Son günlerde İran ve ABD arasındaki artan gerilim, İran Lideri (Farsça: Rahbar-ı Mo‘azzam-e Enqelâb-e Eslâmi) Ayetullah Ali Hamaney’in saldırılar sonucunda öldürülmesiyle dünya gündeminde geniş yer buldu. Hamaney’in ölümü, İran halkı tarafından farklı tepkilerle karşılandı. Halkın bir kesimi, onu baskıcı ve otoriter bir lider olarak gördüğünden dolayı sevindi ve ölümünü kutladı. Hatırlatmak gerekir ki, Hamaney’in liderliği döneminde rejim, 1999 ve 2002’deki öğrenci protestoları, 2009’daki huzursuzluklar, 2022’deki “Kadın, Yaşam, Özgürlük” hareketi ve 2025 yılındaki protestolar da dahil olmak üzere birçok kısmi ayaklanmayla karşılaşmıştı.
Halkın rejimi destekleyen kesimi ise Hamaney’in ölümü üzerine yas tutarak sokaklara döküldü ve intikam yeminleri etti. Her iki grup, dünya çapında sosyal medya kullanıcıları ve çeşitli kesimler tarafından farklı argümanlarla eleştirildi. Ancak dışarıdan bir gözle, İran gibi karmaşık dinamiklere sahip bir toplumun iç işleyişini anlamak zor olduğu gibi, eleştirmek de oldukça yanıltıcı olabilir.
İran halkını ve iç dinamikleri doğru bir şekilde analiz edebilmek için, Hamaney’in ölümünün Şiilik inancındaki yerini anlamak büyük önem taşır. Bu nedenle bu yazıda, Hamaney’in ölümünün Şiilikteki yeri ve bu bağlamda halkın tepkileri ele alınacaktır.
Ayetullah Ali Hamaney’in vefat ettiği gün, İran yönetimi Şii geleneğine uygun olarak 40 günlük kamu yasını ilan etti. Bu süreçte, Hamaney’in şehitliği, İslam Cumhuriyeti ve Şii inancında kutsal ve anlamlı bir kavram olarak vurgulandı. İran İslam Devrim Muhafızları, Ayetullah Seyyid Ali Hamaney’in şehitliğine ilişkin yayımladığı mesajda taziyelerini ileterek, onun İslam ve İran davası uğruna şehit düşmesini bir yenilgi değil, aksine manevi bir zafer ve hedefe daha da yaklaşmanın simgesi olarak değerlendirdi. Açıklamada, bu şehitliğin İran halkının İmam Hamaney’in izinden gitme konusundaki bağlılık ve kararlılığını daha da pekiştireceği vurgulandı.
Şiilikte şehitlik, yalnızca bireysel bir fedakârlık biçimi değil; tarihsel hafızayı, kolektif kimliği ve siyasal bilinci besleyen kurucu bir ilkedir. Kerbela Olayı ve Hüseyin bin Ali’nin ölümü, adaletsizliğe karşı direnişin en yüce modeli olarak Şii düşüncesinde merkezi bir yer tutar. Bu tarihsel tecrübe, her dönemde yeniden yorumlanarak toplumsal dayanışmayı güçlendiren güçlü bir sembolik kaynağa dönüşür. Yas ritüelleri, matem törenleri ve anlatılar aracılığıyla şehitlik ideali canlı tutulur; böylece inanç topluluğu kendisini ortak bir acı ve ortak bir dava etrafında tanımlar. Bu yönüyle şehitlik, hem ahlaki bir ideal hem de kolektif aidiyeti pekiştiren bir toplumsal harç işlevi görür.
İslami gelenekte, özellikle Şiiliğin tarih bilincinde, şehitlik bir yenilgi ya da son değil; ilahi adalet uğruna verilen mücadelenin en yüksek mertebesi olarak kavranır. Kerbela’dan itibaren şekillenen bu anlayışta, zahiri mağlubiyet hakikatin kaybı anlamına gelmez; bilakis Allah’a sadakatin en görünür tezahürü olarak yüceltilir. Bu nedenle İmam Hüseyin’in öldürülmesi, pasif bir trajedi değil, direnişin kurucu anı olarak hatırlanır ve her kuşakta yeniden anlamlandırılır.
Hameney’in ölümünün ardından, doğduğu şehir olan Meşhed’de defnedildiği açıklandı. “Meşhed” kelimesi Farsça’da “şehitlik yeri” veya “şehidin defnedildiği yer” anlamına gelmektedir. Şehrin bu adı almasının sebebi, Şii inancına göre On İki İmam’ın sekizincisi olan Ali bin Musa el-Rıza’nın Abbâsî halifesi Me’mûn döneminde zehirlenerek şehit edilmesinin ardından buraya defnedilmiş olmasıdır. Burada bulunan Şiiliğin en önemli ziyaret merkezlerinden biri kabul edilen İmam Rıza Türbesi, hem tarihsel hem de sembolik açıdan büyük bir öneme sahiptir. Hamaney’in ölümünden sonra bu türbenin kubbesine siyah bayrak çeklildi.
İran İslam rejimini savunan Hamaney’in destekçileri, onun ölümünü şehadet olarak görüyor. Onlar için bu sadece bir ölüm değil; uzun yıllar emperyalizm ve Siyonizm karşısında mücadele etmiş bir liderin ölümü, Şii tarihindeki şehitlik geleneğiyle bağdaştırılıyor. Hamaney’in ölümü, Hüseyin bin Ali’nin Kerbela’da adaletsiz güç karşısında direnip şehit olmasıyla özdeşleştiriliyor. Halk, Hamaney’in de tıpkı Hüseyin gibi zulme karşı durduğunu ve bu uğurda can verdiğini düşünüyor.
Hatta bazıları, Kerbela ile Tahran’daki son günler arasında bir bağ kuruyor ve Hamaney’in ölümünü “Tahran’daki ikinci Kerbela” olarak yorumluyor. Bu görüşteki insanlar sokaklara çıkıyor, yürüyüşler düzenliyor, mersiyeler ve ağıtlar söylüyor, ellerinde Hüseyin temalı pankartlarla gösterilere katılıyor. Hamaney’in ölümü, onlar için sadece bir lider kaybı değil; Şii tarihsel hafızasındaki şehitlik sembollerinin günümüzdeki bir tezahürü hâline geliyor.
Hamaney’in ölümü Ali bin Ebu Talib’in Ramazan ayında namaz kılarken öldürülmesine de benzetiliyor. Onun Ramazan ayında hayatını kaybetmesi, Hz. Ali’nin şehadetiyle bir paralellik kurulmasını sağlıyor ve Hamaney’in ölümü bu bakış açısıyla kutsal bir şehadet mertebesine taşınıyor. Hatta halk arasında, Hamaney’in namaz kılarken ve oruçlu halde öldüğü yönünde rivayetler dolaşmaya başladı; böylece ölümüne mistik bir anlam da yüklenmiş oldu.
Hamaneyin ölümü üzerine kırk gün gibi uzun bir süre için yas ilan edilmiş olması, Şii inancında Hazreti Hüseyin için Muharrem ayında tutulan yaslarla sembolik bir paralellik kurulmasına da imkan sağlıyor.
Şii alimler ve takipçileri için de Hamaney'in ölümü sıradan bir liderin kaybı değildir. Kaynağını Peygamber soyuna dayandıran bir Hüseyni Seyyid olması ve Ramazan ayında “şehit edilmesi,” onun manevi statüsünü takipçilerinin gözünde pekiştirmiştir.
Hamaney’in ölümü, onun destekçileri arasındaki manevi rolü ve önemini tam anlamıyla değerlendirmek mümkün olmasa da, elimizden geldiğince bu etkileri ortaya koymaya çalıştık. Bu bağlamda, en kritik meselelerden biri, rejimin bu olayı nasıl yorumlayacağı ve Şii topluluklarının manevi perspektifinden bu durumu nasıl yönlendireceğidir. Bu noktada, yakın tarihten benzer bir örnek vermek gerekirse, Kasım Süleymani suikastı öncesinde yaşanan toplumsal tepkiler ve rejimin bu durumu manevi ve sembolik araçlarla yönetme çabası, bu sürecin nasıl şekillendirilebileceğine dair önemli bir perspektif sunmaktadır.
Kasım Süleymani suikastı öncesinde Ali Hamaney yönetimine yönelik eleştiriler belirginleşmiş, ekonomik yaptırımların yarattığı ağır koşullar nedeniyle sokak protestoları artmış ve rejimin meşruiyeti kamuoyu nezdinde tartışılır hâle gelmişti. Ancak Süleymani’nin öldürülmesinin ardından söylem hızla “şehadet” çerçevesine oturtuldu; olay, ulusal onur ve kutsal dava ekseninde yeniden anlamlandırıldı. Böylece iç politikadaki hoşnutsuzluk geri plana itilirken, birlik ve dayanışma çağrıları öne çıkarıldı.
Bu süreçte dış tehdit ve kuşatma söylemi yoğunlaştırıldı; ABD ve İsrail karşıtlığı üzerinden kolektif bir savunma psikolojisi inşa edildi. Milyonların katıldığı cenaze törenleri ve liderliğin bu törenlerde üstlendiği sembolik rol, kamusal atmosferi belirgin biçimde değiştirdi. Öncesinde parçalı ve eleştirel bir görünüm sergileyen toplumsal zemin, “şehitlik” vurgusuyla daha bütünleşik bir çizgiye taşındı. Böylece kriz anı, rejim açısından bir kırılma olmaktan çıkıp yeniden konsolidasyon fırsatına dönüştü; meşruiyet tartışmaları yerini güvenlik, direniş ve sadakat eksenli bir söyleme bıraktı.
Fakat, bu senaryo benzerinin günümüz İran'ı üzerinden yorumu yapılmadan önce, değinilmesi gereken bir diğer konu, Hamaney'in Lider olarak nasıl seçildiği meselesidir. 1989’da Ruhullah Humeyni’nin vefatının ardından toplanan Uzmanlar Meclisi, anayasal olarak “merci-i taklit” düzeyinde bir dini otorite seçmek zorundaydı; ancak geçici olarak liderliğe getirilen Ali Hamaney bu şartları taşımıyordu. Kendisi de mecliste yaptığı konuşmada hem anayasal hem şer‘î açıdan yeterliliğinin tartışmalı olduğunu açıkça dile getirmişti. Humeyni döneminde dini-karizmatik şahsiyet ön plandayken, Hamaney siyasi kimliğiyle öne çıkıyordu. Nitekim seçilmesinin ardından yapılan referandumla anayasa değiştirildi ve “merci olma” şartı kaldırılarak metin fiilen seçilmiş lidere uyumlu hale getirildi. Bu dönüşüm, Velâyet-i Fakih makamının teolojik ağırlığını görece azaltıp siyasi-idari yeterliliği merkeze alan yeni bir evreye işaret etti. Aynı süreç, bazı Şii âlimlerin Hamaney’i dini merci olarak kabul etmemesine yol açtı; böylece liderliğin fıkhî meşruiyeti ile siyasal otoritesi arasındaki mesafe yapısal bir özellik haline geldi.
Böylelikle Humeyni ve Hamaney arasındaki farklar, yönetim anlayışındaki değişimle öne çıkıyor. Humeyni, mezhepler üstü bir İslam birliği savunurken, Hamaney daha mezhebi odaklı ve otoriter bir yönetim tarzı benimsemiştir. Bu fark, Humeyni'nin halkla bütünleşmiş karizmatik liderliğinden, Hamaney'in siyasi otoriteyi merkezileştiren liderliğine doğru bir dönüşümü işaret etmektedir.
Zaman içerisinde Hamaney’in yönetim tarzı ve özellikle güvenlik aygıtına dayalı güç konsolidasyonu, onu İran içinde giderek daha belirgin bir siyasi figür olarak konumlandırdı. Özellikle 2022’de Mahsa Amini’nin ölümü sonrası ülke geneline yayılan ayaklanmalar, rejimin karşı karşıya kaldığı toplumsal kırılmanın boyutunu ortaya koydu. Bu protestoların büyüklüğü ve sürekliliği, liderliğin dini-karizmatik bir birlik sembolü olmaktan ziyade doğrudan siyasi bir otorite olarak algılanmasının arttığını gösterdi. Bu durum, Şiiliğin rejim tarafından birleştirici ideolojik çatı olarak kullanılmasını zorlaştırabilir; zira dini otoritenin tartışmalı oluşu ve liderliğin güçlü biçimde siyasallaşması, toplumun farklı kesimlerini Şii kimliği etrafında konsolide etme kapasitesini zayıflatma potansiyeli taşımaktadır.
Hamaney’in ölümü, İran toplumunda farklı tepkiler uyandırsa da, esas belirleyici unsur, bu durumu İran rejiminin nasıl yönlendireceği ve şehitlik sembolizmini hangi politik ve toplumsal araçlarla kullanacağı olacaktır.
Günel AĞA
Diğer İçerikler
