ABD’de Yaşanan Uçuş Kaosu Sürpriz Değildi

Amerikan Federal Havacılık İdaresi (FAA), hava trafik kontrol merkezlerindeki radar ve haberleşme sistemlerinde yaşanan teknik aksaklıklar nedeniyle yaklaşık 4,5 saat süren uçuş yasağı getirdi. Bu, 11 Eylül 2001'den bu yana en uzun süreli ülke geneli uçuş durdurma (ground stop) uygulamasıydı.

Yasak boyunca 1,5 milyondan fazla yolcu mağdur olurken, FlightRadar24 verilerine göre 6.600'den fazla sefer iptal edildi ve 8.600'den fazla uçuşta gecikme yaşandı.

ABD Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, kesintinin eskiyen analog telekomünikasyon altyapısındaki yönlendiricilerin aşırı veri yükü altında kalarak devre dışı kalmasından kaynaklandığını açıkladı.

Ulaştırma Bakanı Duffy, mevcut sistemin geçici çözümlerle ayakta tutulamayacağını belirterek altyapının tamamen yenilenmesi için 50 milyar dolarlık acil finansman gerektiğini duyurdu.

Uçuş yasak kararına sebep olan üç ihtimal gündeme geldi:

Siber Saldırı İhtimali. İç Güvenlik Bakanı Markwayne Mullin siber saldırı bulgusu olmadığını açıklasa da, bazı havacılık güvenliği uzmanları frekansların ülke genelinde aynı anda ve aniden çökmesinin doğal bir teknik arızadan ziyade dış müdahale (bilgisayar korsanları) ihtimalini akla getirdiğini savunuyor.

Yeni ve Eski Teknolojinin Çatışması. Bir kısım tecrübeli pilotlar sorunun Eylül ayında ABD'nin kuzeydoğusunda yaşanan bölgesel kesintinin ülke geneline yayılmış hali olduğuna dikkat çekiyor. Yetkililer de 1980'lerden kalma bakır kablolar ve disket kullanan sistemlere entegre edilmeye çalışılan yeni donanımların, eski altyapıda aşırı veri yüküne ve tutarsız bilgilere yol açtığını doğruluyor.

Eksik Kalan Dönüşüm. Ulaştırma Bakanlığı verilerine göre bakır hatların sadece %68'i fiber optik altyapıya geçirilebildi. Uzmanlar, yedekleme mekanizmaları kurulmadan yapılan parça parça yenilemelerin tek bir merkezdeki hatayı ulusal krize dönüştürdüğünü vurguluyor.

Bu öngörülebilir bir kaos muydu?

SDAV Başkanı Sinan Tavukcu'nun Stratejik Düşünce Enstitüsü (SDE) sitesinde yayınlanan 12 Haziran 2025 tarihli “ABD’nin Makyajları Dökülmeye Devam Ediyor: Hava Trafik Sistemi Çökmüş Durumda” başlıklı yazısında, ABD hava trafik kontrol sisteminin teknolojik olarak eskidiği, personel açığı nedeniyle sürdürülemez hale geldiği ve ülke genelinde ciddi güvenlik riskleri oluşturduğuna dikkat çekilmişti.

Dolayısıyla, bütün uçuşların yasaklanmasına yol açan havada yaşanan kaos öngörülebilir bir tehlikeydi. Buna yol açan, ABD yönetici sınıfının ülke içini ve halkının güvenliğini ihmal eden, maddi kaynakları başka ülke çıkarları için  harcayan politik tutumlarıydı.

Yazının temel başlıkları ve öne çıkan bulguları şunlardır:

1. Sistemin Mevcut Durumu ve Güvenlik Riskleri

• Sürdürülemez Altyapı. ABD Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi'nin Aralık 2024 raporuna göre, ülkedeki 138 hava trafik kontrol sisteminin %76'sı ya sürdürülemez (%37) ya da potansiyel olarak sürdürülemez (%39) durumdadır.
• Yüksek Trafik Yoğunluğu. ABD hava sahasında günde ortalama 45.000 uçuş gerçekleşmekte ve yaklaşık 2,9 milyon yolcu taşınmaktadır. Yazar, böylesine yoğun bir trafiğin güven vermeyen bir altyapıyla yönetilmesinin büyük bir felaket riski taşıdığını vurgulamıştır.
• 2025 Kazaları ve Koordinasyon Sorunu. Ocak 2025'te 67 kişinin hayatını kaybettiği yolcu uçağı ile askeri helikopter çarpışmasına dikkat çekilerek, başkent Washington'daki sivil ve askeri kontrolörler arasındaki telefon hattının 2022'den beri çalışmadığı hatırlatılmaktadır.

2. Teknolojik Gerilik

• Demode Donanım ve Yazılım. Mevcut sistemlerin 1970'lerden kalma radarlara, uçuş takibi için kullanılan kağıt şeritlere, disketlere ve Windows 95 tabanlı eski bilgisayarlara dayandığı belirtilmektedir.
• Başarısız Modernizasyon. 2003 yılında başlatılan uydu tabanlı sisteme geçiş projesi (NextGen) için 20 milyar dolardan fazla harcama yapılmasına rağmen, plansızlık ve siyasi çekişmeler nedeniyle kayda değer bir ilerleme sağlanamadığı yazıda vurgulanmıştır.

3. Kronik Personel Açığı

• Eksik Kadro ve Stajyer Yükü. Ülke genelinde 3.500 hava trafik kontrolörü açığı bulunmaktadır. Mevcut 13.600 personelin üçte biri henüz sertifikasını almamış stajyerlerden oluşmaktadır.
• Yaşlanan İş Gücü ve Gecikmeler. Zorunlu emeklilik yaşının 56 olduğu meslekte mevcut personelin yaş ortalaması 45-50 arasındadır. Ağır iş yükü altındaki kontrolörler güvenliği sağlamak için uçuşları iptal etmekte veya geciktirmekte, bu da ABD'deki rötar oranlarını Kanada'nın üç, İngiltere'nin ise iki katına çıkarmaktadır.

4. Siyasi Öncelikler ve Sonuç Değerlendirmesi

• Finansman ve İrade Eksikliği. Trump yönetimi ve Ulaştırma Bakanı Sean Duffy'nin 31 milyar doları bulabileceği belirtilen yeni modernizasyon planına değinilmekle birlikte, projenin tamamlanmasının yıllar alacağı öngörülmektedir.
• Dış Yardım vs. İç Altyapı. Yazar, ABD yönetiminin dış savaşlar için (Ukrayna ve İsrail) yüz milyarlarca doları kolaylıkla onaylarken kendi vatandaşlarının uçuş güvenliği için gereken 20-30 milyar doları ayırmakta zorlanmasını eleştirmektedir. Yazı, dışarıdan devasa görünen ABD'nin kurum içi verimsizlikler ve bütçe açıkları nedeniyle çöküş sinyalleri verdiği tespitiyle son bulmaktadır.

Kaynak: https://www.sde.org.tr/sinan-tavukcu/genel/abd-nin-makyajlari-dokulmeye-devam-ediyor-hava-trafik-sistemi-cokmus-durumda-kose-yazisi-58607