Yalta Değil, Ama Benzerlik Var
Carnelos'a göre Şubat 1945'te Roosevelt, Churchill ve Stalin Yalta'da savaş sonrası dünyanın biçimini belirledi. 19 Kasım'da Shenzhen'de ise Trump, Şi Cinping ve Putin, ABD, Çin ve Rusya liderleri arasındaki ilk üçlü görüşmede bir araya geldi. Yaklaşık 90 dakikalık görüşmeden dört maddelik bir “Barışa Doğru Bildirge” çıktı. Carnelos, metnin tarihî bir olaydan çok bir fotoğraf pozunu andırdığını yazdı. Yazar, bunu 2000 yılında New York'taki BM Milenyum Zirvesi sırasında The New York Times'ın ön sayfasında yer alan, Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesinin liderlerinin masa başındaki fotoğrafına benzetti. Aradan 26 yıl sonra masadaki lider sayısı beşten üçe düştü. Birleşik Krallık ve Fransa ile birlikte AB de masada yoktu.
Bildirgede Ne Yazıyor, Neler Eksik?
Carnelos bildirgenin birkaç cümleyle özetlenebileceğini belirtti. Liderler, BM'nin küresel sorunlara daha etkili yanıt verebilmesi için reformdan geçirilmesini taahhüt etti. Carnelos'a göre bu, liderlerin 1990'ların başından beri sürdürdüğü ama sonuç alamadığı bir hedef. Rafine petrol ürünlerinin üretimini ve arzını artırma taahhüdü ise zirvenin tek somut çıktısı olabilir. Üçüncü maddede devlet onayının ve devlet yetkililerinin dokunulmazlığının “son derece önemli” olduğu belirtildi, UCM ve benzeri kurumların yargı yetkisini “kötüye kullanmaması” gerektiği uyarısı yapıldı. Carnelos, bunun UCM tarafından tutuklama kararı çıkarılan Putin'e yarayabileceğini, ancak “benzeri kurumlar” ifadesinin Gazze'de İsrail'in eylemlerini inceleyen Uluslararası Adalet Divanı (UAD) gibi başka kurumlara yönelik örtülü bir uyarı olup olmadığını sorguladı. Son maddede ise nükleer savaşın kazanılamayacağı ve asla yapılmaması gerektiği teyit edildi, nükleer riskleri azaltmaya yönelik üçlü diyalog duyuruldu. Liderlerin kendi nükleer cephaneliklerini sınırlamaya dair bir ifade yer almadı.
Carnelos, eksik kalanların daha çok şey söylediğini belirtiyor. Ukrayna, İran, Kuzey Kore, Gazze, Tayvan ve yapay zekâ bildirgede yer almadı. Liderler düzenli olarak bir araya gelme taahhüdünde de bulunmadı. Carnelos bunun başlıca nedenini, zirveye ev sahipliği yapan ama Yalta benzetmesini sürekli reddeden Pekin'de görüyor. Çin'in egemenlik ve içişlerine karışmama söylemi üzerine kurulu dış politikasıyla, Doğu Avrupa'da Rusya'ya bir nüfuz alanı veren resmî bir paylaşımın bağdaşmayacağını savunuyor. Carnelos'a göre metin kimsenin taviz vermeyeceği biçimde tasarlandığı için hiçbir şeye karar vermiyor. Yazar, Rusya'nın nominal gayrisafi yurt içi hasılasının İtalya'nınkiyle benzer büyüklükte olduğunu, buna rağmen üçlü formatın Moskova'yı sistemin iki gerçek kutbuyla aynı düzeye yerleştirdiğini, bunun da Kremlin için başlı başına bir kazanım olduğunu belirtti.
Avrupa Odanın Dışında
Carnelos'a göre Yalta benzetmesi özünde yanlış, ama bir bakımdan rahatsız edici biçimde yerinde. Yazarın aktardığına göre 2025'te AB'nin dünyayla ticareti 8 trilyon avroyu aştı ve küresel ticaretin yaklaşık yüzde 16'sını oluşturdu. Buna rağmen AB'nin masada yeri yoktu ve bildirgede Avrupa bir kez bile anılmadı. Aynı gün Berlin'de Ukrayna'nın Avrupalı destekçileri “Gönüllüler Koalisyonu” toplantısı için bir araya geldi. Toplantıya Trump'ın özel temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner katıldı. Carnelos, Washington'ın iki odada da temsil edilirken Avrupa'nın yalnızca birinde yer aldığını, ABD Başkanının ise Berlin'de müttefikleriyle değil Shenzhen'de bulunduğunu yazdı.
Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot, zirveyi “Bu üç lider temelde her konuda anlaşmazlık içinde, bu yüzden hiçbir konuda anlaşamazlar” sözleriyle geçiştirdi. Carnelos'a göre bu söz metin açısından doğru, ancak format açısından pek güven vermiyor. Yazar, Trump'ın Berlin'de toplanan Avrupalı liderleri uçaktan telefonla araması da “anlamdan yoksun küçük bir jest” olarak niteledi. Carnelos'a göre Shenzhen'in asıl önemi neyin kararlaştırıldığında değil, kimin karar için gerekli görüldüğünde yatıyor.
Bir Dönemin Sonu mu, Yeni Düzen mi?
Carnelos, zirvenin bir dönemin sonunu işaret ettiğini, ancak henüz yeni bir düzen kurmadığını savunuyor. Yazara göre 1991 sonrası düzenin, kuralların ve kurumların güçlüyü de zayıfı da bağladığı yönündeki liberal öncülü, dünyanın en güçlü üç ordusu yazılı olarak reddetti. Bildirgedeki dokunulmazlık maddesi ve yargı yetkisinin “kötüye kullanılmasına” karşı uyarı metnin en esaslı bölümleri. Bunlar, büyük güçlerin yalnızca kendi onay verdikleri sınırlamaları kabul ettiği bir dünyaya işaret ediyor. Ancak yazara göre yeni bir düzen için “pastanın nasıl bölüneceği” konusunda uzlaşma yok.
Üç Liderin Beklentisi
Carnelos'a göre her lider zirveye farklı bir beklentiyle geldi. Trump, iç kamuoyu için enerji ve yapay zekâ başlıklarının yanında iki rakiple aynı anda oturabilen bir anlaşmacı imajı istedi. Putin, Washington ve Pekin'in bir akranı olarak tanınmayı ve Kiev ile Avrupa'ya kaderlerinin başka yerde tartışılabileceği mesajını vermeyi hedefledi. Şi Cinping ise büyük güç diplomasisinin yapıldığı yerin artık Pekin olduğunu göstermek istedi ve kendisini kısıtlayacak hiçbir şeyi taahhüt etmedi. Üçü de fotoğraf karesini elde etti, ancak hiçbiri diğerlerine bedel ödetemedi.
Carnelos'a göre Shenzhen'in başlattığı şey Yalta tarzı bir bölüşümden çok bir kulüp: Uygun olduğunda toplanan, üyelerini dış yargıdan koruyan ve Avrupa'yı, Ukrayna'yı, Japonya'yı ve Hindistan'ı masada oturan katılımcılar değil, tartışma konusu olarak gören gayriresmî bir nükleer güçler birliği. Yazarın ifadesiyle bu tür kulüplerin etkili olmak için anlaşmalara ihtiyacı yok, toplanma alışkanlığı yeterli. Carnelos, Avrupa başkentlerinin bildirgenin sığlığından teselli bulma eğiliminde olabileceğini, bunun hata olacağını söyledi. Ona göre Shenzhen'in dersi üç büyüğün Avrupa'nın kaderi üzerinde anlaştığı değil, Avrupa'yı şekillendiren konuları tartışmadan önce Avrupa'ya danışma ihtiyacı duymadıkları. Carnelos, yaklaşık beş yıldır süren çatışmada Avrupalı liderlerin Rusya-Ukrayna konusunda tek bir özel temsilci üzerinde uzlaşamadığını, bu yüzden yedi farklı temsilci belirlediğini, bunun da Washington, Moskova ve Pekin tarafından ciddiye alınmalarını zorlaştırdığını savundu. Yazının sonunda Carnelos, “Shenzhen Yalta değildi. Tehlike, bir prova olmuş olabileceğidir” diye yazdı.
Diğer İçerikler