Sivil Sığınak Yapıları

SİVİL SIĞINAK YAPILARI: TÜRKİYE MEVZUATI, ULUSLARARASI STRATEJİLER VE KORUYUCU TASARIMIN BİLİMSEL ESASLARI ÜZERİNE KAPSAMLI BİR ARAŞTIRMA

Bölüm 1: Sivil Sığınakların Tanımı, Tarihsel Gelişimi ve Temel Prensipleri

1.1. Sığınağın Bilimsel ve Hukuki Tanımı

Sivil sığınak, en temel tanımıyla, insanları ve stratejik öneme sahip varlıkları çeşitli tehditlerin yıkıcı etkilerinden korumak amacıyla tasarlanmış ve inşa edilmiş korunaklı yapılardır. Bu tehditler, konvansiyonel (klasik) silahlardan Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) silahlara, endüstriyel kazalardan doğal afetlere kadar geniş bir yelpazeyi kapsar.¹

Türkiye'deki yasal mevzuat, sığınağı, "nükleer ve konvansiyonel silahlarla, biyolojik ve kimyevi harp maddelerinin tesirlerinden ve tabii afetlerden insanlarla, insanların yaşaması ve ülkenin harp gücünün devamı için zaruri canlı ve cansız kıymetleri korumak maksadıyla inşa edilen korunma yerleri" olarak tanımlamaktadır.⁴ Bu tanım, sığınağın sadece sivil halkı koruma (pasif savunma) görevini değil, aynı zamanda devletin ve savaş gücünün devamlılığını sağlama (stratejik devamlılık) gibi çift amaçlı bir role sahip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Dolayısıyla sığınak, izole bir mimari unsurdan ziyade, kapsamlı bir sivil savunma ve ulusal güvenlik stratejisinin entegre bir bileşenidir.

Soğuk Savaş Sonrası ve Günümüz

Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle birlikte, küresel bir nükleer savaş tehdidi algısı azalmış, ancak yerini terörizm, iklim değişikliğinin tetiklediği aşırı hava olayları, pandemiler ve endüstriyel kazalar gibi daha çeşitli ve asimetrik tehditler almıştır. Bu yeni tehdit manzarası, sığınak konseptinin yeniden düşünülmesini gerektirmektedir. Artık sığınaklar sadece askeri çatışmalara karşı değil, aynı zamanda kasırgalar, kimyasal sızıntılar veya terör saldırıları gibi çoklu tehlikelere (multi-hazard) karşı koruma sağlamak üzere tasarlanmaktadır. Bu durum, yapıların daha esnek, uyarlanabilir ve barış zamanında da işlevi olan "çok amaçlı" tasarımlara yönelmesine neden olmuştur.

Bölüm 2: Türkiye'de Sivil Sığınak Mevzuatı ve Uygulamaları

2.1. Yasal Çerçeve ve Yönetmeliğin Kökeni

Türkiye'de sivil sığınakların yapımını düzenleyen temel yasal çerçeve, 3194 sayılı İmar Kanunu'dur. Kanunun 36. ve 44. maddeleri, sığınaklarla ilgili düzenlemelerin yapılmasına olanak tanımıştır.¹³ Bu yasal dayanağa istinaden, ilk olarak 1988 yılında "İmar Yönetmeliklerine Sığınaklarla İlgili Ek Yönetmelik" adıyla yürürlüğe giren ve zaman içinde güncellenerek bugünkü "Sığınak Yönetmeliği" adını alan düzenleme oluşturulmuştur.¹⁵

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) tarafından hazırlanan bu yönetmeliğin temel amacı, olası bir afet veya acil durumda halkın can güvenliğini sağlamak üzere inşa edilecek sığınakların standartlara uygun, güvenli ve her an kullanıma hazır olmasını temin etmektir.¹⁷

2.2. Sığınakların Sınıflandırılması

Yönetmelik, sığınakları iki ana kritere göre sınıflandırmaktadır: kullanacak olan kitle ve kullanım amacı.

Kullanacaklara Göre

• Özel Sığınaklar: Bu sığınaklar, konutlar, okullar, hastaneler, fabrikalar gibi özel veya kamuya ait binaların bodrum katlarında veya bahçelerinde, o yapı içerisinde yaşayan veya çalışan kişilerin korunması amacıyla inşa edilir.⁴
• Genel Sığınaklar: Nüfus ve insan trafiğinin yoğun olduğu kamusal alanlarda (çarşılar, pazar yerleri, tren istasyonları, limanlar vb.) o an dışarıda bulunan halkın korunması için belediyeler ve mülki idareler tarafından yapılan sığınaklardır.²

Kullanım Amacına Göre

• Basınç Sığınakları: Nükleer silahların patlama anındaki ani etkilerine (yüksek basınç, ısı, ilk radyasyon) ve KBRN tehditlerine karşı en üst düzeyde koruma sağlamak üzere tasarlanmış yapılardır. Bu sığınaklar genellikle stratejik öneme sahip tesislerde bulunur ve devlet tarafından inşa edilir.⁴
• Serpinti Sığınakları: Nükleer silahların patlama sonrası ortaya çıkan ve rüzgarla geniş alanlara yayılan radyoaktif serpinti etkilerine karşı koruma sağlamak amacıyla inşa edilirler. Yönetmelikte teknik detayları en ayrıntılı şekilde verilen sığınak türü budur. Serpinti sığınakları aynı zamanda kimyasal ve biyolojik ajanlara, zayıflamış nükleer basınç/ısı etkilerine ve konvansiyonel silahların parça tesirlerine karşı da koruma sağlar.²

2.3. Teknik Standartlar ve Tasarım Kriterleri

Sığınak Yönetmeliği, yapıların koruyuculuğunu ve yaşanabilirliğini sağlamak amacıyla bir dizi bağlayıcı teknik standart belirlemiştir. Bu standartlar, sığınak projelerinin ruhsatlandırılması aşamasında denetlenir.

• Büyüklük ve Kapasite: Her bir kişi için en az 1 m² net sığınak alanı ayrılması zorunludur. Bu hesaba tuvalet, duş ve mutfak nişi gibi ıslak hacimler dahil edilmez. Konutlarda sığınak kapasitesi hesaplanırken, her bir bağımsız bölüm için dört kişilik bir nüfus varsayılır.³
• Yapısal Özellikler: Sığınağın dış duvarlarının kalınlığı, kullanılan malzemeye göre standardize edilmiştir. Bu kalınlıklar minimum 60 cm beton, 75 cm tuğla veya taş, ya da 90 cm sıkıştırılmış toprak olarak belirlenmiştir.⁵
• Giriş ve Çıkışlar: Sığınak giriş kapıları demirden yapılmalı ve giriş yolu, radyoaktif parçacıkların ve basınç dalgasının doğrudan içeri girmesini engellemek için en az bir adet dik açılı (90 derece) dönüşe sahip olmalıdır. Net alanı 100 m²'yi aşan sığınaklarda, acil durum tahliyesi için ikinci bir çıkışın yapılması zorunludur.³
• Havalandırma: Sığınağın türü ne olursa olsun mekanik havalandırma sistemi kurulması bir zorunluluktur. Bu sistem, dışarıdan gelebilecek KBRN ajanlarını tutmak için özel filtrelere (ön filtre, HEPA, aktif karbon) sahip olmalıdır.³ Yönetmelik, kişi başına saatte en az 3 m³ taze hava sağlanmasını öngörür.¹⁷
• Diğer Donanımlar: Sığınaklarda, kanalizasyona bağlı tuvaletler, su depoları, elektrik kesintilerine karşı jeneratör veya akü destekli aydınlatma sistemi, dış dünya ile haberleşme imkânı ve yangına karşı temel önlemlerin bulunması gerekmektedir.⁴

2.4. Hukuki Statü, Denetim ve Uygulama Sorunları

• Hukuki Durum: Sığınaklar, 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu uyarınca yapının "ortak alanı" olarak kabul edilir. Bu hukuki statü, sığınakların bağımsız bir bölüm olarak satılmasını, kiralanmasını veya devredilmesini engeller. En önemlisi, sığınakların barış zamanında amacı dışında kullanılması kesin olarak yasaklanmıştır.³
• Sorumluluk ve Denetim: Yönetmeliğin uygulanmasından ve denetlenmesinden, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesini düzenleyen idareler (genellikle belediyeler) yetkili ve sorumludur. AFAD ve valiliklerin de gerektiğinde denetim yetkisi bulunmaktadır.¹³ Sığınak yapma zorunluluğuna uymayan yapılara ise 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 42. maddesi uyarınca idari para cezaları uygulanır.¹⁷

Uygulamada ise, yönetmelik ile sahadaki gerçeklik arasında önemli farklar gözlemlenmektedir. Türkiye'deki sığınakların önemli bir kısmı, yasal zorunluluklara rağmen âtıl kalma riskiyle karşı karşıyadır.

Mevzuat, sığınakların her an kullanıma hazır olmasını sağlamak amacıyla çok katı bir "amaç dışı kullanım yasağı" getirmiştir. Bu yasağın teorideki amacı anlaşılır olsa da pratikte bu alanların barış zamanında hiçbir sosyal veya ekonomik işlevi olmayan, bakımsız, nemli ve genellikle depo olarak kullanılan atıl bodrum katlarına dönüşmesine neden olmaktadır. Bu atıl durum, düzenli bakım ve denetimi zorlaştırmakta, havalandırma sistemleri gibi kritik ekipmanların zamanla bozulmasına ve sığınakların gerçek bir acil durumda kullanılamaz hale gelmesine zemin hazırlamaktadır. Dolayısıyla, sığınakları korumak için konulan en katı kural, paradoksal bir şekilde onların işlevsizleşmesinin temel nedenlerinden biri haline gelmektedir. Bununla birlikte, yönetmeliğin öngördüğü KBRN filtreleri, jeneratörler, su pompaları gibi ileri düzey teknik donanımların ilk yatırım maliyeti ve periyodik bakım (filtre değişimi, yakıt tazeleme, mekanik bakım vb.) masrafları, özellikle konutlarda kat malikleri için ciddi bir finansal yük oluşturmaktadır. Yönetmelik, bu finansal sürdürülebilirliği sağlayacak bir mekanizma (örneğin, devlet teşviki, zorunlu bakım fonu) sunmamaktadır. Bu durum, kâğıt üzerinde "yönetmeliğe uygun" olarak ruhsatlandırılmış birçok sığınağın, gerçek bir acil durumda kritik yaşam destek sistemlerinin çalışmama riskini barındırmasına neden olmaktadır.

Bölüm 4: Koruyucu Yapıların Tasarım ve Analizinin Bilimsel Temelleri

Sivil sığınakların etkinliği, altında yatan mühendislik ve fizik prensiplerinin doğru anlaşılmasına ve uygulanmasına bağlıdır. Tasarım, karşı koyulması hedeflenen tehdidin (patlama, radyasyon, kimyasal ajanlar) doğasına göre şekillenir ve genellikle birbiriyle çelişen gereksinimler arasında bir denge kurmayı gerektirir.

4.1. Patlama Yüklerine Karşı Yapısal Tasarım (Blast Resistant Design)

Patlamaya dayanıklı tasarım, bir yapının, bir patlama olayından kaynaklanan aşırı yüksek basınç ve kısa süreli yüklere karşı yapısal bütünlüğünü korumasını ve içindeki insanları korumasını hedefler.

• Patlama Fiziği ve Yükleri: Bir patlama, çevresindeki havayı aniden sıkıştırarak ses hızından daha hızlı ilerleyen bir şok dalgası (blast wave) oluşturur. Bu dalga bir yapıya ulaştığında, önce çok yüksek bir "yansıyan basınç" uygular ve ardından hızla azalan bir "gelen basınç" olarak devam eder. Bu basınç dalgasını, yapıyı ters yönde çeken bir negatif basınç fazı izler.³⁸ Bu yükler, geleneksel rüzgâr veya deprem yüklerinden büyüklük ve süre açısından tamamen farklıdır.
• Güvenli Uzaklık (Standoff Distance): Patlama etkilerinin en kritik parametresi, patlama kaynağı ile yapı arasındaki mesafedir. Patlama basıncı, mesafenin küpüyle ters orantılı olarak azalır. Bu nedenle, güvenli uzaklığı artırmak, yapıyı korumanın en etkili ve ekonomik yoludur. Tesis planlamasında binaların yollardan ve halka açık alanlardan mümkün olduğunca uzağa yerleştirilmesi bu prensibe dayanır.³⁸
• Yapısal Tepki Analizi: Patlama gibi anlık ve dinamik yüklere maruz kalan yapıların davranışını analiz etmek için özel yöntemler kullanılır. Basit yapı elemanları için, sistemi tek bir kütle ve yaydan oluşan "Tek Serbestlik Dereceli (Single Degree of Freedom - SDOF)" bir model olarak ele almak, tepkiyi yaklaşık olarak hesaplamak için yeterli olabilir.⁴⁰ Daha karmaşık geometriler ve etkileşimler için ise Sonlu Elemanlar Metodu (FEM) ve Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği (CFD) gibi sayısal simülasyon araçları kullanılır.⁴¹
• Malzeme Davranışı ve Süneklik: Çelik ve beton gibi yapısal malzemeler, çok yüksek hızlarda yüklemeye maruz kaldıklarında (yüksek gerinim hızı), statik duruma göre daha yüksek bir dayanım gösterirler. Bu artışı hesaplamalara dahil etmek için "Dinamik Artış Faktörü (Dynamic Increase Factor - DIF)" kullanılır.⁴⁰ Tasarımın temel hedefi, yapının enerjiyi kırılgan bir şekilde aniden göçerek değil, büyük deformasyonlar yaparak (sünek davranış) sönümlemesini sağlamaktır.

4.2. Radyoaktif Serpintiye Karşı Kalkanlama (Radiation Shielding)

Nükleer serpinti, gama ışınları ve nötronlar gibi yüksek enerjili ve nüfuz edici radyasyon yayar. Kalkanlama tasarımı, bu radyasyonun insan sağlığı için güvenli seviyelere indirilmesini amaçlar.

• Radyasyon Zayıflatma Prensipleri: Farklı radyasyon türleri, madde ile farklı şekillerde etkileşir. Gama ışınları gibi elektromanyetik radyasyonun zayıflatılması, malzemenin yoğunluğu ve atom numarası ile doğru orantılıdır. Bu nedenle kurşun gibi ağır elementler etkili gama kalkanlarıdır. Nötronlar ise yüksüz parçacıklar oldukları için en etkili şekilde hidrojen gibi hafif atom çekirdekleriyle çarpıştırılarak yavaşlatılırlar.⁴⁴
• Betonun Rolü: Beton, radyasyon kalkanlaması için ideal ve uygun maliyetli bir malzemedir. Yüksek yoğunluğu sayesinde etkili bir gama kalkanı görevi görürken, çimento hamurunda kimyasal olarak bağlı bulunan su molekülleri (H2​O) sayesinde zengin bir hidrojen kaynağıdır ve bu da onu etkili bir nötron yavaşlatıcı yapar.⁴⁴
• Ağır Agregalı Betonlar: Betonun kalkanlama performansını artırmak için standart çakıl yerine barit, hematit, manyetit gibi yoğunluğu yüksek doğal mineraller agrega olarak kullanılabilir. Bu "ağır betonlar", aynı koruma seviyesini daha ince duvar kalınlıklarıyla sağlayarak yerden tasarruf edilmesine olanak tanır.⁴⁴

4.3. Kimyasal ve Biyolojik Ajanlara Karşı Korunma

KBRN tehditlerinin kimyasal ve biyolojik bileşenlerine karşı koruma, yapısal dayanımdan çok, sığınağın dış ortamdan tamamen izole edilmesine dayanır.

• İzolasyon ve Sızdırmazlık: Sığınağın kapı, pencere, havalandırma kanalları ve diğer tüm açıklıklarının gaz sızdırmaz contalarla donatılması esastır. Amaç, dışarıdaki zehirli veya bulaşıcı ajanların içeri sızmasını tamamen engellemektir.³⁵
• Pozitif Basınçlandırma: Sığınak içindeki hava basıncının, dış atmosfer basıncından bir miktar daha yüksek tutulması prensibidir. Bu sayede, yapıdaki olası küçük çatlak veya sızıntılardan kirli havanın içeri girmesi yerine, içeriden dışarıya sürekli bir temiz hava akışı sağlanır.⁴⁶
• NBC (Nükleer, Biyolojik, Kimyasal) Filtrasyon: Pozitif basınçlandırmayı sağlamak için dışarıdan alınan havanın, sığınağa verilmeden önce özel filtrelerden geçirilmesi gerekir. Tipik bir NBC filtrasyon ünitesi üç aşamadan oluşur: kaba partiküller için bir ön filtre, virüs ve bakteri gibi çok küçük parçacıkları tutan bir HEPA (High-Efficiency Particulate Air) filtresi ve zehirli gaz moleküllerini absorbe eden bir aktif karbon filtresi.⁴⁷

Bu farklı tehditlere yönelik tasarım gereksinimleri, sığınağın bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerektiğini göstermektedir.

Örneğin, sadece patlamaya karşı optimize edilmiş, hafif ve esnek bir yapı, radyasyon kalkanlaması için gereken kütle ve yoğunluktan yoksun olabilir.

Benzer şekilde, tam sızdırmazlık gerektiren NBC koruması, uzun süreli konaklamalarda havalandırma ve klostrofobi gibi psikolojik sorunları tetikleyebilir.

Bu nedenle, çoklu tehlikelere karşı etkin bir sığınak tasarımı, bu çelişen gereksinimler arasında mühendislik, fizik ve insan faktörleri disiplinlerini bir araya getiren bir optimizasyon problemidir.⁴⁹

Bölüm 5: Sığınaklarda Yaşam Destek Sistemleri ve İnsan Faktörleri

Bir sığınağın başarısı, sadece yapısal bütünlüğüne değil, aynı zamanda içindeki insanların belirli bir süre boyunca sağlıklı ve güvenli bir şekilde barınmasını sağlayan yaşam destek sistemlerinin işlerliğine ve insan psikolojisine uygun bir ortam sunmasına bağlıdır.

5.1. Sürdürülebilir Yaşam Ortamı

Uzun süreli konaklama senaryolarında, sığınağın dış dünyadan bağımsız bir yaşam ünitesi olarak işlev görmesi gerekir.

• Havalandırma Sistemleri: Sığınak içindeki havanın yaşanabilir kalması kritik öneme sahiptir. Sistemler, bir yetişkinin saatte yaklaşık 0.5 m³ oksijen tükettiği ve 0.2 m³ karbondioksit ürettiği göz önünde bulundurularak tasarlanmalıdır.⁴⁸ Elektrik kesintilerine karşı sistemlerin jeneratör veya akü gibi yedek güç kaynaklarına sahip olması ve mekanik bir arıza durumunda manuel olarak çalıştırılabilmesi hayati önem taşır.⁴⁶
• Su ve Sanitasyon: Sığınaklarda, kişi başı günlük su ihtiyacını (içme, temizlik) karşılayacak kapasitede su depoları bulunmalıdır. Atık suların (kanalizasyon) güvenli bir şekilde tahliyesi için ya şehir kanalizasyon sistemine geri akışı önleyen valflerle bağlanmalı ya da kapalı atık tanklarında biriktirilmelidir.⁴
• Enerji ve Aydınlatma: Tüm mekanik sistemlerin (havalandırma, su pompaları) ve aydınlatmanın çalışması için güvenilir bir enerji kaynağı zorunludur. Şebeke elektriğinin kesileceği varsayımıyla, sığınaklarda dizel jeneratörler ve kritik alanlar için akü destekli acil durum aydınlatma sistemleri bulunmalıdır.¹⁷
• Haberleşme: Dış dünya ile bilgi akışını sürdürmek ve yetkililerden talimat alabilmek için telefon, radyo gibi yedekli haberleşme sistemleri kurulmalıdır.⁵

5.2. Uzun Süreli Kapalı Kalmanın Psikososyal Etkileri

Geleneksel sığınak tasarımı, insanları hayatta tutacak minimum fiziksel koşulları sağlayan bir "makine" tasarlamaya odaklanmıştır. Ancak modern yaklaşımlar, bir sığınağın başarısızlığının genellikle teknik değil, insani nedenlerden kaynaklanabileceğini kabul etmektedir. Panik, umutsuzluk, klostrofobi ve sosyal çatışmalar, en güvenli sığınağı bile yaşanmaz kılabilir. Bu nedenle, sığınak tasarımı artık bir "makine" değil, insanın zihinsel ve sosyal ihtiyaçlarını da karşılayan bir "geçici habitat" olarak ele alınmalıdır.

• Çevresel Psikoloji: Yeraltında, penceresiz ve kapalı mekanlarda uzun süre kalmak, insanlarda anksiyete, depresyon, klostrofobi ve yönelim bozukluğu gibi ciddi psikolojik sorunlara yol açabilir.⁵¹ Bu etkileri azaltmak için aydınlatma tasarımında gün ışığını taklit eden sistemler kullanmak, mekanlarda ferahlık hissi yaratacak renk ve malzemeler seçmek ve monotonluğu kıracak mekansal düzenlemeler yapmak önemlidir.⁵¹
• Travma Odaklı Tasarım (Trauma-Informed Design): Bir afet veya saldırı sonrası sığınağa giren insanlar zaten travmatize olmuş durumdadır. Sığınağın tasarımı bu travmayı derinleştirmemeli, aksine bir güvenlik ve kontrol hissi vererek iyileşme sürecine destek olmalıdır. Bu yaklaşım, kişisel alanların tanımlanması, bireylerin çevreleri üzerinde (örneğin aydınlatma seviyesi) bir miktar kontrol sahibi olabilmesi ve doğayı çağrıştıran unsurların (bitki resimleri, doğal sesler) kullanılması gibi stratejileri içerir.⁵³
• Sosyal Dinamikler: Farklı ailelerden ve sosyal gruplardan insanların bir arada uzun süre kalması, mahremiyetin ihlali ve kaynakların paylaşımı gibi konularda ciddi sosyal gerilimlere yol açabilir. Sığınak içi davranış kurallarının (gürültü, sigara yasağı vb.) net bir şekilde belirlenmesi ve bir sığınak amirinin yetkilendirilmesi bu tür sorunları yönetmede yardımcı olabilir.⁵⁴ Mekansal tasarımda, ailelerin bir arada kalabileceği bölmelerin oluşturulması ve ortak alanların düzenlenmesi de sosyal uyumu destekler.⁵⁵

5.3. Sığınak Yönetimi ve Hazırlık

Sığınağın acil bir durumda etkin bir şekilde kullanılabilmesi için önceden hazırlık yapılması ve bir yönetim planının olması gerekir.

• Malzeme Stokları: Her sığınakta, barınacak kişi sayısına ve öngörülen kalış süresine yetecek kadar bozulmayan gıda maddeleri, içme suyu, ilk yardım malzemeleri, hijyen ürünleri, piller, el feneri gibi temel yaşam malzemeleri depolanmalıdır.⁴
• Kullanım Kuralları: Sığınak amirinin talimatlarına uyulması, yüksek sesle konuşulmaması, moral bozucu sohbetlerden kaçınılması ve bulaşıcı hastalığı olanların durumlarını bildirmesi gibi kurallar, ortak yaşamın düzenini ve güvenliğini sağlar.⁵⁴

Bölüm 6: Sonuç ve Geleceğe Yönelik Değerlendirmeler

6.1. Bulguların Sentezi

Bu kapsamlı araştırma, sivil sığınak yapılarının salt birer mühendislik projesi olmanın ötesinde, ulusal güvenlik stratejileri, yasal düzenlemeler, sosyal psikoloji ve kentsel planlama gibi birçok disiplini ilgilendiren karmaşık sistemler olduğunu ortaya koymuştur. Türkiye'nin Sığınak Yönetmeliği, teknik standartlar açısından oldukça detaylı ve koruyucu bir çerçeve sunmaktadır. Ancak, barış zamanında amacı dışında kullanımı kesin olarak yasaklayan katı yaklaşım, bu yapıların atıl kalmasına, bakımsızlaşmasına ve dolayısıyla gerçek bir acil durumda işlevsiz olma riskini taşımasına neden olmaktadır. Buna karşılık, İsviçre ve Finlandiya gibi ülkelerin benimsediği çok amaçlı kullanım (dual-use) modeli, sığınakları kentsel yaşamın bir parçası haline getirerek hem ekonomik sürdürülebilirlik sağlamakta hem de toplumsal hazırlık bilincini canlı tutmaktadır. İsrail modeli ise, tehdidin doğasına göre şekillendirilmiş, son derece özelleşmiş ve etkin bir "anında koruma" stratejisinin başarılı bir örneğini sunmaktadır.

6.2. Geleceğin Sığınakları: Çok Amaçlı, Modüler ve Akıllı Sistemler

Geleceğin sivil savunma anlayışı, sığınakları yeraltında saklanan pasif yapılar olmaktan çıkarıp, kentsel dokuya entegre, dinamik ve akıllı sistemlere dönüştürmeyi hedeflemektedir.

• Çok Amaçlı (Dual-Use) Konseptinin Önemi: En başarılı sivil savunma altyapısı, günlük hayata o kadar entegre olmuş olandır ki, varlığı hissedilmez. Geleceğin sığınağı, bodrumda kilitli bir kapı değil; her gün otopark olarak kullandığımız, çocuklarımızın spor yaptığı, konser dinlediğimiz veya çalıştığımız bir mekan olacaktır.³¹ Tehdit anında bu mekanlar, önceden planlanmış protokollerle hızla dönüştürülecektir. Bu "görünmez entegrasyon" felsefesi, sivil savunmayı toplum için bir yük olmaktan çıkarıp, kentsel dirençliliği ve yaşam kalitesini artıran bir yatırıma dönüştürecektir.⁵⁷
• Modüler ve Uyarlanabilir Tasarımlar: Her bölgenin ve yapının ihtiyacı farklıdır. Gelecekte, farklı tehdit seviyelerine ve kapasite ihtiyaçlarına göre fabrikada üretilip sahada monte edilebilen modüler sığınak sistemleri önem kazanacaktır. Ayrıca, İsrail'in eski binalara sonradan eklediği "Mamad"lar gibi, mevcut yapı stokunu güçlendirmeye yönelik uyarlanabilir çözümler yaygınlaşacaktır.⁵⁸
• Akıllı Sığınaklar: Nesnelerin İnterneti (IoT) ve sensör teknolojileri, sığınakların yönetimini devrimselleştirebilir. İç ve dış ortamdaki hava kalitesini, radyasyon seviyesini, yapısal bütünlüğü sürekli izleyen, havalandırma ve filtreleme gibi yaşam destek sistemlerini tehdidin türüne göre otomatik olarak ayarlayan, enerji tüketimini optimize eden ve yetkililerle kesintisiz iletişim sağlayan "akıllı sığınaklar", insan hatasını en aza indirerek koruma seviyesini en üst düzeye çıkaracaktır.

6.3. Yeni Nesil Tehditlere Adaptasyon

Sığınak konsepti, geleneksel askeri tehditlerin ötesine geçerek yeni nesil küresel risklere de cevap verecek şekilde evrilmelidir.

• İklim Değişikliği: Artan sıklık ve şiddetteki aşırı hava olayları (şiddetli fırtınalar, seller, sıcak hava dalgaları), sığınakların birer "iklim sığınağı" olarak da işlev görmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır.⁵⁹ Özellikle yeraltı sığınakları, aşırı sıcaklıklara karşı doğal bir yalıtım sunarak halk için serinleme ve korunma alanları sağlayabilir.
• Pandemiler ve Biyolojik Tehditler: COVID-19 pandemisi, kapalı alanlarda bulaşıcı hastalıkların yayılma riskini gözler önüne sermiştir. Geleceğin sığınakları, gelişmiş HEPA filtreleme sistemlerinin yanı sıra, hasta bireylerin tecrit edilebileceği negatif basınçlı izolasyon odaları gibi özellikleri de içerecek şekilde tasarlanmalıdır.

6.4. Türkiye için Politika ve Uygulama Önerileri

Raporun bulguları ışığında, Türkiye'nin sivil sığınak politikasını daha etkin ve sürdürülebilir kılmak için aşağıdaki adımların atılması önerilmektedir:

1. Yönetmeliğin Güncellenmesi: Sığınak Yönetmeliği, İsviçre ve Finlandiya modellerinden ilham alınarak, belirli standartlar ve denetim mekanizmaları çerçevesinde, kontrollü ve planlı "çok amaçlı kullanıma" izin verecek şekilde revize edilmelidir. Bu, sığınakların atıl kalmasını önleyerek bakım ve işlerliğini sürekli kılacaktır.
2. Etkin Denetim Mekanizması: Sığınak denetimleri, sadece inşaat aşamasındaki yapısal uygunluk kontrolüyle sınırlı kalmamalıdır. Belediyeler ve AFAD, sığınaklardaki kritik yaşam destek sistemlerinin (havalandırma, filtreler, jeneratörler) periyodik olarak işlerliğini test eden ve sertifikalandıran bir denetim mekanizması kurmalıdır.
3. Finansal Teşvikler: Mevcut sığınakların modernizasyonu ve yeni yapılacak çok amaçlı sığınaklar için (örneğin, bir apartmanın bodrumunu hem otopark hem de sığınak olarak tasarlaması) vergi indirimleri, düşük faizli krediler veya hibe programları gibi finansal teşvik mekanizmaları oluşturulmalıdır.
4. Tasarım Paradigm değişikliği: Sığınak tasarım kılavuzları güncellenerek, insan faktörleri ve psikolojik konfor, en az yapısal güvenlik ve mühendislik standartları kadar önemli bir tasarım kriteri olarak benimsenmelidir. Bu, tasarım sürecine mimarlar ve mühendislerin yanı sıra psikologların ve sosyologların da dahil edilmesini gerektirir.

81 İL İÇİN SIĞINAK TASARIM VE İNŞASINA YÖNELİK MİMARİ VE MÜHENDİSLİK YOL HARİTASI

Türkiye'nin 81 ilinde sığınakların tasarımı ve inşası, ülkenin farklı coğrafi, jeolojik ve iklimsel özelliklerini dikkate alan, çok disiplinli ve bütüncül bir yaklaşım gerektirir. Yakın zamanda TOKİ'nin 81 ilde modern sığınaklar inşa etme kararı, bu konunun stratejik önemini bir kez daha vurgulamıştır. Mimarlık ve mühendislik açısından bu projenin başarısı, sadece mevcut yönetmeliklere uymakla kalmayıp, aynı zamanda bölgesel risklere, yerel malzeme potansiyeline, sürdürülebilirlik ilkelerine ve en önemlisi insan psikolojisine duyarlı, geleceğe dönük çözümler üretmeye bağlıdır.  

İşte 81 il için sığınak tasarım ve inşasına yönelik mimari ve mühendislik yol haritası:

1. Stratejik Planlama ve Konumlandırma (Makro Ölçek)

Herhangi bir inşaat başlamadan önce, il bazında stratejik bir planlama yapılmalıdır.

• İl Afet Risk Azaltma Planları (İRAP) Entegrasyonu: Her il için AFAD koordinasyonunda hazırlanan İRAP'lar, sığınak planlamasının temelini oluşturmalıdır. Bu planlar, ilin deprem, sel, heyelan, endüstriyel kaza gibi öncelikli risklerini ortaya koyar. Sığınakların konumu, sayısı ve kapasitesi bu risk haritalarına göre belirlenmelidir. Örneğin, sınır illerinde konvansiyonel tehditlere, sanayi bölgelerinde KBRN risklerine, fay hatları üzerindeki illerde ise deprem direncine öncelik verilmelidir.  
• Konum Seçimi ve Erişilebilirlik: Sığınaklar, nüfus yoğunluğunun yüksek olduğu, ulaşımın kolay olduğu ve riskli alanlardan (fay hatları, sel yatakları, kimyasal tesisler vb.) güvenli bir mesafede bulunan yerlere konumlandırılmalıdır. Mevcut kentsel altyapıdan faydalanmak kritik öneme sahiptir. Almanya ve Finlandiya örneklerinde olduğu gibi, metro istasyonları, yeraltı otoparkları ve kamu binalarının bodrum katları gibi mevcut yapılar, sığınağa dönüştürme potansiyeli açısından değerlendirilmelidir.  

2. Mimari Tasarım İlkeleri: Bölgesel Uyum ve İnsan Odaklı Yaklaşım

Sığınaklar, içinde yaşayacak insanların fiziksel ve psikolojik ihtiyaçlarını merkeze alan, bulunduğu coğrafyaya uyumlu mekanlar olarak tasarlanmalıdır.

• Bölgesel ve İklimsel Uyum (Pasif Mimari): Türkiye'nin farklı iklim bölgeleri, sığınakların enerji verimliliği ve konforu için farklı pasif tasarım stratejileri gerektirir.
  • Soğuk İklim Bölgeleri (Örn: Erzurum, Kars): Yeraltına gömülü tasarımlar, toprağın doğal yalıtım özelliğinden faydalanarak ısıtma ihtiyacını azaltır. Yüksek performanslı ısı yalıtımı ve ısı köprüsüz detaylar kritik öneme sahiptir.  
  • Sıcak-Nemli İklim Bölgeleri (Örn: Antalya, Rize): Doğal havalandırmayı teşvik eden, nem kontrolü sağlayan ve aşırı ısınmayı önleyen tasarımlar öncelikli olmalıdır. Güneş ışınımından korunmak için uygun peyzaj ve bina yönelimi önemlidir.  
  • Yerel Malzeme Kullanımı: Mümkün olan yerlerde, bölgenin geleneksel ve sürdürülebilir yapı malzemelerinden (örneğin, taş, güçlendirilmiş kerpiç) faydalanılmalıdır. Bu, hem maliyeti düşürür hem de yerel inşaat kültürüne katkı sağlar.  
• Çok Amaçlı Tasarım ve Sosyal Entegrasyon: Sığınakların barış zamanında atıl kalmasını önlemek için, İsviçre ve Finlandiya modellerinde olduğu gibi, çok amaçlı kullanıma olanak tanıyan esnek mekanlar olarak tasarlanmalıdır. Bu sığınaklar, günlük hayatta kapalı otopark, spor salonu, sergi alanı, mahalle toplantı merkezi veya kentsel tarım alanı gibi işlevler görebilir. Bu yaklaşım, yapıların sürekli bakımını ve halk tarafından benimsenmesini sağlar.  
• Travma Odaklı Tasarım (Trauma-Informed Design): Afet sonrası sığınağa giren insanlar travma yaşamış olacaktır. Mimari tasarım, bu travmayı derinleştirmek yerine iyileşme sürecine destek olmalıdır.  
  • Güvenlik ve Kontrol Hissi: Açık ve anlaşılır dolaşım yolları, engelsiz görüş hatları ve kullanıcıların aydınlatma gibi bazı çevresel faktörleri kontrol edebilmesi, güvenlik hissini artırır.  
  • Mahremiyet ve Kişisel Alan: Kalabalık ortamlarda bile ailelerin veya bireylerin kendilerine ait hissedebilecekleri, modüler bölmelerle ayrılmış alanlar oluşturulmalıdır.  
  • Doğal Unsurlar ve Aydınlatma: Doğal ışığın içeri alınması veya gün ışığını taklit eden aydınlatma sistemleri, ahşap gibi doğal malzemelerin kullanımı ve doğa manzaralarına sahip pencereler (mümkünse) veya görseller, kapalı kalma hissini ve stresi azaltır.  
  • Gürültü Kontrolü: Ses yalıtımı sağlayan malzemeler ve gürültülü mekanik sistemlerin (jeneratör, havalandırma) yaşam alanlarından uzağa yerleştirilmesi, sakin bir ortam yaratmak için kritiktir.  

3. Mühendislik Tasarımı ve Yapısal Çözümler

Sığınakların mühendislik tasarımı, bulundukları ilin en yüksek risk senaryosuna göre en üst düzeyde koruma sağlayacak şekilde yapılmalıdır.

• Zemin ve Temel Mühendisliği: Türkiye'nin jeolojik çeşitliliği, her ilde detaylı zemin etütleri yapılmasını zorunlu kılar.
  • Zayıf Zeminler: Gevşek veya dolgu zeminlerde dinamik sıkıştırma, jet-grout enjeksiyonu veya taş kolon gibi zemin iyileştirme yöntemleri uygulanmalıdır.  
  • Sağlam Zeminler: Sağlam zeminlerde dahi, yapının büyüklüğüne ve deprem riskine göre radye temel gibi çözümler tercih edilmelidir.  
• Sismik Koruma ve İzolasyon: Ülkenin büyük bir bölümünün deprem kuşağında olması nedeniyle, sismik koruma en önemli mühendislik kriteridir.
  • Sismik İzolatörler: Özellikle hastane, okul gibi kritik kamu binalarının altına inşa edilecek veya bu binalarla entegre olacak sığınaklarda, yapıyı depremin yatay etkilerinden yalıtan sismik izolatörlerin (kurşun çekirdekli kauçuk izolatörler, sürtünmeli sarkaç sistemleri vb.) kullanılması, deprem sonrası kesintisiz hizmet için hayati önem taşır.  
  • Pasif Enerji Sönümleyiciler: Yapısal sisteme eklenen sönümleyiciler, deprem enerjisini yutarak binanın salınımını ve hasarını azaltır.  
• Yapısal Sistem ve Malzeme: Sığınakların taşıyıcı sistemi, yönetmelikte belirtilen minimum duvar kalınlıklarına (örn: 60 cm beton) uyacak şekilde, yüksek dayanımlı betonarme olarak tasarlanmalıdır. Patlama etkilerine karşı sünek (enerji yutabilen) bir yapısal davranış hedeflenmelidir.  
• Yaşam Destek Sistemleri:
  • Havalandırma ve Filtrasyon: Tüm sığınaklarda mekanik havalandırma zorunludur. Bu sistemler, dışarıdaki havayı KBRN (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer) tehditlerine karşı arındıracak HEPA ve aktif karbon filtrelerle donatılmalıdır.  
  • Enerji: Şebeke elektriğinin kesileceği varsayımıyla, tüm kritik sistemleri (havalandırma, aydınlatma, su pompaları) çalıştıracak kapasitede jeneratörler ve yedek yakıt tankları bulunmalıdır. Ayrıca, güneş panelleri gibi yenilenebilir enerji sistemleri entegre edilerek uzun süreli enerji sürdürülebilirliği sağlanabilir.  
  • Su ve Atık Yönetimi: En az 14 günlük içme ve kullanma suyunu depolayacak tanklar ile atık suların güvenli bir şekilde toplanacağı sistemler tasarlanmalıdır.  

Sonuç olarak, Türkiye'nin 81 ili için sığınak projesi, tek tip bir çözüm yerine, her ilin kendi "risk kimliğine" ve "coğrafi karakterine" uygun, esnek, sürdürülebilir ve insan odaklı bir tasarım felsefesiyle ele alınmalıdır. Bu, kentsel dönüşüm projeleriyle entegre edilerek, kamu-özel işbirliği gibi yenilikçi finansman modelleriyle desteklenerek ve en önemlisi, sığınakları barış zamanında yaşayan, kente değer katan mekanlar haline getirerek başarılabilir.  

Osman Turgut Topbaş

Kaynaklar

Bu raporda kullanılan tüm kaynaklar aşağıda listelenmiştir.

¹ Deprem ve Sivil Savunma Sunumu. (t.y.). sb.k12.tr.

² Sığınak. (t.y.). Vikipedi.

³ Sığınak Yönetmeliği. (t.y.). komimod.org.

⁵⁴ Sığınak Talimatı. (t.y.). prokalite.com.

¹² Arnavutluk sığınakları. (t.y.). Vikipedi.

²¹ Sığınak Yönetmeliği. (t.y.). sabilgi.com.

¹¹ Soğuk Savaş'ın mirası: Moskova'nın sığınak müzeleri. (t.y.). turkrus.com.

¹⁸ Sığınak Yönetmeliği. (t.y.). monoyonetim.com.

¹⁹ Kullanacaklara Göre Sığınak Çeşitleri. (t.y.). mimarim.com.

⁶¹ Kullanım Amacına Göre Sığınak Çeşitleri. (t.y.). mimarim.com.

⁶² Sığınak Yönetmeliği. (t.y.). e-site.com.tr.

²⁰ Sivil Savunma Sunumu. (t.y.). Karadeniz Teknik Üniversitesi.

⁴ Sığınaklar. (t.y.). AFAD.

⁵ Sığınaklar. (t.y.). AFAD Afet ve Acil Durum Eğitim Merkezi.

¹⁷ Sığınak Yönetmeliği. (t.y.). blokgorevlisi.com.

¹⁵ Sığınak Yönetmeliği. (2022). Afyon Kocatepe Üniversitesi.

¹³ Sığınak Yönetmeliği. (t.y.). inciyonetim.com.

¹⁴ Sığınak Yönetmeliği. (t.y.). noktabinayonetimi.com.

¹⁶ Yönetmelik. (t.y.). AFAD.

²⁷ İsviçre, ülke genelinde yaklaşık 8000 eski sığınağı modernize etmeyi planlıyor. (2025). Gazeta Express.

²⁵ İsviçre'de savaş durumunda halka yetecek kadar sığınak var. (t.y.). Post Gazetesi.

²⁹ İsviçre, eski sığınakları yeniden kullanıma açmayı planlıyor. (2025). avrupadan.com.

²² Tarafsız İsviçre neden dünyada en fazla sığınağa sahip ülkelerden biri? (t.y.). Post Gazetesi.

⁶³ Nükleer tehdit İsviçrelileri korkuttu: Artık sığınaklar revaçta. (t.y.). Independent Türkçe.

⁶⁴ Finlandiya'da evsizlik neredeyse ortadan kaldırıldı. (t.y.). Reddit.

⁶⁵ Finlandiya Toplumu Kursu - Finlandiya'nın Yasal Mevzuatı. (t.y.). migri.fi.

³¹ Nükleer felakete karşı inşa edilen yeraltı sığınakları. (t.y.). Lotus News.

⁶⁶ Finlandiya'daki sığınaklar gündeme geldi. (t.y.). Haber Fin.

⁶⁷ Finlandiya hakkında bilgiler: mevzuat ve haklar. (t.y.). infofinland.fi.

³⁵ Merkhav Mugan. (t.y.). Wikipedia.

⁶⁸ Design of Protective Structures (A New Concept of Structural Behavior). (t.y.). UNT Digital Library.

⁴⁹ Modern Protective Structures. (t.y.). ndl.ethernet.edu.et.

⁴¹ Protective Structures. (t.y.). NTNU.

⁴² Design and Assessment of Shape of Protective Structure by Usage of CFD Software Environment Ansys Fluent. (2016). ResearchGate.

⁵⁰ Advancements in Design and Analysis of Protective Structures. (2018). ResearchGate.

⁶⁹ A Machine Learning-Guided Optimization Approach for the Structural Design of Protective Helmets. (2024). MDPI.

⁴⁷ NBC Filtre. (t.y.). nemalmacihazi.com.

⁴⁸ Sığınak Havalandırması. (t.y.). Seymenler Mühendislik.

⁴⁶ Temet NBC Filtrasyon Sistemleri. (t.y.). ads.com.tr.

⁷⁰ Safe Rooms and Shelters: Protecting People Against Terrorist Attacks. (2006). WBDG.

⁷¹ Journal of Civil Engineering and Architecture. (t.y.). journalcivengarch.org.

⁵⁹ A Multi-Layered Approach for Transforming Urban Landscapes and Fostering Resilient Communities. (2024). PMC NCBI.

⁷² Retrofit of Existing Buildings for Shelter from Extreme Winds. (2002). ASCE Library.

⁷³ A Life Cycle Model of a Protective Structure. (t.y.). M-Engineering.

⁷⁴ Emergency Sheltering in the Global South: A Review of the Structural-Related Literature. (2023). MDPI.

⁷⁵ Characteristics and Welfare of Long-Term Shelter Dogs. (2021). PMC NCBI.

⁵³ Trauma-Informed Design of Supported Housing: A Scoping Review through the Lens of Neuroscience. (2022). MDPI.

⁷⁶ Behavioural and physiological responses of shelter dogs to long-term confinement. (2015). ResearchGate.

⁵¹ Research on Design of Underground Space for Refuge Based on Environmental Psychology and Virtual Reality. (2025). MDPI.

⁷⁷ Facility Design and Animal Housing. (2023). Koret Shelter Medicine Program.

⁷⁸ Applying Environmental Psychology in the Design of Domestic Violence Shelters. (t.y.). weebly.com.

⁷⁹ Shelter Design and Construction - Part I. (t.y.). Sasakawa International Center for Space Architecture.

⁸⁰ Analysis of Kinetic Disaster Relief Shelters and a Novel Adaptive Shelter Proposal. (2023). DergiPark.

⁶⁰ Examining Climate Change: A Threat to the Homeland. (2021). Council on Foreign Relations.

⁸¹ Hagel to Address 'Threat Multiplier' of Climate Change. (2014). Defense.gov.

⁸² Climate Change, Terrorism and Potential Implications for P/CVE. (2023). Vision of Humanity.

⁸³ With Climate Crisis Generating Growing Threats to Global Peace, Security Council Must Ramp Up Efforts. (2023). United Nations.

⁸⁴ Managing the Risks of Extreme Events and Disasters to Advance Climate Change Adaptation. (2012). IPCC.

⁸⁵ People, Countries Impacted by Climate Change Also Vulnerable to Terrorist Recruitment, Violence, Speakers Tell Security Council. (2021). United Nations.

⁸⁶ Federal Office for Civil Protection FOCP. (t.y.). National Centre for Climate Services NCCS.

³⁰ İsviçre, ülke genelinde yaklaşık 8000 eski sığınağı modernize etmeyi planlıyor. (2025). Gazeta Express.

⁸⁷ Swiss Federal Office for Civil Protection. (t.y.). PreventionWeb.net.

⁸⁸ Federal Office for Civil Protection FOCP. (t.y.). babs.admin.ch.

²⁵ İsviçre'de savaş durumunda halka yetecek kadar sığınak var!. (2022). Post Gazetesi.

²⁹ İsviçre, eski sığınakları yeniden kullanıma açmayı planlıyor. (2025). avrupadan.com.

⁸⁹ How to act during an alert? The Homefront Command's Guidelines. (t.y.). IDF.

⁹⁰ Important Update for Tourists – Home Front Command Guidelines. (2025). Gov.il.

⁹¹ Israel Home Front Command - Rocket Shelter Instructions (Pikud HaOref). (2023). YouTube.

⁹² National Emergency Preparation. (t.y.). Nefesh B'Nefesh.

⁹³ Adjustment to the Home Front Command guidelines following the security situation. (t.y.). National Emergency Portal.

⁹⁴ Sığınak Yönetmeliği. (t.y.). akdenizapartmanyonetimi.com.

⁴⁰ Design of Blast Resistant Structures. (2013). AISC Design Guide 26.

⁹⁵ Design of Blast-Resistant Buildings in Energy and Industrial Facilities, Third Edition. (t.y.). ASCE Library.

⁴³ Handbook for Blast-Resistant Design of Buildings. (2010). Scribd.

³⁸ Principles of Blast Design. (2019). University of Sharjah.

⁹⁶ Blast Resistant Design of Buildings. (t.y.). 14th World Conference on Earthquake Engineering.

³⁹ Blast Resistant Design. (2022). PDH Academy.

⁴⁴ Radiation Shielding Concrete 47 PDF. (t.y.). Scribd.

⁹⁷ Concept of Standard Concrete for Radiation Shielding Calculation. (t.y.). HZDR.

⁹⁸ Lead for Radiation Protection. (2016). Canada Metal.

⁹⁹ Manual on Shielded Enclosures. (t.y.). IAEA.

¹⁰⁰ Design and Construction of Concrete Radiation Shielding for Nuclear Power Plants. (2009). NRC.gov.

⁴⁵ Radiation shielding buildings. (2020). real.mtak.hu.

²³ Civil Protection in Switzerland. (t.y.). Wikipedia.

²⁸ Civil defence shelters. (t.y.). ge.ch.

²⁴ Switzerland sets 'gold standard' for designing bunkers. (2023). SWI swissinfo.ch.

²⁶ Shelters for the population. (2024). babs.admin.ch.

¹⁰¹ Federal Law 520.1 on Civil Protection System and Protection & Support Service. (2009). IFRC.

¹⁰² Shelters – a Swiss phenomenon. (2022). Blog Nationalmuseum.

³³ Civil defence in Finland. (t.y.). Wikipedia.

¹⁰³ Rescue Act (379/2011). (t.y.). European Commission.

³² Civil Defence. (t.y.). Rescue services of Finland.

¹⁰⁴ MOI Decree on the technical requirements for civil defence shelters. (2011). Temet.

¹⁰⁵ Finland has civil defence shelters for about 4.8 million people. (2023). Finnish Government.

¹⁰⁶ Government Programme measures to reform rescue services and emergency response centre operations. (2025). Ministry of the Interior.

³⁷ The Standard Protected Space. (t.y.). National Emergency Portal.

³⁵ Merkhav Mugan. (t.y.). Wikipedia.

⁹² National Emergency Preparation. (t.y.). Nefesh B'Nefesh.

³⁶ The Mamad: The Room That Saves Lives in Israel. (2025). The Times of Israel.

⁵⁸ Solutions for Securing your House. (t.y.). National Emergency Portal.

¹⁰⁷ The safest room in the house. (2012). The Times of Israel.

⁵² Negative Influence of Underground Constructions on Mental Health of the Person. (2016). ResearchGate.

⁵¹ Research on Design of Underground Space for Refuge Based on Environmental Psychology and Virtual Reality. (2025). MDPI.

¹⁰⁸ Group Behavior in Confinement: Review and Annotated Bibliography. (1966). DTIC.

¹⁰⁹ Work in Long-Term Restrictive Housing and Prison Personnel Perceptions of the Humanity of People Who Are Incarcerated. (2022). National Institute of Justice.

¹¹⁰ Optimise behavioural health and human factors research for deep space missions. (2025). Frontiers.

¹¹¹ Exploring the Contributory Factors of Confined Space Accidents. (2019). PMC NCBI.

¹¹² Case Study: Shelter Innovation Ecosystem. (t.y.). GOV.UK.

¹¹³ Civil Defense and Homeland Security: A Short History of National Preparedness Efforts. (t.y.). HSDL.

¹¹⁴ Searchable Case Studies for Climate Change Adaptation. (2025). US EPA.

⁵⁷ Incorporating civil-defense shelter space in new underground construction. (t.y.). INIS-IAEA.

¹¹⁵ Case Studies. (2018). IPCC.

¹¹⁶ Win-win: designing dual-use in climate projects for effective anti-corruption in Bangladesh. (2022). Taylor & Francis Online.

⁵⁵ The Psychology of Isolated and Confined Environments: Understanding Human Behavior in Antarctica. (2003). ResearchGate.

⁵⁶ The Behavioral Biology of Teams: Multidisciplinary Contributions to Social Dynamics in Isolated, Confined, and Extreme Environments. (2019). Frontiers.

¹¹⁷ Athletes' Psychological Adaptation to Confinement Due to COVID-19: A Longitudinal Study. (2020). Frontiers.

¹¹⁸ Examining Psychosocial Well-being and Performance in Isolated, Confined, and Extreme Environments. (2015). ResearchGate.

¹¹⁹ The psychology of isolated and confined environments. Understanding human behavior in Antarctica. (2003). PubMed.

⁸ Cold War Architecture. (t.y.). Encyclopedia of the Great Plains.

⁶ Air Raid Shelter Protection. (t.y.). RAF Museum.

¹⁰ Fallout shelter. (t.y.). Wikipedia.

¹²⁰ Fallout Shelter: Designing for Civil Defense in the Cold War (review). (2012). ResearchGate.

⁹ The history of fallout shelters in the United States. (2024). ORAU.

¹²¹ Fallout Shelters and their Influence on the Public Perception of Nuclear Weapon Tests. (2023). Knowledge UChicago.

¹²² Adaptable emergency shelter: A case study in generative design and additive manufacturing in mass customization era. (2020). ResearchGate.

¹¹² Case Study: Shelter Innovation Ecosystem. (t.y.). GOV.UK.

¹²³ Find a case study - Table and Map. (t.y.). Shelter Projects.

¹²⁴ A Decision Process for Optimizing Multi-Hazard Shelter Location Using Global Data. (2020). MDPI.

¹²⁵ Review article: Current approaches and critical issues in multi-risk recovery planning of urban areas exposed to natural hazards. (2024). NHESS.

³⁴ The use of bomb shelters in Finnish suburbs. (2016). University of Helsinki.

¹²⁶ RadTown Radiation Protection Activity 4: Buildings as Shielding. (2025). US EPA.

¹²⁷ Civil Defense Shelters: A State-of-the-Art Assessment. (t.y.). Robert B. Laughlin.

¹²⁸ Family Shelter Designs. (t.y.). DAHB.

⁷ Innovative Construction Techniques in Bomb Shelters as Architectural Responses to Nuclear Threats. (t.y.). IRE Journals.

¹²⁰ Fallout Shelter: Designing for Civil Defense in the Cold War (review). (2012). ResearchGate.

¹²⁹ The architecture of war. Old and new life of bunkers. (2022). PRAGMATIKA.MEDIA.

¹³⁰ The Bunker - Like a Structure for Storing the Life of the Civilian Population in Conditions of Danger. (2023). ResearchGate.

¹³¹ Underground shelters and services in hospitals. (2025). IRIS.

¹³² Chapter 11: Bunkers and Safe Rooms. (t.y.). Frostburg State University.

⁵⁷ Incorporating civil-defense shelter space in new underground construction. (t.y.). INIS-IAEA.

¹³³ Earth-Sheltered House: A Case Study of Dobraca Village House near Kragujevac, Serbia. (2018). ResearchGate.

¹³⁴ Bunkers as difficult heritage: imagining future for underground spaces in Seoul. (2021). Taylor & Francis Online.

⁴ AFAD Sığınak Bilgileri. (t.y.). AFAD.

²² Tarafsız İsviçre Neden Dünyada En Fazla Sığınağa Sahip Ülkelerden Biri? (2022). Post Gazetesi.

⁹³ National Emergency Portal - Iron Swords. (t.y.). oref.org.il.

⁴⁰ Design of Blast Resistant Structures. (2013). AISC.

⁴⁴ Radiation Shielding Concrete 47. (t.y.). Scribd.

²⁶ Shelters for the population. (t.y.). babs.admin.ch.

²⁶ Shelters for the population. (t.y.). babs.admin.ch.

Alıntılanan çalışmalar

sivil savunma, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.sb.k12.tr/wp-content/uploads/2017/05/deprem_ve_sivil_savunma_sunum.pdf

Sığınak - Vikipedi, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/S%C4%B1%C4%9F%C4%B1nak

25.08.1988 Resmi Gazete Sayısı: 19910, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://komimod.org/uploads/documents/S%C4%B1%C4%9F%C4%B1nak_Y%C3%B6netmeli%C4%9Fi.pdf

T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı ..., erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.afad.gov.tr/siginaklar

T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı - Sığınaklar, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.afad.gov.tr/afadem/siginaklar

Battle of Britain WW2 | Air Raid Shelters - RAF Museum, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.rafmuseum.org.uk/research/online-exhibitions/history-of-the-battle-of-britain/air-raid-shelter-protection/

Innovative Construction Techniques in Bomb Shelters as Architectural Responses to Nuclear Threats - IRE Journals, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.irejournals.com/formatedpaper/1708359.pdf

COLD WAR ARCHITECTURE | Encyclopedia of the Great Plains, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://plainshumanities.unl.edu/encyclopedia/doc/egp.arc.009.html

The history of fallout shelters in the United States, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.orau.org/blog/museum/the-history-of-fallout-shelters-in-the-united-states.html

Fallout shelter - Wikipedia, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Fallout_shelter

Soğuk Savaş'ın mirası: Moskova'nın sığınak müzeleri - Turkrus.com, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://turkrus.com/3408707-soguk-savasin-mirasi-moskovanin-siginak-muzeleri-xh.aspx

Arnavutluk sığınakları - Vikipedi, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Arnavutluk_s%C4%B1%C4%9F%C4%B1naklar%C4%B1

SIĞINAK YÖNETMELİĞİ (1) BÖLÜM I Amaç, Kapsam ve Yasal Dayanak Amaç Madde 1 Bu Yönetmel k, sığınaklar, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, http://inciyonetim.com/wp-content/uploads/2017/06/SI%C4%9EINAK-Y%C3%96NETMEL%C4%B0%C4%9E%C4%B0.pdf

SIĞINAK YÖNETMELİĞİ, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, http://www.noktabinayonetimi.com/?pnum=14&pt=SI%C4%9EINAK+Y%C3%96NETMEL%C4%B0%C4%9E%C4%B0

SIĞINAK YÖNETMELİĞİ (1), erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://imid.aku.edu.tr/wp-content/uploads/sites/64/2022/11/SIGINAK-YONETMELIGI.pdf

T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı - Yönetmelik, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.afad.gov.tr/yonetmelik

Sığınak Yönetmeliği 2025 | Zorunluluklar, Cezalar ve Resmi Gazete - Blok Görevlisi, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://blokgorevlisi.com/blog/siginak-yonetmeligi

SIĞINAK YÖNETMELİĞİ / MEVZUATLAR / Mono Profesyonel Yönetim Limited Şirketi, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, http://www.monoyonetim.com/detay/194/mevzuatlar/siginak-yonetmeligi

Kullanacaklara Göre Sığınak Çeşitleri - mimarım / mİmarİm, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.mimarim.com/mevzuat/y%C3%B6netmelikler/s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nak-y%C3%B6netmeli%C4%9Fi/kullanacaklara-g%C3%B6re-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nak-%C3%A7e%C5%9Fitleri

Sığınaklar, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.ktu.edu.tr/dosyalar/farabisivilsavunma_0eb32.pdf

Sığınak Yönetmeliği - Mevzuat - Sabilgi, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://sabilgi.com/mevzuatlar/siginak.aspx

Tarafsız İsviçre neden dünyada en fazla sığınağa sahip ülkelerden ..., erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.postgazetesi.ch/tarafsiz-isvicre-neden-dunyada-en-fazla-siginaga-sahip-ulkelerden-biri-20963h.htm

Civil Protection in Switzerland - Wikipedia, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Civil_Protection_in_Switzerland

Switzerland sets 'gold standard' for designing bunkers - SWI swissinfo.ch, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.swissinfo.ch/eng/business/switzerland-sets-gold-standard-for-designing-bunkers/48604892

İSVİÇRE'DE SAVAŞ DURUMUNDA HALKA YETECEK KADAR SIĞINAK VAR!, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.postgazetesi.ch/isvicrede-savas-durumunda-halka-yetecek-kadar-siginak-var-20673h.htm

Shelters for the population, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.babs.admin.ch/en/aufgabenbabs/schutzbauten/schutzraeume.html

İsviçre, ülke genelinde yaklaşık 8000 eski sığınağı modernize etmeyi planlıyor, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.gazetaexpress.com/tr/%C4%B0svi%C3%A7re--%C3%BClke-genelinde-yakla%C5%9F%C4%B1k-8000-eski-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1na%C4%9F%C4%B1-modernize-etmeyi-planl%C4%B1yor/

Civil defence shelters - Genève - ge.ch, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.ge.ch/document/civil-defence-shelters

İsviçre, eski sığınakları yeniden kullanıma açmayı planlıyor, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://avrupadan.com/isvicreden-haberler/isvicre-eski-siginaklari-yeniden-kullanima-acmayi-planliyor-31640

İsviçre, ülke genelinde yaklaşık 8000 eski sığınağı modernize etmeyi planlıyor, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.gazetaexpress.com/tr/zvicra-planifikon-te-modernizoje-rreth-8000-bunkere-te-vjeter-ne-te-gjithe-vendin/

İçinde yüzme havuzu bile var! Nükleer felakete karşı inşa edilen yeraltı sığınakları, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.lotusnews.com.tr/nukleer-felakete-karsi-insa-edilen-yeralti-siginaklari

Civil Defence | Rescue services of Finland - Pelastustoimi, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://pelastustoimi.fi/en/rescue-services/preparedness/civil-defence

Civil defence in Finland - Wikipedia, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Civil_defence_in_Finland

1 Timo Kopomaa, Prof., Dept. of Social Research, University of Helsinki, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://helda.helsinki.fi/bitstreams/1e607dad-0c4b-4046-a19d-bab5d841768d/download

Merkhav Mugan - Wikipedia, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Merkhav_Mugan

The Mamad: The Room That Saves Lives in Israel | Mikheil Khachidze - The Blogs, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://blogs.timesofisrael.com/the-mamad-the-room-that-saves-lives-in-israel/

National Emergency Portal | The Standard Protected Space, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.oref.org.il/eng/articles/info/preparing-protected-space/1212/

Principles of Blast-Resistant Design, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://old.sharjah.ac.ae/en/academics/Colleges/eng/dept/ced/Documents/HMDMRC%20Workshop/U%20of%20Sharjah%20Presentation%201%20-%20Principles%20of%20Blast%20Design.pdf

Blast Resistant Design | PDH Academy, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://pdhacademy.com/wp-content/uploads/2022/06/Blast_Resistant_Design.pdf

26Steel Design Guide - Design of Blast Resistant Structures, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://pd1.hk/T07/Design-Guide-26-Design-of-Blast-Resistant-Structures.pdf

Protective Structures - Research Programme - Centre for Advanced Structural Analysis - CASA - NTNU, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.ntnu.edu/casa/protective-structures

(PDF) Design and Assessment of Shape of Protective Structure by Usage of CFD Software Environment Ansys Fluent - ResearchGate, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/311486092_Design_and_Assessment_of_Shape_of_Protective_Structure_by_Usage_of_CFD_Software_Environment_Ansys_Fluent

Blast Resistant Design of Buildings | PDF - Scribd, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.scribd.com/document/554370213/Blast-Resistant-Design-of-Buildings

Radiation Shielding Concrete 47 PDF | PDF | Ionizing Radiation ..., erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.scribd.com/document/480982209/RADIATION-SHIELDING-CONCRETE-47-pdf

radiation shielding structures: concepts, behaviour and the role of the heavy-weight concrete as, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://real.mtak.hu/123654/2/vb2020_4.pdf

TEMET Sığınak Sistemleri - ads.com.tr, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, http://www.ads.com.tr/safety/tr/nbc/temet.htm

NBC Filtre - Nem Alma Cihazı, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://nemalmacihazi.com/urun/nbc-filtre/

Sığınak Havalandırması - Seymenler Mühendislik, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.seymenlermuhendislik.com/siginak-havalandirmasi/

Modern Protective Structures.pdf - National Academic Digital Library of Ethiopia, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/8174/1/Modern%20Protective%20Structures.pdf

Advancements in Design and Analysis of Protective Structures - ResearchGate, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/323691793_Advancements_in_Design_and_Analysis_of_Protective_Structures

Research on Design of Underground Space for Refuge Based on Environmental Psychology and Virtual Reality - MDPI, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.mdpi.com/2071-1050/17/16/7527

(PDF) Negative Influence of Underground Constructions on Mental Health of the Person, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/311941932_Negative_Influence_of_Underground_Constructions_on_Mental_Health_of_the_Person

Trauma-Informed Design of Supported Housing: A Scoping Review through the Lens of Neuroscience - MDPI, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.mdpi.com/1660-4601/19/21/14279

SIĞINAK TALİMATI - Prokalite, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://prokalite.com/dokuman/detay/4566/siginak-talimati

The Psychology of Isolated and Confined Environments: Understanding Human Behavior in Antarctica - ResearchGate, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/10570461_The_Psychology_of_Isolated_and_Confined_Environments_Understanding_Human_Behavior_in_Antarctica

The Behavioral Biology of Teams: Multidisciplinary Contributions to Social Dynamics in Isolated, Confined, and Extreme Environments - Frontiers, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2019.02571/full

incorporating civil-defense shelter space in new underground construction - INIS-IAEA, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/12/638/12638774.pdf

National Emergency Portal | Solutions for Securing your House, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.oref.org.il/eng/articles/emergency-preparedness/shelters-protected-rooms/2305

Study concerning the design and functionality of individual emergency shelters - PMC, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11387607/

Examining Climate Change: A Threat to the Homeland - Council on Foreign Relations, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://cdn.cfr.org/sites/default/files/report_pdf/final-testimony-of-alice-c.-hill-june-8-2021.pdf

Kullanım Amacına Göre Sığınak Çeşitleri - mimarım / mİmarİm, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.mimarim.com/mevzuat/y%C3%B6netmelikler/s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nak-y%C3%B6netmeli%C4%9Fi/kullan%C4%B1m-amac%C4%B1na-g%C3%B6re-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nak-%C3%A7e%C5%9Fitleri

Sığınak Yönetmeliği, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://e-site.com.tr/signak_yonetmeligi.php

Nükleer tehdit İsviçrelileri korkuttu: Artık sığınaklar revaçta - Independent Türkçe, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.indyturk.com/node/492671/d%C3%BCnya/n%C3%BCkleer-tehdit-i%CC%87svi%C3%A7relileri-korkuttu-art%C4%B1k-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1naklar-reva%C3%A7ta

Finlandiya neredeyse evsizliği ortadan kaldırdı. : r/newbrunswickcanada - Reddit, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.reddit.com/r/newbrunswickcanada/comments/102at3a/finland_has_virtually_eliminated_homelessness/?tl=tr

Finlandiya Toplumu Kursu: Finlandiya'nın Yasal Mevzuatı - Maahanmuuttovirasto, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://migri.fi/documents/5202425/62401598/(tr+)+Finlandiya+Toplumu+Kursu+-+Finlandiya%E2%80%99n%C4%B1n+Yasal+Mevzuat%C4%B1.pdf/838761c4-c3d7-4d3c-01d8-69aa309cc6ba/(tr+)+Finlandiya+Toplumu+Kursu+-+Finlandiya%E2%80%99n%C4%B1n+Yasal+Mevzuat%C4%B1.pdf?version=1.0&t=1614252114780

Finlandiya'daki sığınaklar gündeme geldi - HaberFin, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.haberfin.com/haberler/finlandiyadaki-siginaklar-gundeme-geldi/

Yasalar ve Haklar - InfoFinland, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.infofinland.fi/tr/information-about-finland/legislation-and-rights

Design of Protective Structures (A New Concept of Structural Behavior) - UNT Digital Library, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1024831/

Optimization Design of Protective Helmet Structure Guided by Machine Learning - MDPI, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.mdpi.com/2227-9717/13/3/877

FEMA 453 Design Guidance for Shelters and Safe Rooms, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.wbdg.org/FFC/DHS/fema453.pdf

Journal of the Faculty of Civil Engineering and Architecture, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://journalcivengarch.org/

Design Guidelines for Community Shelters for Extreme Wind Events | Journal of Architectural Engineering | Vol 8, No 2 - ASCE Library, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://ascelibrary.org/doi/10.1061/%28ASCE%291076-0431%282002%298%3A2%2869%29

View of Life Cycle of Protective Structures - Modern Engineering, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://mengineering.eu/index.php/me/article/view/116/45

Structural and Spatial Minimal Requirement Efficacy of Emergency Shelters for Different Emergencies - MDPI, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.mdpi.com/2075-5309/13/1/32

Characteristics and Welfare of Long-Term Shelter Dogs - PMC, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7830969/

(PDF) Behavioural and physiological responses of shelter dogs to long-term confinement, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/252326027_Behavioural_and_physiological_responses_of_shelter_dogs_to_long-term_confinement

Facility Design and Animal Housing - Koret Shelter Medicine Program, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.sheltermedicine.com/library/resources/facility-design-and-animal-housing

Applying Environmental Psychology in the Design of Domestic Violence Shelters, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, http://510dvresources.weebly.com/uploads/4/8/5/7/48576985/environmental_psych_to_dv_shelter_design.pdf

PART VIII : SHELTER DESIGN AND CONSTRUCTION - Sasakawa International Center for Space Architecture, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://sicsa.egr.uh.edu/sites/sicsa/files/files/lectures/shelter-design-and-construction-part-i.pdf

Analysis of Kinetic Disaster Relief Shelters and a Novel Adaptive Shelter Proposal - DergiPark, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2821830

Hagel to Address 'Threat Multiplier' of Climate Change - Defense.gov, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.defense.gov/News/News-Stories/Article/Article/603440/hagel-to-address-threat-multiplier-of-climate-change/

Climate Change, Terrorism and Potential Implications for P/CVE - Vision of Humanity, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.visionofhumanity.org/climate-change-terrorism-and-potential-implications-for-p-cve/

With Climate Crisis Generating Growing Threats to Global Peace, Security Council Must Ramp Up Efforts, Lessen Risk of Conflicts, Speakers Stress in Open Debate | Meetings Coverage and Press Releases, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://press.un.org/en/2023/sc15318.doc.htm

Managing the Risks of Extreme Events and Disasters to Advance Climate Change Adaptation, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/SREX_Full_Report-1.pdf

People, Countries Impacted by Climate Change Also Vulnerable to Terrorist Recruitment, Violence, Speakers Tell Security Council in Open Debate | Meetings Coverage and Press Releases, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://press.un.org/en/2021/sc14728.doc.htm

Federal Office for Civil Protection FOCP - National Centre for Climate Services NCCS, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.nccs.admin.ch/nccs/en/home/the-nccs/about-the-nccs/organisation/members-and-partners/federal-office-for-civil-protection-FOCP.html

Swiss Federal Office for Civil Protection - PreventionWeb.net, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.preventionweb.net/organization/swiss-federal-office-civil-protection

Federal Office for Civil Protection FOCP, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.babs.admin.ch/en

How to act during an alert? The Homefront Command's Guidelines | IDF, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.idf.il/en/mini-sites/regional-commands/home-front-command/how-to-act-during-an-alert/

Important Update for Tourists – Home Front Command Guidelines - Gov.il, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.gov.il/en/pages/update-for-tourists

Israel Home Front Command - Rocket Shelter Instructions (Pikud HaOref) - YouTube, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=IRpY1kzJtEU

National Emergency Preparation, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.nbn.org.il/life-in-israel/emergency-resources-life-in-israel-2/national-emergency-preparation/

National Emergency Portal | Adjustment to the Home Front ..., erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.oref.org.il/eng/articles/info/iron-swords/1100

Sığınak Yönetmeliği Bayındırlık ve İskan Bakanlığından ..., erişim tarihi Ağustos 27, 2025, http://www.akdenizapartmanyonetimi.com/pdf/siginak_yonetmeligi.pdf

Design of Blast-Resistant Buildings in Energy and Industrial Facilities | ASCE Library, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://ascelibrary.org/doi/pdf/10.1061/9780784485897.fm?download=true

Architectural and Structural Design for Blast Resistant Buildings, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.iitk.ac.in/nicee/wcee/article/14_05-01-0536.PDF

Standardization of concrete for radiation shielding - HZDR, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.hzdr.de/workshops/satif13/wednesday_afternoon/Kimura_SATIF13.pdf

A guide to the use of lead for radiation shielding | Canada Metal, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.canadametal.com/wp-content/uploads/2016/08/radiation-shielding.pdf

Manual on SHIELDED ENCLOSURES - INIS-IAEA, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/28/027/28027980.pdf

Regulatory Guide 1.69, Revision 1, Concrete Radiation Shields and Generic Shield Testing for Nuclear Power Plants., erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.nrc.gov/docs/ML0908/ML090820425.pdf

Federal Law 520.1 on Civil Protection System and Protection & Support Service - IFRC, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.ifrc.org/docs/IDRL/Laws/Switzerland_Civil%20Protection%20System.pdf

Shelters – a Swiss phenomenon - Blog Nationalmuseum, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://blog.nationalmuseum.ch/en/2022/04/shelters-a-swiss-phenomenon/

Unofficial translation, legally binding only in Finnish and Swedish Ministry of the Interior, Finland Rescue Act (379/2011) - European Commission, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://ec.europa.eu/echo/files/civil_protection/national_disaster_management_system/finland/legal_basis_1.pdf

NB: Unofficial translation, legally binding only in Finnish and Swedish - Temet, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.temet.com/hubfs/%5BEN%5D%20Legislation/506_2011_MOI%20Technical%20requirements%20and%20maintenance%20of%20the%20equipment%20in%20shelters_en.pdf

Finland has civil defence shelters for about 4.8 million people - Finnish Government, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://valtioneuvosto.fi/en/-/1410869/finland-has-civil-defence-shelters-for-about-4.8-million-people

Government Programme measures to reform rescue services and emergency response centre operations - Ministry of the Interior - Sisäministeriö, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://intermin.fi/en/rescue-services/government-programme-measures-in-rescue-services

The safest room in the house | The Times of Israel, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.timesofisrael.com/the-safest-room-in-the-house/

GROUP BEHAVIOR IN CONFINEMENT: REVIEW AND ANNOTATED BIBLIOGRAPHY - DTIC, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/AD0640161.pdf

Work in Long-Term Restrictive Housing and Prison Personnel Perceptions of the Humanity of People Who Are Incarcerated | National Institute of Justice, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://nij.ojp.gov/library/publications/work-long-term-restrictive-housing-and-prison-personnel-perceptions-humanity

Optimise behavioural health and human factors research for deep space missions by classifying analogue scenarios and fidelity - Frontiers, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/space-technologies/articles/10.3389/frspt.2025.1391331/full

Exploring the Contributory Factors of Confined Space Accidents Using Accident Investigation Reports and Semistructured Interviews, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6717835/

Case Study: Shelter Innovation Ecosystem - GOV.UK, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://assets.publishing.service.gov.uk/media/57a08979e5274a27b20000c5/Shelter-innovation-ecosystem_Case-study-MIHIS-project-FINAL.pdf

Civil Defense and Homeland Security: A Short History of National Preparedness Efforts, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.hsdl.org/c/view?docid=470277

Searchable Case Studies for Climate Change Adaptation | US EPA, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.epa.gov/arc-x/searchable-case-studies-climate-change-adaptation

9 - Case Studies - Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/SREX-Chap9_FINAL-1.pdf

Win-win: designing dual-use in climate projects for effective anti-corruption in Bangladesh, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17565529.2022.2027741

Athletes' Psychological Adaptation to Confinement Due to COVID-19: A Longitudinal Study, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2020.613495/full

(PDF) Examining Psychosocial Well-being and Performance in Isolated, Confined, and Extreme Environments - ResearchGate, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/274254589_Examining_Psychosocial_Well-being_and_Performance_in_Isolated_Confined_and_Extreme_Environments

The psychology of isolated and confined environments. Understanding human behavior in Antarctica - PubMed, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12971084/

Fallout Shelter: Designing for Civil Defense in the Cold War (review) - ResearchGate, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/265839510_Fallout_Shelter_Designing_for_Civil_Defense_in_the_Cold_War_review

Fallout Shelters and their Influence on the Public Perception of Nuclear Weapon Tests - Knowledge UChicago, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://knowledge.uchicago.edu/record/6158/files/Russell%20Heibel%20Graduate%20Thesis%20Unintended%20Protection%20Factor_531.pdf

(PDF) Adaptable emergency shelter: A case study in generative design and additive manufacturing in mass customization era - ResearchGate, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/341138177_Adaptable_emergency_shelter_A_case_study_in_generative_design_and_additive_manufacturing_in_mass_customization_era

Find a case study - Table and Map - Shelter Projects, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.shelterprojects.org/case_studies.html

A Decision Process for Optimizing Multi-Hazard Shelter Location Using Global Data - MDPI, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.mdpi.com/2071-1050/12/15/6252

Review article: Current approaches and critical issues in multi-risk recovery planning of urban areas exposed to natural hazards - NHESS, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://nhess.copernicus.org/articles/24/79/2024/

RadTown Radiation Protection Activity 4: Buildings as Shielding | US EPA, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.epa.gov/radtown/radtown-radiation-protection-activity-4-buildings-shielding

ORNL-6252 - Robert B. Laughlin, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, http://large.stanford.edu/courses/2016/ph241/dominguez2/docs/ornl-6252.pdf

Family Shelter Designs, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://dahp.wa.gov/sites/default/files/FamilyShelterDesigns.pdf

The architecture of war. Old and new life of bunkers - PRAGMATIKA.MEDIA - Ukraine, Kyiv, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://pragmatika.media/en/arhitektura-vijni-stare-ta-nove-zhittja-bunkeriv/

The Bunker - Like a Structure for Storing the Life of the Civilian Population in Conditions of Danger, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/373572491_The_Bunker_-_Like_a_Structure_for_Storing_the_Life_of_the_Civilian_Population_in_Conditions_of_Danger

Underground shelters - IRIS, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/380994/WHO-EURO-2025-11046-50818-77024-eng.pdf?sequence=1

Chapter 11: Bunkers and Safe Rooms 1 - Frostburg State University, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.frostburg.edu/faculty/rkauffman/_files/images_preppers_chapters/ch11-bunkerssaferooms.pdf

Earth-Sheltered House: A Case Study of Dobraca Village House near Kragujevac, Serbia, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.researchgate.net/publication/328216066_Earth-Sheltered_House_A_Case_Study_of_Dobraca_Village_House_near_Kragujevac_Serbia

Full article: Bunkers as difficult heritage: imagining future for underground spaces in Seoul, erişim tarihi Ağustos 27, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13467581.2021.1941980