Rusya’daki Yahudi Özerk Bölgesi (YÖB)

Birobidzhan, Evreiskaia ve Yevreyskaya Avtonomnaya Oblast adlarıyla da bilinen Yahudi Özerk Bölgesi Rusya’nın doğusunda Çin sınırında yer alan bir idari yapıdır. Hazara Yahudi Devleti’nden sonra dünyada ilk kurulan Yahudi idaresi Birobidzhan / Birobidjan (Brobeycan diye telaffuz ediliyor) Yahudi Özerk Bölgesi, özerk bir oblast (bölge), Rusya'nın uzak doğusunda, orta Amur Nehri havzasında yer almaktadır. Kışlar kuru ve çok soğuk, yazlar sıcak ve nemlidir. 1934 yılında teorik olarak Sovyetler Birliği'ndeki Yahudiler için bir yurt olarak kurulmasına rağmen, kitlesel bir Yahudi göçü yaşanmamış ve Rus ve Ukraynalı yerleşimciler Yahudilerden sayıca çok daha fazladır. Nüfusun büyük çoğunluğu, iki ana ulaşım hattı olan Trans-Sibirya Demiryolu ve gemi trafiğine elverişli Amur Nehri boyunca yaşamaktadır.

Bölgenin başkenti Birobidzhan, 1928 yılında Tikhonkaya adıyla bir tren istasyonu olarak kurulmuştur. 1934 yılında Birobidzhan merkezli olarak il (oblast) oluşturulmuş ve 1937 yılında şehir statüsüne kavuşmuştur. Nüfus (2010) 75.413; (2014 tahmini) 74.791.[1]

Yidiş Otonoma Gaanot (ייִדישע אװטאָנאָמע געגנט) adını da taşıyan bu özerk bölgeye ilk girişim 1928’de Sovyet resmi kararnamesiyle belirlenmiş, Doğu Avrupa Yahudilerini barındırmak için Stalin’in emriyle 7 Mayıs 1934’te resmen ihdas edilen Rusya’nın halihazırdaki tek özerk bölgesidir. Bölgenin Çin’e karşı askeri ve ekonomik nedenlerle de düşünüldüğü belirtilmektedir. Bayrağının LGBT renklerini çağrıştırması Yahudilerin bu konuya ne kadar temerküz ettiklerinin bir göstergesi olsa gerek. Arması ise iki turkuaz şeritli akuamarin/turkuaz rengindeki bir kalkan üzerindeki bir Ussuri kaplanıdır. Buradaki Yahudi nüfusu 1940’ların sonlarında en yüksek noktasına geldiğinde bölge nüfusunun, ancak yaklaşık %25’ne tekabül eden 50.000 civarında bir sayıya tekabül etmiş ve 2021 sayımına göre ise 837 Yahudi burada yaşamaktadır.

Sovyetler’in, Filistin’deki İngiliz Mandasında Yahudi devleti kurulmasına ilişkin çalışmalara bir alternatif olması maksadıyla burayı kurduğu savı da mevcuttur. Başlangıçta  Kırım’da 1920’lerde  iki Yahudi bölgesi inşa edilmesi tezekkür edilmiştir. Bilahare bundan vazgeçilmiş ve Birobidzhan’a yönelinmiştir. Rusya Anayasası’nın 65’nci maddesi, YÖB’ün Rusyya’nın tek özerk bölgesi olduğuna amirdir. Burası Yahudilerin İsrail’le birlikte halen dünyada resmen hükmettiği iki bölgeden biridir. YÖB Yidiş dilinin tanındığı  ender yerlerdendir. Bölgeye başlangıçta Birobidzhan Yahudi Ulusal Rayonu adı verilmiştir. Kolonileşmeyi daha cazip hale getirmek maksadıyla Sovyet hükümetinin özel mülkiyete cevaz vermesi, bir çok gayriyahudinin buraya yerleşmesini tetiklemiştir.

Buranın bir başka stratejik önemi ise Pasifik Okyanusu’na bağlanan güçlü Amur nehri ve kollarına sahip olması ve nehrin donmamasıdır. Rusya donmuş nehirler nedeniyle geniş coğrafyasında mal ve askeri sevkiyat yapamadığından Osmanlı ile Kırım Savaşı ve İsveç’le Baltık Denizi’nde savaşa girişmiştir.  Rusya, Çinde’ki Afyon savaşlarından bilistifade Çar 1. Nikolay zamanında 1858’de güvenli ve donmayan bir liman elde etmek maksadıyla bu bölgeyi Çin’den Rusya’ya intikalini sağlamıştır.[2]

Kuzey Amerika'da faaliyet gösteren Yahudi Komünist örgütü “Sovyetler Birliği'nde Yahudi Kolonizasyonu Örgütü,” bazı ABD sakinlerinin 1932'de göç etmesini teşvik etti. Yaklaşık 1200 Sovyet olmayan Yahudi, Birobidzhan'a yerleşmeyi seçti. Bu bölge, 1945’te 2’nci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle, Yahudiler için yeniden olası bir Yahudi yurduna dönüşmesi fikrine ivme kazandırdı, lakin İsrail’in kurulmasıyla bunda düşüş yaşandı ve 1959’da Yahudi nüfusunun %50 azalmasına yol açtı.

2021 yılı verilerine göre Ruslar %88,8, ardından sırasıyla Ukraynalılar, Yahudiler, Tatarlar, Azerbaycanlılar, Tacikler ve diğer etnik gruplar YÖB’deki etnik dağılımı göstermektedir.

YÖB’deki dini dağılım ise Rus Ortodokslar %23’ü, diğer Ortodokslar %6’yı, diğer Hristiyanlar %10’u, Müslümanlar ve Yahudiler %1’i, inançlı ama dindar olmayanlar %35’i ve ateistler ise %22’yi teşkil etmektedir. Bu sonuçlar bölgenin, Rusya’nın en az dindar bölgesine delalet ettiğine işaret etmektedir.[3]

“Brobidzhan: Yahudi Vatanı Kurmanın Hayal Kırıklığına Uğramış Rüyaları”[4] başlıklı yazıda ise Sovyetler Birliği’nin başlangıcında bir çok özerk bölge bulunduğu; 1991’e gelindiğinde kalan beşinden Adıge, Gorno-Altay, Karaçay-Herkes ve Hakay cumhuriyet statüsüne kavuşturulduğu, sadece YÖB’ün statüsünü koruduğu; YÖB’nin Sovyet Yahudilerinin Marksist-Leninist ideoloji için yarattığı ikilemi çözmek amacıyla kurulduğu; teorik olarak, milliyetçiliğin tarihin önceki bir aşamasının ürünü olduğu ve proletaryanın yükselişi ve sosyalizme geçişle yerini alacağının düşünüldüğü, ancak Lenin ve diğer ilk Bolşeviklerin, insanların milliyetçi duygularına bağlı kaldığını ve etnik bölünmeleri ortadan kaldırmanın yeni bir "Büyük Rus şovenizmi" biçimini sürdüreceğini fark ettikleri; Bolşeviklerin de ayrıca, "ülke dışı ulusal-kültürel özerklik" yaklaşımını reddettikleri ve bir milliyetin ayrı bir bölgeyle ilişkilendirilmesi gerektiğinde ısrar ettikleri; sonuçta Lenin ve haleflerinin, ülkenin çeşitli etno-milliyetçi gruplarına bir dereceye kadar bölgesel özerklik sağlamaya çalıştıkları ve tüm sistemin sonunda yeni bir pan-Sovyet toplumu ortaya çıktıkça ortadan kalkacağını varsaydıkları savunulmaktadır.   

İlk Yahudi yerleşimciler Mayıs 1928 gibi erken bir tarihte geldi ve birkaç yıl içinde Ukrayna, Belarus ve Orta Avrupa Rusya'sının çeşitli yerlerinden bölgeye küçük bir göç dalgası başladı. Yahudi göçünü teşvik etmek için, posterler ve sosyalist bir ütopyayı anlatan romanlar gibi standart erken Sovyet propaganda araçlarını içeren büyük bir propaganda kampanyası başlatıldı. Birobidzhan'ı tanıtan broşürler, Belarus'taki bir Yahudi mahallesinin üzerine uçaktan bile atıldı.

Bir süre propaganda makinesi işe yaradı ve Avrupa Rusya'sından Yahudilerin yanı sıra Amerika Birleşik Devletleri, Güney Amerika, Avrupa ve İngiliz mandası altındaki Filistin'den yaklaşık 1400 göçmen Birobidzhan'a geldi. 

YÖB’yi desteklemek için 1924-1934 arasında ABD’de kurulan dernekler Sovyetler Birliğinde Yahudileri Yerleştirme Birliği (The Association for Jewish Colonization in the Soviet Union), ICOR, Sovyetler Birliğinde Yahudileri Yerleştirme Örgütü ve  Birobidjan’a (Ambijan) Yerleştirme Amerikan Komitesi. Amerika’daki önde gelen Yahudi figürler de bu oluşuma destek vermişlerdir. Keza ABD Başkan Yardımcısı Henry Wallace; Alben Barkley, Warren Magnussson ve Claude Pepper gibi senatörler, valiler, belediye başkanları ve diğer resmi görevliler de YÖB’e muavenet etmişlerdir.

Sonuç:

Sovyet hükümeti Çin’e karşı jeostratejik nedenlerden ötürü bu bölgeyi seçtiğinde, Sovyet Yahudilerinin durumunu iyileştirmek amacıyla Batılı kuruluşlardan ve dünya Siyonizm hareketinden fonlar alacağını var sayıyordu. SSCB’de 1942’de kurulan Yahudi Anti-Faşist Komitesi 1943’te ABD, Kanada ve İngiltere gezilerinde Albert Einstein, Chaim Weizmann ve  Charlie Chaplin gibi ünlüler tarafından karşılandı ve maddi yardımlarla döndüler.

YBÖ’nün Yidişi ve İsrail’in kadim İbraniceyle alakası bulunmayan yeni uydurulan İbraniceyi tercih etmemesi Yahudiler arasındaki ihtilaflardan birini teşkil etmiştir. Eliezer Ben-Yehuda 1881-1922 yılları arasında kurduğu modern İbraniceyle Yahudilerin MS IV’ncü asıra dayanan kadim Sami dilini inkitaya uğratmıştır. İsrail’deki her şehirde caddelere ismi konulan Ben-Yehuda Filistin’in işgalinden 50 yıl önce bu dilin İsrail’in dili olacağını söylemiştir. Ben-Yehuda ilginç bir kişiliktir. Kudüs’e gelip yerleştiğinde inşa ettiği bu dil dışında bir kelime konuşmamış ve günümüzde istimal edilen İbranicenin yayılmasını sağlamıştır.

Bir başka görüşe göre ise YÖB fikri, Filistin’deki Siyona’a karşı “Sovyet Siyonu” teşkilden doğmuştu. Bu yeni Sovyet Siyonun’da proleter Yahudi kültürünün gelişmesi bekleniyordu.

Yahudilikte önemli bir simgeyi teşkil eden “şamdan/menorah”nın en büyüğü Kudüs’te, Lakewood veya Crown Heights’ta değil YÖB’nün başkenti Birobidjan’da olması tesadüf olmasa gerek. Burası ilk modern Yahudi idaresi (devleti) olarak tebarüz etmektedir.

Stalin’in Yahudi Koministlerden ve Siyonistlerden rüzgarı kesmek maksadıyla YÖB’ni kurduğu görüşü de zikredilmektedir. Bu planla Siyonist harekete katılacak Yahudilerin önü alınmış olabilirdi. Filhakika Stalin’in yakın çalışma arkadaşı Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanı SSCB Başkanı Mihail Kalinin “YÖB esasen bir Yahudi Kızılderili rezervasyonuydu. Sovyet kültürüne asimile olmak istemeyen Yahudiler Birobidjan’da kendilerine bir çıkış yolu bulabilirlerdi. Yahudilik başka yerlerde hoş karşılanmıyordu.” ifadesi durumu özetlenmektedir. [5]

Keza Bölge Yahudiliğinin  tamamen laik olmasının buraya ilgiyi azalttığı öne sürülüyorsa da Siyonizmin kurucularının dindarlıktan uzak oldukları bir vakıadır. Öte yandan bazı Yahudi düşünürler için sekülerleşme, daha geniş manevi, dini ve hatta mesihçi küresel gelecekler için bir adım, hatta bir temel taşı olarak algılanmıştır.[6]    

Bugün YBÖ’de çoğunlukla başkentte bulunan kırılgan Yahudi topluluğu, Chabad-Lubavitch hareketi müntesiplerinin çabalarıyla desteklenmektedir. Bölgenin kendi baş hahamı bulunmaktadır. Burada bir çok dini, kültürel ve milliyetçi Yahudi merkezleri kurulmuştur.

İsrail’in kuruluşundan sonra 1951 tarihinden itibaren YÖB, Kominist kesim dahil Yahudilerin gözlerinden düştü.  YÖB başlangıçta Yahudiler için ideal bir vatan olarak düşünülmüşse de uzaklık, coğrafi konum ve başka nedenlerden ötürü buna ulaşılamadığı görülmektedir. Bu olumsuz şartlara rağmen her olasılığa karşı burası da muhafaza edilmeye devam edilmektedir.

https://www.britannica.com/place/Jewish-Autonomous-Region

Masha Gessen, Where the Jews Aren’t the Sad and Absurd Story of Birobidzhan, Russia’s Jewish Autonomous Region, New York: Schocken Books 2016, s.11.