılında yaşanan yıkıcı seller, Pakistan'a iklim krizinin hiçbir ülkenin sınırları içinde kalmadığını somut biçimde gösterdi. Milyonlarca insan bu felaketten etkilendi, ülkenin altyapısı büyük zarar gördü ve Pakistan ekonomisi üzerinde uzun vadeli sonuçlar ortaya çıktı.

Gelişmekte olan ülkeler, iklim değişikliğiyle mücadele edebilmek için yalnızca krediye değil, erişilebilir, öngörülebilir ve yeterli mali desteğe ihtiyaç duyduklarını vurguluyor. Özellikle hibe niteliğindeki kaynaklar, ileri teknolojiye erişim ve kayıp ve zararların telafisine yönelik finansman mekanizmaları bu ülkeler açısından büyük önem taşıyor.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu Başkanı Khalilur Rahman da 11 Kasım'daki açılış konuşmasında ulusal iklim planlarının mali kaynaklarla desteklenmesi gerektiğini vurgulayarak iklim finansmanının daha kolay erişilebilir, yeterli ve ülkelerin borç yükünü artırmayacak şekilde sağlanması çağrısında bulundu.

Verdiği mesaj son derece açıktı: Yalnızca söz vermek küresel sıcaklık artışını durdurmaz; asıl önemli olan bu sözleri hayata geçirmektir.

Başbakan Şahbaz Şerif'in Türkiye Ziyareti ve Pakistan'ın Tutumu

COP31'de Pakistan'ın katılımı da özel bir önem taşıyor. Başbakan Şahbaz Şerif, beraberindeki Pakistan heyetiyle birlikte 10 Kasım'da Antalya'ya geldi. Heyette Başbakan'ın yanı sıra Senatör Şeri Rahman, Enformasyon Bakanı Attaullah Tarar ve Başbakan Danışmanı Tarık Fatemi de bulunuyor.

Pakistan hükümetinin açıklamasına göre Başbakan, Dünya Liderleri Zirvesi'nde yapacağı konuşmada iklim değişikliğiyle mücadelede etkili küresel adımların atılması, güneş enerjisinin yaygınlaştırılması, yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılması ve doğal afetlere karşı daha güçlü sistemlerin oluşturulması gereğini vurgulayacak.

Ayrıca gelişmekte olan ülkeler için güvenilir ve kolay erişilebilir iklim finansmanı sağlanması çağrısında bulunacak.

Başbakan Şahbaz Şerif, Antalya'da Bangladeş Başbakanı Tarık Rahman, Filistin Başbakanı Muhammed Mustafa, Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara, Suudi Arabistan Enerji Bakanı Prens Abdülaziz bin Selman, Suudi Arabistan Dışişlerinden Sorumlu Devlet Bakanı Adil el-Cubeyr ve Dünya Bankası Başkanı Ajay Banga'nın da aralarında bulunduğu çok sayıda isimle görüşmeler gerçekleştirdi. Şahbaz Şerif ayrıca Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın eşi Emine Erdoğan ile de bir araya geldi.

Bu görüşmeler, Pakistan'ın iklim konferansını geleneksel çevre diplomasisinin ötesinde, bölgesel ve uluslararası ilişkilerini güçlendirmek amacıyla da değerlendirdiğini gösteriyor.

Pakistan, konferans alanında kendi ulusal pavyonunu da kurdu. Burada 54 etkinlikten oluşan bir program hazırlandı. Güneş enerjisi, su ve gıda güvenliği, adil enerji dönüşümü, iklim değişikliğine dayanıklı sağlık sistemleri, doğal afetlere hazırlık ve uluslararası yatırım konuları bu etkinliklerin başlıca gündem maddelerini oluşturuyor.

Pakistan açısından önemli olan, iklim değişikliğinin yol açtığı sorunları uluslararası kamuoyuna anlatmanın yanı sıra somut projeler geliştirmek ve bu projeler için uluslararası yatırım imkânlarından yararlanmak olmalıdır.

Türkiye COP31'i küresel bir diplomatik başarıya dönüştürebilecek mi?

Bu, konferansın 20 Kasım'da sona ermesi ve nihai kararların açıklanmasının ardından yanıtı daha net ortaya çıkacak temel sorudur.

Türkiye, dünya liderlerine ev sahipliği yaparak, geniş katılımlı uluslararası bir organizasyon gerçekleştirerek ve ölçülebilir iklim hedefleri ortaya koyarak diplomatik kapasitesini göstermiştir. Ancak uluslararası bir konferansın başarısı yalnızca katılımcı sayısıyla, organizasyonun ihtişamıyla veya devlet başkanlarının konuşmalarıyla ölçülmez.

Asıl sınav, gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı konusundaki taahhütlerini somutlaştırıp somutlaştıramayacakları olacaktır. Gelişmekte olan ülkelere ileri teknoloji ve yeterli mali kaynak sağlanabilecek mi? Fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması konusunda kabul edilebilir bir küresel yol haritası ortaya konabilecek mi? Enerji dönüşümü sürecinde gelişmekte olan ekonomilerin çıkarları korunabilecek mi?

Türkiye açısından bir diğer önemli mesele de sanayi gelişimi, enerji ihtiyaçları ve küresel iklim hedefleri arasında denge kurabilmektir. Temiz enerjiye geçiş ciddi yatırımlar gerektiriyor. Bu süreçte uluslararası finans kuruluşlarının ve yatırımcıların desteği büyük önem taşıyor.

Antalya'da gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında iklim finansmanı, temiz enerji ve iklim adaleti konularında uygulanabilir bir uzlaşmaya varılması, Türkiye'nin uluslararası diplomatik konumunu önemli ölçüde güçlendirebilir.

Antalya'dan dünyaya nasıl bir mesaj verilecek?

Antalya'da bir araya gelen dünya liderlerinin önünde yalnızca iklim değişikliği meselesi değil, aynı zamanda insanlığın ortak geleceğiyle ilgili hayati bir soru bulunuyor. Dünya, ekonomik kalkınma ile çevrenin korunmasını birbirine karşıt hedefler olarak mı görmeye devam edecek, yoksa her ikisini birlikte gerçekleştirebileceği bir yol mu benimseyecek?

Türkiye, COP31'e ev sahipliği yaparak kendisi için önemli bir diplomatik fırsat oluşturdu. Cumhurbaşkanı Erdoğan açısından bu zirve; dünya liderleriyle ilişkileri geliştirmek, Türkiye'nin uluslararası rolünü daha görünür kılmak ve iklim diplomasisinde liderliğini ortaya koymak bakımından önemli bir sınav niteliği taşıyor.

Pakistan gibi gelişmekte olan ülkeler için de bu konferans sıradan bir uluslararası toplantıdan ibaret değil. İklim adaletinin sağlanması, ekonomik güvenliğin korunması ve gelecek nesillerin geleceğinin güvence altına alınması için uluslararası destek elde etme fırsatı sunuyor.

Tarih, uluslararası konferansları açılış konuşmalarının, katılımcı sayısının veya ev sahibi ülkenin organizasyon kapasitesinin büyüklüğüyle hatırlamaz. Bu toplantıların gerçek önemi, sonrasında dünyada meydana getirdikleri somut değişimlerle ölçülür.

Antalya'da da asıl soru, dünya liderlerinin siyasi görüş ayrılıklarını ve ekonomik çıkarlarını bir kenara bırakarak iklim kriziyle mücadelede ortak bir yol haritası oluşturup oluşturamayacaklarıdır. COP31, taahhütleri somut adımlara, diplomasiyi uzlaşıya ve uzlaşıyı ölçülebilir sonuçlara dönüştürmeyi başarabilirse Antalya, yalnızca uluslararası bir konferansa ev sahipliği yapan şehir olarak değil, küresel iklim diplomasisi tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak da hatırlanacaktır.

Dr.  Furkan Hamit