Kardeşlik, Kimlik ve Jeopolitik: Tarihsel Hafıza, Kardeşlik ve Jeopolitik Gerilimler

Giriş yerine: Yabancı değil, Azerbaycanlılar!

Yıllar önce İzmir’de, Kadifekale’de dolaşırken etrafımızı çocuklar sarmıştı. İçlerinden biri, turistlerle iletişim kurmaya çalışırcasına İngilizce bir soru sordu. Ben ise gülerek ona adını sordum. ‘Rıdvan’ diye cevap verdi ve ardından bize nereli olduğumuzu sordu. “Azerbaycanlıyız” dedik. Çocuk, şaşkınlıkla arkadaşlarına dönüp şöyle seslendi:

“Yabancı değil, Azerbaycanlılar!”

Henüz on iki yaşında bile olmayan Rıdvan’ın Azerbaycanlıları Türkiye’nin başka bir bölgesinden gelmiş insanlar gibi algılaması, belki de televizyonda izlediği programlardan, duyduklarından ya da yalnızca aynı dili konuşuyor olmamızdan kaynaklanıyordu. O gün böyle bir algının verdiği hissi bütün güzelliğiyle yaşayabileceğim yaşta, yirmi beş yaşındaydım.

Bir süre önce eşim, Türk insanının olumsuz alışkanlıklarından peş peşe söz ederken, neden böyle bir yaklaşım sergilediğimizi şöyle açıklamıştım: Biz Türkiye’ye pasaportla gelmiş olsak da Türkiye insanını kendimizden ayrı bir millet gibi görmüyoruz. Bu nedenle olumsuzlukları hemen fark ediyor, olumlu özellikleri ise zaten olması gereken şeyler gibi kabul ediyoruz. Başka bir ifadeyle, yakınlığımızı o kadar doğal buluyoruz ki aramızdaki farklılıkları çoğu zaman zihnimizde gerçek anlamıyla konumlandıramıyoruz.

Oysa şive, mezhep, coğrafya ve toplumsal tecrübe bakımından farklılıklarımız var. Fakat bu farklılıklar, birbirimizi yabancı görmemizi gerektirmiyor. Belki de asıl mesele tam burada başlıyor: Birbirimize bu kadar yakınken, neden zaman zaman birbirimizi anlamakta bu kadar zorlanıyoruz?

Son haftalarda başörtüsü üzerinden yürüyen tartışmaların Türkiye ve Azerbaycan kamuoylarında meydana getirdiği gerilim, bu soruyu yeniden gündeme taşıyabilen cinsten. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki stratejik birlikteliğin zayıflamasını isteyen çevreler için dinî hassasiyetler, millî gurur ve karşılıklı kırgınlıklar elverişli bir tartışma zemini oluşturabiliyor. Her iki toplumda da meselenin bütününü görmeden, münferit gelişmelerden hareketle genellemelere varan söylemler ortaya çıkabiliyor.

Haritaya, tarihe ve güç dengelerine birlikte bakıldığında, meselenin yalnızca bir kıyafet tartışmasından ibaret olmadığı, hatta dini inanç ve değerleri sınırlamak vs. ile alakası bulunmadığı anlaşılabilir. Bununla birlikte, konuyu büyük jeopolitik hesapların gölgesinde bırakmadan, tarihsel arka planı ve iki toplumun farklı tecrübelerini anlatmaya çalışacağım.

Ben bir İran Türküyüm. Bugünlerde TRT 1’de yayımlanan Mehmed: Fetihler Sultanı dizisinde, Akkoyunlu Uzun Hasan döneminin Tebriz’ini izlerken yaklaşık beş buçuk asırlık bir geçmişe bakıyorum. Bu projeyi gerçekleştirenlerin aklına ve emeğine sağlık. Çünkü Tebriz, yalnızca tarihî bir şehir değil; gerek İslam, gerek Türk dünyasının siyasi, kültürel ve ekonomik hafızasında derin izler bırakmış bir merkezdir.

Akkoyunlu Devleti’nin merkezini Doğu Anadolu’dan Tebriz’e taşıması da bu bakımdan anlamlıdır. Tebriz’in coğrafi konumu, nüfusu, ekonomik hareketliliği ve kültürel birikimi, onu geniş bir siyasi yapının başkenti olmaya elverişli kılıyordu. Şehrin yüzyıllar öncesinden taht kürsüsüne ev sahipliği yaptığı gibi, sonraki yüzyıllarda da önemini koruması, bu tarihsel merkezîliğin tesadüf olmadığını gösterir.

Biz, akıncılarını yeni yurtlar edinmek üzere Anadolu'ya gönderirken, eski yurdu (İran ve Azerbaycan coğrafyası) tutanların torunlarıyız.

İran’daki Türk kimliğinin ve özellikle günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti vatandaşlarının zaman zaman yalnızca “Azeri” adıyla sınırlandırılması da bu tarihsel bütünlüğün anlaşılmasını zorlaştırdı. Oysa İran- Azerbaycan Türklerinin tarihi, yalnızca belirli bir etnik adlandırmanın değil, yüzyıllar boyunca devletler kurmuş, kültürler üretmiş ve geniş coğrafyalarda etkili olmuş bir toplumsal varlığın tarihidir.

Belki de Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerde zaman zaman ortaya çıkan kırgınlıkların bir nedeni, bireysel düzeyde duyulan yakınlıktan devletlerin aynı ölçüde ve aynı biçimde hareket etmesini beklememizdir. Toplumların kardeşlik duygusu ile devletlerin güvenlik öncelikleri her zaman aynı doğrultuda ilerlemeyebilir. Bu ayrımı gözden kaçırdığımızda, tarihsel ve stratejik gerçekliklerle bağdaşmayan beklentiler üzerinden birbirimize karşı kırgınlıklar üretebiliriz.

Azerbaycan neresi?

Azerbaycan kavramını anlamak için öncelikle coğrafi, tarihî ve siyasi anlamlarını birbirinden ayırmak gerekir. Azerbaycan, tarih boyunca farklı sınırlarla tanımlanmış bir coğrafyanın adı olduğu gibi, 1918’den itibaren modern siyasi literatürde bir devlet adı olarak da yer almıştır.

Tarihî Azerbaycan coğrafyası, bugünkü İran’ın kuzeybatısındaki Doğu ve Batı Azerbaycan, Erdebil ve Zencan eyaletlerini; farklı tarihsel ve coğrafi tanımlamalara göre ise daha geniş alanları kapsayan bir bölgedir. Tebriz, bu coğrafyanın en önemli siyasi, kültürel ve ekonomik merkezi ve geleneksel başşehri olmuştur. Tarihî tanımların kapsamı değişse de Tebriz’in merkezî konumu, bölgenin geçmişini anlamak açısından belirleyicidir.

Çaldıran kitabımda da değindiğim üzere, İran Türklüğü ve özellikle Tebriz merkezli tarih bilinci, kendisini bölge tarih, zanaat ve kültürünün esas merkezlerinden biri olarak görür. Bu doğrultuda Tebriz başta olmak üzere İran Türklüğü milli Ruhuna işlemiş ve özümsenmiş tarihsel bir büyüklük, merkezilik ve derinlik sezilmektedir. Selçuklu döneminden itibaren Anadolu’ya yönelen akınlara kaynak teşkil etmesi, Moğol saldırısı karşısında büyük bir feraset sergilemesi ve sonrasında İlhanlı döneminde Avrasyanın en büyük ve en güvenli şehirlerinden biri haline gelmesi, onu müteakip Türk siyasi teşekküllerinin yükselişi ve farklı hanedanların (sadece Azerbaycan bölgesinde değil) İran coğrafyasında kurduğu hâkimiyetler, bu milli ruhun bileşenlerini oluşturmaktadır.

Tebriz, yalnızca siyasi iktidarların merkezi değil, aynı zamanda üretimin, zanaatın, mimarinin ve kültürel aktarımın da önemli merkezlerinden biri olmuştur. 14. Asrın başında Osmanlı payitahtı Bursa’da ve 15. Asrın başlarında yeni payitaht, İstanbul'da Tebrizli zanaatkârların eserler yaratmış olması, bu ilişkinin sınırları aşan niteliğini gösterir. Safevî Şah Birinci Abbas döneminde başkentin İsfahan’a taşınmasıyla İsfahan'da ortaya çıkan kültürel ve mimari gelişmelerde de Azerbaycan'ın ve özellikle Tebriz’in birikiminin etkisi görülür.

Özellikle büyük Selçuklu imparatorluğunun parçalanmasıdan sonra ayrı düşen iki topluluk için belki de ikinci ve daha önemli kırılma noktası Çaldıran Savaşı olmuştur. Bu savaş, uzuzn zamandan beri ayrı talih ve kaderlerle yaşamaya geçmiş olan iki ana topluluğun rekabetini derinleştirirken mezhep farklılıklarının siyasi mücadelelerde belirgin bir rol üstlenmesine zemin hazırlamıştır.

Ardından 1813 ve 1828’deki Rus-İran savaşları geldi. Bu savaşların sonucunda Aras Nehri’nin kuzeyindeki topraklar Rus Çarlığı’nın egemenliğine girdi. Böylece aynı tarihsel ve kültürel coğrafyanın farklı siyasi merkezler altında gelişeceği yeni bir dönem başladı.

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Çarlık Rusyası’nın çözülmesi ve Kafkasya’daki güç boşluğu, bölgenin siyasi geleceğini yeniden şekillendirdi. Osmanlı Devleti’nin de içinde bulunduğu çalkantılı ortamda, Güney Kafkasya’da yeni siyasi yapılanmalar ortaya çıktı. 1918’de Mehmet Emin Resulzade önderliğinde kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Aras Nehri’nin kuzeyindeki Müslüman-Türk siyasi varlığını ilk defa ‘Azerbaycan Cumhuriyeti’ adı altında siyasi literatüre ve modern devletler sistemine taşıdı.

Böylece tarihî bir coğrafyanın adı, aynı zamanda bağımsız bir devletin adı hâline geldi. Ancak bu yeni devletin kuruluşu, kendiliğinden istikrarlı ve güvenli bir siyasi düzenin ortaya çıkması anlamına gelmiyordu.

Tarihsel hafıza: Devlet olma deneyimleri ve kırılganlık algısı

Azerbaycan’ın ilk bağımsızlık tecrübesi uzun sürmedi. Osmanlı Devleti mütareke sonucunda Bakü'den çıkmak zorunda kalırken, İran’daki Türk siyasi geleneği de yeni bir dönüşümün içine girdi. Azerbaycan Cumhuriyeti, 1920’de Bolşevik işgaliyle bağımsızlığını kaybederek Sovyet sistemine dâhil oldu. İran’da ise Pehlevi hanedanının yükselişiyle merkezîleşmeci ve Fars kimliğini öne çıkaran yeni bir devlet anlayışı hakim oldu.

Bu gelişmeler, İran Türklerinin tarihsel hafızasında derin izler bıraktı. Tebriz’in eski siyasi merkez olma niteliği zayıflarken, İran’daki Türk nüfusun dilsel ve kültürel hakları çeşitli baskılarla karşı karşıya kaldı. Kuzeyde ise Azerbaycan’ın Sovyet yönetimine girmesi, yeni devletin sınırlarını ve güvenlik önceliklerini Moskova’nın belirlediği geniş jeopolitik düzenin bir parçası hâline getirdi.

Aras nehrinin kuzeyindeki Azerbaycan topraklarının başta Erivan, Zengezur ve Karabağ bölgeleri olmak üzere etnik demografik yapısını bozup, Zengezur bölgesinin Ermenistana verilmesiyle Türkiye'den bağı koparılırken (neyse ki Nahçıvan'ı Ermenistan'a bağlama çabaları gerçekleşmediği gibi, Atatürk'ün Dilucu bölgesini İran'dan satınalmasıyla bugünler için Türkiye- Azerbaycan Cumhuriyeti bağlantı koridoru sağlanacaktı), İran’da Pehlevi rejimi eyaletlerin tarihi adlarının yerine numara kullanarak ve aynı zamanda Aras nehrinin güneyindeki Azerbaycan eyaletini de Tebriz merkezli eyaletin karasal bağlantısını Türkiye'den koparacak şekilde ikiye bölüp sınır boyunu tutan yeni eyaletin de etnik demografik yapısını bozmaya çalışarak Türk aleyhtarı girişimlerle bölgenin simasını değiştirmeye çalışacaklardı.

İkinci Dünya Savaşı sırasında uluslararası dengelerin değişmesi, bu hoşnutsuzluğun İran tarafında siyasi bir karşılık bulmasına imkân sağladı. 1945’te Seyyid Cafer Pişeveri önderliğinde, Tebriz merkezli Azerbaycan Millî Hükümeti kuruldu. Tahran'ı İngiliz- Amerikan ittifakına karşı kaybettiğini anlayan Stalin SSCB'si, Azerbaycan Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti aracılığıyla İran’ın kuzeybatısındaki geniş bir bölgede yandaş siyasi ve idari bir düzen kurmayı hedeflerken, ileride nüfuzunu daha güneye sarkıtabilmek için ADF (Azerbaycan Demokrat Fırkası / Tebriz hükümeti) aracılığıyla Mahabad’da da bir Kürt etnik siyasi yapılanma tesis edecekti.

Bu dönemde Türkiye ise savaş boyunca son derece hassas bir güvenlik ortamında tarafsızlığını korumaya çalışıyordu. Türkiye İzmir, Bozcaada, Gökçeada, Muğla- Marmaris açıklarında ve Edirne karşısında Almanya ile komşu idi. Kuzeyden ve özellikle Kuzeydoğu yönünden ise Stalin SSCB'sinin hem komşusu ve hem ağır baskısı altındaydı. Ankara, Tebrizdeki gelişmeleri de SSCB'nin sınırlarının Hakkarı karşısına kadar uzandığı şeklinde görüyor ve (sadece bir kasabayı kapsa sa da) Mahabad kürt cumhuriyetinin hem de Tebriz gözetiminde hayat bulmuş olmasından da derin kaygı duymaktaydı.

Nihayet Pişeveri hükümeti yaklaşık bir yıl sonra, konjönktürün değişmesi ve Sovyet askerlerinin bölgeden çekilmesinin ardından sona erdi.

Güney Azerbaycan Türklerinin Pehlevi rejimine yönelik itirazları 1979 Devrimi sırasında yeniden görünür oldu. Ancak Pehlevi yönetimine karşı duyulan tepki, yeni rejimin bütün politikalarının benimsendiği anlamına gelmiyordu. Şeriatmedari çevresinde yaşanan gelişmeler ve sonrasındaki çatışmalar, İran Türklerinin siyasi talepleriyle merkezî yönetimin tercihleri arasındaki gerilimin devam ettiğini gösterdi.

Diğer yandan 1990–1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Azerbaycan Cumhuriyeti yeniden bağımsızlığını kazandı. Ne var ki bağımsızlık, bu kez de savaş ve toprak kaybı tehdidiyle sınandı. Karabağ meselesi, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki çatışmalar ve bölgesel güçlerin müdahaleleri, yeni devletin güvenlik kaygılarını belirleyen temel unsurlar oldu.

Türkiye, o yıllarda kendi güvenlik sorunları ve PKK ile mücadelesi nedeniyle farklı önceliklerle hareket ediyordu. İran ise Azerbaycan’ın bağımsız bir devlet olarak güçlenmesini sınırları içerisindeki Güney Azerbaycan için emsal teşkil edebileceği açısından tehdit olarak algılayacak ve yine en bariz karşı girişimlerden biri olarak bir taraftan Tebriz merkezli eyaletin Azerbaycan Cumhuriyetiyle bağlantısını koparmak için, bu eyaleti bölerek doğusunda yeni bir eyalet tesis edecek, diğer taraftan da, işgalci Ermenileri Aras nehrinin kuzey sahil boyunu tutmaya teşvik edecek, hatta Karabağ’ın güney karşısındaki (Doğu Azerbaycan eyaletinin kuzeydoğusunda) Karadağ bölgesinin adını Arasbaran olarak değiştirecek, Ermenistan'a hertürlü desteği sağlarken, Azerbaycan Cumhuriyeti’yle komşuluk ilişkileri çerçevesinde konsept geliştirecek, oradaki başta Talişler olmak üzere etnik azınlıklar ve özellikle inançlı insanlar üzerinde etkinlik kurmaya çalışacaktı.

1995’ten 2025’e: Otuz yılda neler değişti?

Sovyetler Birliği sonrasındaki dünya düzeni, yalnızca tek bir küresel gücün belirlediği bir yapıya dönüşmedi. Azerbaycan, başta petrol olmak üzere sahip olduğu enerji kaynaklarını ekonomik ve stratejik bir araca dönüştürerek uluslararası sistemde kendisine alan açtı. Bakü, zaman içinde devlet kapasitesini güçlendirdi ve dış politika seçeneklerini çeşitlendirdi.

Karabağ meselesi ise Azerbaycan’ın devlet anlayışını, güvenlik önceliklerini ve toplumun tarihsel hafızasını belirleyen temel meselelerden biri olmayı sürdürdü.

İran Türklerinin tecrübesi de bu tablonun bir parçası. 2006’da Güney Azerbaycan’da yaşanan kitlesel protestolar, İran Türklerinin kimlik ve dil meselelerinin ne kadar geniş bir toplumsal karşılık bulabildiğini gösterdi. Sonraki yıllarda İran’da meydana gelen siyasi ve toplumsal gelişmeler, merkezî yönetim ile farklı toplumsal kesimler arasındaki gerilimi farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkardı.

2020’deki İkinci Karabağ Savaşı ve 2023’te bölgedeki kontrolün yeniden Azerbaycan’ın eline geçmesiyle sonuçlanan süreç, ülkenin yakın tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri oldu.

Bu gelişmeleri yalnızca askerî güç üzerinden okumak yeterli değildir. Azerbaycan’ın enerji kaynakları, diplomatik ilişkileri, askerî kapasitesi ve değişen bölgesel koşulları birlikte değerlendirilmelidir. Ülkenin elde ettiği sonuçlar, yıllar içinde oluşan birikimin ve uygun koşullarda harekete geçirilen imkânların ürünüdür. Bu başarıda elbette ki Türkiye'nin istihbari ve askeri danışmanlık desteği, ayrıca Bakü ile Ankara arasındaki işbiriği/iş bölümüyle çeşitli merkezlerle gerekli denge politikalarını üretmesi büyük önem arzetmiştir. Bu savaş ve zaferde pandemi şartları, kara hudutlarının kapanması ve Azerbaycan Cumhuriyeti’ne düzenli ajan akımının kesilmesinin de payı vardır.

2022 yılında İran’da yaşanan protestoların Güney Azerbaycan halkı tarafından İran’ı Suriyeleştirme sürecinin başlangıcı olarak değerlendirerek yanaşmaması ve ayaklanmanın başarısızlığa uğraması, 2024 meclis seçimlerinde yaşananlar, cumhurbaşkanını taşıyan helikopter kazası, Dr. Pezeşkiyan’ın cumhurbaşkanlığını kazanması vs. İran devlet ve milletini ve özellikle İran Türklüğünü ve hatta bölgeyi etkileyecek birer önemli vakalar olarak tarihimize geçmiştir. Bütün bunların devamında ve dünyayı etkisi altına alan ABD/İsrail – İran savaşını da bu çerçevede değerlendirmek için bariz ve çarpıcı ipuçları vardır.

Uzun bir tarihin yalnızca ana hatlarını anlatmamdan amacım, geçmişi bugüne taşımak değil, bugünkü kararların hangi tarihsel hafıza, güvenlik kaygısı ve siyasi tecrübe içinde şekillendiğini görebilmektir.

Asıl mesele şimdi başlıyor: Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkileri, güncel bir tartışmanın yarattığı duygusal dalgalanmalardan ibaret görmeden nasıl değerlendirebiliriz?

Sonuç: Başörtüsünden daha büyük bir mesele

Bugün Azerbaycan’da başörtüsünün kamusal alandaki kullanımına ilişkin uygulamalar, Türkiye kamuoyunda olduğu gibi İran’da da tartışma ve rahatsızlık yaratıyor. Bu hassasiyetin nedenlerini anlamak zor değil. Başörtüsü, birçok insan için yalnızca bir kıyafet tercihi değil; inancın, kimliğin ve hatta kişisel özgürlüğün de bir parçası.

Azerbaycan’daki uygulamaların kapsamı, hukuki dayanağı ve fiilî sonuçları kendi içinde ayrıca değerlendirilmelidir. Burada önemli olan, konuyu tek bir açıklamaya indirgememektir. Devletlerin kamusal alanı düzenleme biçimleri, güvenlik anlayışları, tarihsel tecrübeleri ve dış politika kaygıları birbirinden farklı olabilir. Bir uygulamanın arkasındaki gerekçeleri anlamaya çalışmak, o uygulamayı bütünüyle onaylamak anlamına gelmez.

Benim dikkat çekmek istediğim nokta, başörtüsü tartışmasının ötesindedir.

Azerbaycan’ın bağımsızlığını koruma ve bölgesel etkinliğini artırma çabası bu yazıda açık ve örtülü ama özetçe paylaştığım çok katmanlı ortamda şekilleniyor. Türkiye’nin bölgesel politikaları, Bakü’nün güvenlik öncelikleri ve İran’daki gelişmeler birbirinden ayrı düşünülemez; ancak bunların her birinin kendine özgü koşulları vardır.

Tam da bu nedenle, iki toplum arasında ortaya çıkan her tartışmayı büyük güç mücadelelerinin doğrudan bir sonucu olarak görmek ne kadar eksikse, bu tartışmaların siyasi sonuçlar doğurabileceğini göz ardı etmek de o kadar eksiktir.

Bu nedenle, fikir ayrılıklarının ve karşılıklı kırgınlıkların, aramızdaki kardeşlik bağını ve bugüne kadar verilen onca emeği gölgede bırakması, tarihsel tecrübeler ışığında ciddi bir kayıp olacaktır. Malazgirt Savaşı’nda Müslüman Türklerin safına geçen Balkan ve Anadolu kökenli Hristiyan Türklerin varlığı bile ortak tarihimizin dinî ayrımların ötesine uzanan boyutlarını hatırlatırken, Şark Meselesi’nin farklı biçimlerde varlığını sürdürdüğü günümüz dünyasında bu tarihsel birikimin anlamı daha da belirginleşmektedir.

Çünkü başörtüsü tartışmasının ortaya çıkardığı hassasiyetleri kendi siyasi veya ideolojik amaçları doğrultusunda kullanmaya hazır rejimler ve çevreler de bulunmaktadır. Tacikistan’daki benzer uygulamalar karşısında sessiz kalan, Çin’deki Uygur Türklerinin yaşadıkları söz konusu olduğunda aynı duyarlılığı göstermeyen bazı çevrelerin, Azerbaycan meselesinde birdenbire dinî özgürlüklerin savunucusu olarak öne çıkması, bu tutumların tutarlılığına ilişkin soru işaretleri doğurmaktadır. Burada mesele, başörtüsü konusundaki hassasiyetin kendisi değil; bu ve benzer hassasiyetlerin seçici biçimde öne çıkarılarak Türk dünyası ile İslam dünyası arasında yeni fay hatları oluşturmak için kullanılması ihtimalidir.

Resul Dağsar

25 Ekim 2026