ABD Başkanı Donald Trump, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi'ne katılmak üzere Çin'e gitti. 18-19 Kasım tarihlerinde Shenzhen kentinde düzenlenen zirve kapsamında Trump'ın Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile ikili görüşme gerçekleştirmesi, ardından Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in de katılımıyla üçlü toplantıya iştirak etmesi bekleniyor.
21 üye ekonominin katıldığı zirvenin en dikkat çekici gündemlerinden birini üç liderin bir araya geleceği görüşme oluşturuyor. 19 Kasım'da yapılması planlanan toplantı, ABD, Çin ve Rusya liderlerinin katılacağı ilk üçlü görüşme olma özelliği taşıyor. Trump ile Şi'nin bu yılki üçüncü yüz yüze buluşması olacak ikili görüşmede ise iki ülke arasındaki ticari ve teknolojik rekabetin yanı sıra Tayvan meselesinin de gündeme gelmesi bekleniyor.
İki liderin mayıs ayında Pekin'de, eylül ayında ise Washington'da gerçekleştirdiği görüşmelerde ilişkilerin istikrara kavuşturulması yönünde mesajlar verilmiş ancak önemli anlaşmazlıkların çözümünde sınırlı ilerleme sağlanmıştı. Uzmanlar, Shenzhen'deki temaslarda da benzer bir tablonun ortaya çıkabileceğini değerlendiriyor. Uluslararası Kriz Grubu'nun ABD-Çin ilişkileri kıdemli danışmanı Ali Wyne, "Trump, Xi ile yakınlığını güçlendirmek için çalışacak, ancak görüşmenin somut bir atılım sağlaması olası değil" dedi.
Rusya Devlet Başkanlığı Dış Politika Danışmanı Yuri Uşakov ise üç liderin bir araya gelmesine ilişkin görüşmelerin önemine işaret ederek, toplantıların "öneminin ve sembolizminin abartılamayacak kadar büyük" olduğunu söyledi.
Yapay zekâ ve çip rekabeti masada olacak
Trump ile Şi arasındaki görüşmenin resmi gündemi henüz tüm ayrıntılarıyla açıklanmazken, yapay zekâ düzenlemeleri ve ileri teknoloji çiplerine yönelik ihracat kısıtlamalarının öne çıkması bekleniyor. ABD ve Çin, yapay zekâ alanında küresel rekabetin başlıca aktörleri arasında yer alırken iki ülke, teknolojinin güvenli kullanımına ilişkin ortak ilkeler geliştirme konusunda farklı yaklaşımlar sergiliyor.
Eylül ayında yapılan temaslarda yapay zekâ kaynaklı gelişmelerin hızlı biçimde paylaşılması ve ortaya çıkabilecek riskler konusunda diyalog kurulması yönünde mekanizma oluşturulması gündeme gelmişti. Ancak Trump yönetimi, teknoloji sektörünün gelişimini sınırlayabilecek güvenlik düzenlemelerine mesafeli yaklaşımını sürdürüyor. Trump, Beyaz Saray'daki görüşmenin ardından ABD'nin yapay zekâ endüstrisine "fren koymayacağını" söylemişti.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent de geçen hafta yaptığı açıklamada, iki ülkenin gelişmiş yapay zekâ modellerinin piyasaya sürülmeden önce değerlendirilmesi ve test edilmesine ilişkin iyi uygulamaları paylaşmasını beklediklerini belirtti. Bessent, "Bunu yaparken, Amerika Birleşik Devletleri ve Çin arasındaki farklılıklar konusunda hiçbir yanılsamaya kapılmamalıyız" ifadelerini kullandı.
Nvidia tartışması görüşmelerin gölgesinde
Zirve öncesinde ABD-Çin ilişkilerinin gündemine taşınan bir diğer konu ise Nvidia çevresinde yaşanan casusluk iddiaları oldu. Şirketin eski Üst Yöneticisi Jensen Huang'ın, Çin adına çalıştığı öne sürülen Alice Huang ile bağlantısına ilişkin iddialar, ABD'de teknoloji güvenliği ve ihracat kontrolleri tartışmalarını yeniden alevlendirdi.
Huang'ın Trump ile yakın ilişkisi ve Çin'e gelişmiş yapay zekâ çiplerinin satışına yönelik kısıtlamaların gevşetilmesi için yürüttüğü temaslar da Washington'da sorgulanmaya başlandı. ABD Ticaret Bakanı Howard Lutnick ise Çin'e yönelik ihracat kontrollerinin uygulanmasındaki yaklaşımı nedeniyle Cumhuriyetçi Parti içerisinden de eleştiriler aldı.
Crisis Group danışmanı Ali Wyne, Trump'ın Kongre ve kendi yönetiminden gelen baskılar nedeniyle konuyu Şi ile görüşmesinde gündeme getirmeye zorlanabileceğini belirtti. Buna karşın danışmanlık şirketi Teneo'nun Genel Müdürü Gabriel Wildau, Trump'ın "mevcut ABD-Çin yakınlaşmasını bozma niyetinde olduğuna dair hiçbir işaret göstermediğini" söyledi.
Reuters'ın 13 Kasım tarihli haberine göre ise ABD'li yetkililer, Trump'ın Alice Huang meselesini Şi ile görüşmesinde gündeme getirmesinin beklenmediğini bildirdi. Çin yönetimi de Alice Huang'ın ülke adına casusluk yaptığı yönündeki iddiaları reddetti.
Tayvan meselesi yeniden gündemde
İki lider arasındaki görüşmelerin hassas başlıklarından birini de Tayvan oluşturuyor. Trump, mayıs ayında Pekin'de gerçekleştirdiği temasların ardından ABD'nin Tayvan'a silah satışlarını Şi ile ayrıntılı biçimde görüştüğünü açıklamıştı. ABD'nin 1979'dan bu yana Tayvan'a silah sağlamasına dayanan politikası, Pekin yönetiminin ada üzerindeki egemenlik iddiaları nedeniyle Washington-Çin ilişkilerindeki temel anlaşmazlıklardan biri olmayı sürdürüyor.
Trump'ın daha sonra Fox News'e verdiği röportajda Tayvan'ı Çin ile "çok iyi bir müzakere kozu" olarak nitelendirmesi de tartışma yaratmıştı. ABD yönetiminin ada için öngörülen 14 milyar dolarlık silah paketine ilişkin onay sürecini geciktirmesi, Washington'ın Tayvan politikasına yönelik soru işaretlerini artırdı.
ABD Alman Marshall Fonu uzmanları Bonnie Glaser ve Noah Munk, bu yaklaşımın Pekin'in gelecekteki silah satışları için karşılık beklemesine yol açabileceği değerlendirmesinde bulundu. Uzmanlar, "Pazarlık ne kadar başarılı görünürse, Pekin o kadar baskı yapacak ve bir sonraki bildirimi Tayvan İlişkileri Yasası kapsamında rutin bir önlemden ziyade Washington'dan gelen bir taviz olarak değerlendirecektir" ifadelerini kullandı.
ABD Kongresi'nde Tayvan'a yönelik iki partili desteğin sürmesi de Trump yönetiminin bu konudaki hareket alanını etkileyebilecek unsurlar arasında gösteriliyor. George Washington Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Profesörü Robert Sutter, ara seçim sonuçlarının Tayvan açısından olumlu olduğunu belirterek, "Bugün, ara seçimlerin sonuçları genel olarak Tayvan için olumlu" dedi. Zirvede APEC üyesi Tayvan'ı Acer Grubu'nun kurucusu Stan Shih temsil edecek.
Ticaret savaşının izleri sürüyor
ABD ile Çin arasındaki ticari gerilim, Trump'ın ikinci başkanlık döneminin başında karşılıklı gümrük vergilerinin artırılmasıyla derinleşmişti. Washington, Pekin'i fentanil üretiminde kullanılan kimyasal öncüllerin ticaretini engellemek için yeterli önlem almamakla suçlayarak Çin ürünlerine ek vergiler uygulamış, Pekin de ABD mallarına karşılık vermişti.
Nisan ayında ABD'nin Çin ürünlerine uyguladığı ek gümrük vergileri yüzde 145'e, Çin'in ABD ürünlerine yönelik misilleme vergileri ise yüzde 125'e kadar yükselmişti. Taraflar arasında daha sonra sağlanan geçici uzlaşmalarla ticaret gerilimi düşürülmeye çalışıldı. İki liderin Güney Kore'nin Busan kentinde geçen yıl ekim ayında vardığı bir yıllık ateşkesin ardından ticari ilişkilerde kısmi normalleşme sağlandı. Eylül ayındaki görüşmeler sonrasında ise anlaşmanın 10 Ocak 2027'ye kadar uzatıldığı bildirildi.
Bununla birlikte Çin'in nadir toprak elementleri ihracatındaki kısıtlamalar, ABD açısından önemli bir sorun olmayı sürdürüyor. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nin (CSIS) analizine göre, ticari anlaşmaya rağmen ABD'nin Çin'den ithal ettiği nadir toprak elementlerinin miktarı, gerilimin tırmanmasından önceki seviyelerin yaklaşık yüzde 75 altında kaldı.
Analistler, "Tekrarlayan zorluk, Çin'in diplomatik taahhütleri ile fiili ihracat hacimleri arasındaki sürekli farktır" değerlendirmesinde bulundu.
ABD'nin tarım ihracatı da ticaret savaşından etkilenen sektörler arasında yer aldı. Washington, son müzakerelerde Pekin'in ABD'den 25 milyon metrik ton soya fasulyesi almasını ve 2026, 2027 ile 2028 yıllarında yıllık 17 milyar dolarlık ABD tarım ürünü satın almasını öngören taahhütlere dikkat çekti. Ancak Çin'in alımlarının açıklanan hedeflerin gerisinde kaldığı bildirildi.
Üçlü zirvede nükleer silahsızlanma ve küresel güç dengesi
APEC Zirvesi'nin en dikkat çekici başlıklarından biri olması beklenen Trump-Şi-Putin görüşmesinin, üç ülke arasındaki ilişkilerin yanı sıra küresel güç dengeleri açısından da sembolik önem taşıdığı değerlendiriliyor.
Brookings Enstitüsü Çin uzmanı Ryan Hass, üçlü görüşmenin Putin açısından uluslararası arenadaki konumunu güçlendirebileceğine işaret ederek, "Putin, dünyanın en güçlü iki ülkesinin liderleriyle üçlü bir formatta bir araya gelerek, dışlanmış biri olmaktan ziyade dünya sahnesinde önemli bir oyuncu olarak tanınacak" değerlendirmesinde bulundu.
Hass, Şi'nin de bu görüşme sayesinde Çin'in ABD ve Rusya arasındaki ilişkilerde belirleyici rol üstlenmesinden kaynaklanan siyasi avantajı elde edebileceğini ifade etti.
Beyaz Saray, Trump'ın üçlü toplantıda özellikle nükleer silahların azaltılması konusunu gündeme getirmeyi planladığını açıkladı. ABD yönetimine göre Trump, nükleer silahların yayılmasını küresel güvenlik açısından ciddi bir tehdit olarak görüyor. İran savaşı da liderlerin ele alabileceği konular arasında bulunuyor. Ancak Washington, görüşmeden somut bir anlaşma çıkmasını beklemediğini belirtiyor.
Crisis Group danışmanı Ali Wyne ise üçlü görüşmenin ABD ve Rusya liderlerinin Şi'nin desteğini kazanmak için nasıl bir tutum sergilediklerini ortaya koyacağını söyledi. Wyne, böyle bir toplantının Washington'ın müttefikleri arasında da endişe yaratabileceğini belirterek, "Bu durum, Trump'ın diğer dünya güçlerini devre dışı bırakan gayri resmi bir 'G2' veya 'G3' düzenlemesine açık olmasından korkan ABD müttefiklerini ve ortaklarını daha da tedirgin edecektir" ifadelerini kullandı.
Üç liderin aynı masada buluşması, ABD, Çin ve Rusya arasındaki ilişkilerin geleceği açısından yakından takip edilirken, görüşmelerin somut anlaşmalara dönüşüp dönüşmeyeceği belirsizliğini koruyor.
Kaynak: Al Jazeera
Diğer İçerikler