Ortadoğu’nun Değişen Savunma Manzarası: İslam Dünyası Yeni Bir Stratejik İttifaka mı Yöneliyor?

Ortadoğu, onlarca yıldır küresel güç rekabetinin odak noktalarından biri olmayı sürdürüyor. Ancak son yıllarda yaşanan hızlı gelişmeler, bölgenin güvenlik, savunma ve diplomasi anlayışını köklü biçimde yeniden şekillendirmeye başladı. Özellikle İran ile İsrail arasında giderek tırmanan gerilim, Amerika Birleşik Devletleri’nin İsrail yanlısı tutumunu kararlılıkla sürdürmesi ve Körfez ülkelerinin değişen stratejik öncelikleri, son derece önemli bir soruyu gündeme taşıyor: İslam dünyası, ortak güvenliğini sağlayacak yeni bir stratejik model inşa etme sürecine mi giriyor?

Bu soru artık yalnızca teorik bir tartışma olmaktan çıkmış, giderek somut ve pratik bir önem kazanmıştır. Son dönemde yaşanan bölgesel krizler, uluslararası siyasette kalıcı dostlukların ya da düşmanlıkların değil, kalıcı çıkarların belirleyici olduğunu bir kez daha ortaya koymuştur. İşte bu gerçek, Körfez ülkelerini güvenlik politikalarını yeniden değerlendirmeye sevk etmektedir.

Uzun yıllar boyunca Körfez ülkeleri ulusal güvenliklerinin önemli bir bölümünü Amerika Birleşik Devletleri'nin sağladığı güvenlik garantilerine ve Batı ile kurdukları askerî iş birliğine dayandırdı. Milyarlarca dolarlık gelişmiş silah sistemleri satın alındı, askerî üsler kuruldu ve Washington ile geliştirilen stratejik ortaklık bölgesel istikrarın temel dayanaklarından biri olarak görüldü. Ancak son yıllarda yaşanan bölgesel krizler, ABD'nin önceliğinin her zaman İsrail'in güvenliği ve onun stratejik çıkarları olduğu yönündeki kanaati daha da güçlendirmiştir.

İran ile yaşanan gerilim ve bölgede meydana gelen son gelişmeler de Körfez ülkelerinin liderliklerini, geçmişe kıyasla çok daha güçlü biçimde şu soruyla yüz yüze bırakmaktadır: Dış güçlerin güvenlik garantilerine bütünüyle bağımlı kalmak, gelecekte de güvenilir ve sürdürülebilir bir strateji olmaya devam edebilir mi?

İran'ın uzun yıllar boyunca uluslararası baskılarla, ağır ekonomik yaptırımlarla ve diplomatik izolasyonla karşı karşıya kalmasına rağmen bölgesel güvenlik denklemindeki merkezi konumunu korumuş olması da dikkat çekici bir gerçektir. Bu tecrübe, bölgedeki diğer ülkeleri de yalnızca dış güvenlik garantilerinin hiçbir devlet için mutlak güvence sağlayamayacağı gerçeği üzerinde yeniden düşünmeye yöneltmektedir.

Bu çerçevede Pakistan örneği farklı bir perspektif sunmaktadır. Pakistan, 1998 yılında gerçekleştirdiği nükleer denemelerin ardından yalnızca nükleer güç statüsünü uluslararası alanda kabul ettirmekle kalmamış; aynı zamanda ağır yaptırımlara ve yoğun diplomatik baskılara rağmen savunma kapasitesini koruyarak daha da geliştirmeyi başarmıştır. Pakistan'ın nükleer programı, yalnızca askerî bir kabiliyet değil, Güney Asya'daki stratejik güç dengesinin temel unsurlarından biri olarak da değerlendirilmektedir.

Pakistan, uluslararası platformlarda kendisini daima sorumlu bir nükleer güç olarak tanımlamaktadır. Ülkenin nükleer doktrini savunma esasına dayanmaktadır ve temel amacı güvenilir bir caydırıcılık sağlayarak savaş ihtimalini önlemektir. Bu nedenle çok sayıda savunma analisti, Pakistan'ın nükleer kapasitesini bölgesel istikrarın korunmasına katkı sağlayan önemli unsurlardan biri olarak değerlendirmektedir.

İslam dünyası açısından bakıldığında Pakistan'ın bu konumu ayrı bir önem taşımaktadır. Pakistan, tam teşekküllü nükleer kapasiteye sahip tek Müslüman çoğunluklu ülkedir. Her ne kadar bu kapasitenin kullanımı tamamen Pakistan'ın ulusal savunma politikası çerçevesinde değerlendirilse de, psikolojik ve stratejik açıdan bu güç, İslam dünyasında güvenin, savunma alanında bağımsızlığın ve stratejik özgüvenin önemli sembollerinden biri olarak görülmektedir.

Öte yandan Türkiye, son yirmi yılda savunma sanayiinde dikkat çekici bir dönüşüm gerçekleştirmiştir. İnsansız hava araçları teknolojisi, füze programları, savaş gemileri, zırhlı kara araçları ve beşinci nesil savaş uçağı geliştirme projeleri, Türkiye'yi savunma alanında yükselen küresel aktörlerden biri hâline getirmiştir. Bugün Türkiye yalnızca kendi savunma ihtiyaçlarını karşılamakla kalmamakta, aynı zamanda çok sayıda ülkeye ileri teknolojiye sahip savunma ürünleri de ihraç etmektedir.

Bu süreçte Suudi Arabistan ve Kuveyt gibi Körfez ülkeleri de savunma stratejilerini çeşitlendirmeye yönelik adımlarını hızlandırmaktadır. Son yıllarda Pakistan ile savunma alanında geliştirilen iş birlikleri, askerî eğitim faaliyetleri, ortak tatbikatlar ve farklı alanlarda imzalanan iş birliği anlaşmaları, daha geniş kapsamlı bir stratejik eğilimin parçaları olarak değerlendirilmektedir.

Henüz yeni ve kurumsallaşmış bir ortak savunma ittifakının resmen ortaya çıktığını söylemek için erken olsa da Pakistan, Türkiye ve bazı Körfez ülkeleri arasındaki savunma ilişkilerinin geçmişe kıyasla daha derin, daha kapsamlı ve daha sistematik bir yapıya kavuştuğu açıktır. Diplomatik ve savunma çevrelerinde, bu iş birliğinin gelecekte daha kurumsal bir çerçeveye dönüşebileceği yönündeki değerlendirmeler de giderek daha fazla dile getirilmektedir.

Böyle bir gelişmenin hayata geçmesi hâlinde bunun önemli stratejik sonuçları olacaktır. Pakistan; gelişmiş füze kapasitesine, yüksek tecrübeye sahip silahlı kuvvetlere ve nükleer caydırıcılık kabiliyetine sahiptir. Türkiye ise güçlü savunma sanayii altyapısı, ileri teknoloji üretim kapasitesi ve NATO bünyesinde edindiği askerî tecrübeyle öne çıkmaktadır. Suudi Arabistan ve Kuveyt ise sahip oldukları güçlü mali kaynaklar ve küresel ekonomik etkileriyle bu yapının finansal ve stratejik boyutuna katkı sağlayabilecek konumdadır. Bu unsurlar ortak bir stratejik vizyon doğrultusunda bir araya gelebilirse, İslam dünyası için yeni bir kolektif savunma modeli ortaya çıkabilir.

Bu olası iş birliğinin en önemli boyutlarından biri de savunma sanayiinde ortak yatırım ve ortak üretim projeleri olabilir. Geleceğin savaşları artık yalnızca asker sayısıyla değil; yapay zekâ, siber savunma, uzay teknolojileri, insansız sistemler, elektronik harp kabiliyetleri ve yerli savunma üretim kapasitesiyle şekillenmektedir. Müslüman ülkelerin bu alanlarda ortak projeler geliştirmesi, dışa bağımlılığı önemli ölçüde azaltabilecek stratejik bir adım olarak değerlendirilebilir.

Savunma alanındaki iş birliği yalnızca silah sistemleriyle sınırlı değildir. İstihbarat paylaşımı, terörle mücadele, sınır güvenliği, siber güvenlik, ortak askerî eğitim faaliyetleri, lojistik destek mekanizmaları ve savunma araştırmaları da bu iş birliğinin ayrılmaz parçalarını oluşturmaktadır. Önümüzdeki dönemde ülkeler arasındaki koordinasyonun özellikle bu alanlarda daha etkin sonuçlar üretmesi beklenebilir.

Bununla birlikte, böyle bir sürecin önünde göz ardı edilemeyecek ölçüde önemli zorluklar da bulunmaktadır. İslam dünyası; iç siyasi görüş ayrılıkları, farklı dış politika öncelikleri, bölgesel anlaşmazlıklar ve uluslararası baskılar gibi çok boyutlu sorunlarla karşı karşıyadır. Bu nedenle, gelecekte oluşturulabilecek herhangi bir ortak savunma yapısının başarısı yalnızca askerî kapasiteye değil; siyasi güvene, sürdürülebilir diplomatik ilişkilere ve ortak bir stratejik vizyona da bağlı olacaktır.

Aynı şekilde, gelecekte şekillenebilecek olası bir savunma mimarisinin temel amacı çatışmayı körüklemek değil; bölgesel istikrarı güçlendirmek, ortak güvenliği pekiştirmek ve stratejik dengeyi korumak olmalıdır. Sorumlu bir savunma ittifakı, savaş ihtimalini artıran değil; caydırıcılığı güçlendirerek barışı destekleyen bir güvenlik anlayışını temsil eder.

Son yıllarda uluslararası sistem de hızla çok kutuplu bir yapıya doğru evrilmektedir. Çin, Rusya, Hindistan, Türkiye, Körfez ülkeleri ve diğer bölgesel aktörler, kendi etki alanlarını genişletmeye yönelik politikalarını giderek daha belirgin biçimde uygulamaktadır. Böyle bir uluslararası ortamda İslam dünyası için de ortak kapasitesini daha planlı ve kurumsal biçimde değerlendirme fırsatı doğmaktadır. Bu çerçevede güvenlik anlayışının, dış güçlere mutlak bağımlılık yerine karşılıklı iş birliği, ortak çıkarlar ve bölgesel dayanışma temelinde yeniden şekillendirilmesi üzerinde durulabilir.

Pakistan, Türkiye, Suudi Arabistan, Kuveyt ve diğer Müslüman ülkeler arasında gelişmekte olan savunma ilişkilerinin de bu daha geniş stratejik perspektif içinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Söz konusu iş birliğinin gelecekte kurumsal bir nitelik kazanması hâlinde bunun etkileri yalnızca Ortadoğu ile sınırlı kalmayacak; küresel stratejik dengeler üzerinde de uzun vadeli ve önemli sonuçlar doğurabilecektir.

Nihayetinde günümüz dünyasında ulusal güvenlik yalnızca askerî güçle tanımlanmamaktadır. Siyasi güven, ekonomik istikrar, bilimsel ilerleme, güçlü bir yerli savunma sanayii ve uyumlu diplomatik stratejiler, modern güvenlik anlayışının vazgeçilmez unsurları hâline gelmiştir. Müslüman ülkeler sahip oldukları askerî, ekonomik, teknolojik ve beşerî potansiyeli ortak bir vizyon etrafında birleştirebildikleri takdirde, yalnızca kendi güvenliklerini daha sağlam temellere oturtmakla kalmayacak, aynı zamanda uluslararası siyasette daha bağımsız ve daha etkili bir konum elde edebileceklerdir.

Belki de İslam dünyası bugün tarihî bir dönüm noktasında bulunmaktadır. Önündeki temel tercih, güvenlik alanında dış aktörlerin sunduğu garantilere bağımlılığı sürdürmek ile kendi ortak kapasitesine, karşılıklı güvene ve müşterek bir savunma vizyonuna dayanan yeni bir stratejik yaklaşım geliştirmek arasında şekillenmektedir. Bu vizyonun basiretli bir diplomasi, gerçekçi politikalar ve uzun vadeli stratejik planlama ile hayata geçirilmesi durumunda ortaya çıkacak yapı, yalnızca askerî iş birliğini ifade etmeyecek; aynı zamanda İslam dünyasının stratejik özgüvenini, kurumsal dayanışmasını ve uluslararası sistemdeki özerkliğini güçlendirecek yeni bir dönemin de başlangıcı olabilecektir.

Dr. Furkan HAMİT