Çin’deki Üçlü Zirve Dünyada Nasıl Karşılandı

ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde ilk kez bir araya geldi. 90 dakikadan kısa süren görüşme sonunda dört maddelik bir “barış bildirgesi” yayımlandı, bildirgede Ukrayna ve İran’daki savaşlara yer verilmedi. Zirve, Avrupa’da “Yalta” benzetmesiyle tartışıldı. Analistler ise somut sonuçların sınırlı kaldığını söylüyor.

h4 { font-size: 24px !important; } Print Friendly and PDF

Dört Maddelik Bildirge 

Üç lider, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesinin kenarında yapılan görüşmenin ardından “Barışa Doğru Bildirge” adlı metni yayımladı. Bildirge şu maddeleri içeriyor: 

  1. BM reformu: Liderler, Birleşmiş Milletler’in küresel sorunlara daha etkili yanıt verebilmesi için reformdan geçirilmesi konusunda uzlaştı. Reformun içeriğine ve nasıl yapılacağına ilişkin ayrıntı verilmedi. 

  1. Enerji: Rafine petrol ürünlerinin üretimi ve arzı “tüm ülkelerin yararına” artırılacak. 

  1. UCM ve dokunulmazlık: Devlet yetkililerinin dokunulmazlığı yeniden teyit edildi. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ve benzeri kurumların yargı yetkilerini “kötüye kullanmaması” gerektiği belirtildi. 

  1. Nükleer silahlar: Nükleer bir savaşın kazanılamayacağı ve asla yapılmaması gerektiği yeniden teyit edildi. Nükleer risklerin azaltılması ve silahların yayılmasının önlenmesi konusunda diyalog yürütülecek. Bunun için takvim verilmedi, nükleer silahların sınırlandırılmasına yönelik üçlü bir müzakere de öngörülmedi. 

Bildirgede Ukrayna’daki savaşa ve İran’daki çatışmaya yer verilmedi. 

Avrupalı Liderler Yalta Benzetmesi Yapılan Trump-Putin-Şi Zirvesi’ne Karşı Çıktı 

Zirvenin yapıldığı gün Berlin’de Almanya Başbakanı Friedrich Merz’in ev sahipliğinde “Gönüllüler Koalisyonu” toplandı. Merz, “Yalta formatı barış getirmez” dedi. Merz’e göre Yalta’da Avrupa bölünmüş ve paylaşılmıştı, bunun bir daha yaşanmasına izin verilmeyecekti. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Shenzhen bildirgesinin “dünyanın yeniden düzenlenmesi” anlamına geldiği kanaatinde olmadığını söyledi. Macron, Ukrayna, Avrupa, ABD ve Rusya’nın müzakere masasında olması gerektiğini, Avrupa’nın “tartışma menüsündeki bir konu” olmadığını belirtti. İngiltere Başbakanı Andy Burnham da Ukrayna masada olmadan Ukrayna hakkında, Avrupa temsil edilmeden Avrupa güvenliği hakkında karar alınamayacağını söyledi. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Berlin toplantısını Rusya’nın Avrupalı müttefikleri bölme girişimlerinin başarısız olduğunun kanıtı olarak niteledi. Ukrayna Dışişleri Bakanı Andriy Sybiha ise Shenzhen’in “Putin’in hayalindeki Yalta” olmadığını söyledi. 

Berlin’de liderler şu kararlarda uzlaştı: 

  1. Rusya ile müzakere: Avrupa, Rusya ile yüz yüze müzakerelere katılacak. 

  1. Avrupa heyeti: Sonraki tur için Fransa, İngiltere, Almanya, Polonya, İtalya, AB kurumları ve NATO’dan oluşan yedi kişilik bir Avrupa ekibi oluşturuldu. 

  1. Ukrayna’ya destek: Ukrayna’ya askerî ve mali destek kesintisiz sürecek. 

Görüşülen güvenlik garantileri arasında Rusya’nın Ukrayna’ya yeniden saldırması hâlinde devreye girecek NATO’nun 5. maddesine benzer bir taahhüt ve Avrupa öncülüğünde bir barış gücü bulunuyor. Putin, böyle bir gücün Ukrayna’ya konuşlandırılmasını kabul etmeyeceğini söyledi. 

Trump’ın toplantıya uçaktan telefonla katıldığı ve Kushner’a göre odaya hitap ettiği aktarıldı. Medya haberlerine göre Trump, Avrupa’nın Ukrayna’ya desteği konusunda kuşkularını dile getirdi. Trump’ın özel temsilcisi Jared Kushner ise Avrupa’nın masada olmasının savaşı kalıcı biçimde bitirmek için “çok önemli” olduğunu söyledi. Putin, diplomatik kanallarla Avrupalıların Moskova’ya davet edildiğini belirterek “Avrupa güvenliğini Avrupa’nın kendisi olmadan tartışmak tuhaf olur” dedi. 

Yeni Bir Tarih Sayfası mı? Xi, Trump ve Putin’in Zirvesi Tarihe Geçmekten Çok Dipnot Olarak Kalabilir 

The Guardian’ın diplomasi editörü Patrick Wintour, ilk kez bir araya gelen üç liderin görüşmesine “tarihî” denmesini haklı bulmakla birlikte, somut sonuçlar açısından Putin’in sözünü ettiği “diplomasi tarihinde yeni sayfa” ifadesini hak etmediği değerlendirmesinde bulundu. Wintour’a göre zirve, 21. yüzyıl tarihine küçük bir dipnot olarak geçecek. Yalta’yı anımsatan bir ihtişamdan uzak olan Shenzhen’i “gündem arayan bir toplantı”ya benzeten Wintour, bildirgenin birbirinden bağımsız dört konuyu kapsadığını, BM reformunun ya da enerji üretiminin nasıl artırılacağına dair bir plan bulunmadığını yazdı. Wintour, her liderin bu görüşmeden eve bir şeyle dönebileceğini de kaydetti. Putin, Moskova’nın Avrupa’dan değil kendisinden saygı gördüğünü gösterebilecek, Şi Cinping ise Amerikan hegemonyası döneminin sona erdiğini zımnen sergileyebilecek. İngiltere eski Dışişleri Bakanı Jeremy Hunt’ın değerlendirmesine göre zirve, Trump’ın artık “özgür dünyanın lideri” olmadığını da gösterdi. 

Analistler: Gösteri Ağır Bastı 

Analistlerin değerlendirmelerine göre zirve, Trump’ın kişisel diplomasi tarzının sınırlarını gösterdi. Şi Cinping’in uluslararası saygınlığı güçlendi, Putin ise ekonomik olarak daha zayıf bir ülkenin liderliğini, dünyanın iki güçlü ismiyle eşit görünür hâle getirdi. Stimson Center’dan Christopher Preble, “Trump her zaman gösteriyi, dünyanın en önemli insanlarıyla masaya oturma hissini sevmiştir ve bunu yaşadı. Ancak diğer zirvelerde olduğu gibi, herhangi bir büyük konuda esaslı bir ilerleme görmek zor” dedi. Atlantic Council’dan Josh Lipsky ise zirvenin nasıl değerlendirileceğinin İran ve Ukrayna’da bir çözüm bulunup bulunmayacağına bağlı olduğunu söyledi. Silah Kontrolü Derneği’nden Daryl Kimball, üç büyük nükleer gücün nükleer savaşın kazanılamayacağını teyit etmesini “olumlu” buldu, ancak “retoriğin çok ötesine geçmemiz gerekiyor” dedi. ABD Senatosu Demokrat Lideri Chuck Schumer, zirveyi “tarihî bir utanç” olarak niteledi. Beyaz Saray Sözcüsü Anna Kelly ise Trump’ın ABD’nin çıkarlarını ilerletmek için herkesle görüşeceğini söyledi. 

Asia Centre düşünce kuruluşundan Jean-François Di Meglio da zirveyi Yalta ile karşılaştırmanın yanlış olduğunu savundu. Di Meglio’ya göre Yalta’da her katılımcının farklılıklarının tanındığı bir üyelik sistemi vardı. Bugün ise öne çıkan şey Çin’in tek bir dünya düzeninin ortak ilkeler altında kurulmasını ilkesel olarak reddetmesi. 

Liderlerin Değerlendirmeleri 

Trump, zirveyi “Yalta’dan büyük” olarak nitelendirdi. Ardından NBC News’e verdiği demeçte, 0 ile 10 arasında bir ölçekte zirveye “12” puan verdi. Şi Cinping, “Büyük güçler çatıştığında dünya kargaşaya sürüklenir” dedi ve Trump’a Tayvan konusunda “doğru olanı yapması” gerektiğini söyledi. Putin ise Yalta ile yapılan karşılaştırmaları reddetti, bildirgenin iddialı hedefler koymadığını ve hiçbir ülkenin uymaya zorlanmayacağını söyledi. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, üç ülkenin çalışma düzeyinde koordinasyonu sürdüreceğini ve etkileşimde “yeni bir paradigma” oluşturduğunu belirtti. Trump’ın Aralık ortasında Florida’daki golf tesisinde ev sahipliği yapacağı G20 zirvesinde Şi Cinping ile yeniden görüşmesi bekleniyor. 

Tüm hakları SDE'ye aittir.
Yazılım & Tasarım OMEDYA