Adres :
Aşağı Öveçler Çetin Emeç Bul. 1330. Cad. No:12, 06460 Çankaya - Ankara Telefon : +90 312 473 80 41 Faks : +90 312 473 80 46 E-Posta : sde@sde.org.tr
Anasayfa >> Haftanın Değerlendirmeleri >> Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika

Haftanın Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika Değerlendirmesi (13-19 Mayıs 2019)

Bu değerlendirme, son bir hafta içinde Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika alanındaki haberlerin değerlendirmesini kapsamaktadır
SDE Editör
31 Mayıs 2019 14:30

Çin’in Asyacılığı

25-27 Nisan tarihleri arasında Pekin’de II. Yeni İpek Yolu Uluslararası İşbirliği Zirvesi Forumu ve 28 Nisan’da 7 Ekim’e kadar devam edecek olan 2019 Dünya Bahçe Bitkileri Fuarı (Expo 2019) düzenlendikten sonra, yine bir uluslararası konferans 15 Mayıs’ta Pekin’de gerçekleştirilmiştir. Başkan Xi Jinping’in açılış konuşması ile başlayan Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı’na Çin basının verdiği bilgilere göre Asya’nın 47 ülkesinden 2000 kişi katılmış, Kamboçya (Norodom Sihamoni), Singapur (Halime Yakub), Sri Lanka (Maithripala Sirisena) ve Ermenistan (Nikol Paşinyan) devlet başkanları, Moğolistan ile Özbekistan hükümet temsilcileri iştirak etmiştir. Ayrıca Asya ülkesi olmayan Yunanistan Cumhurbaşkanı Prokopis Pavlopulos katılırken, misafir olarak UNESCO Genel Direktörü Audrey Azoulay da iştirak etmiştir. Bu konferansa 47 ülkeden delegeler gelmesine rağmen Asya ülke liderlerinden çoğunun katılmaması dikkat çekmiştir.

Çin bu konferansa yönelik, 21 Mayıs 2014’te Şanghay’da düzenlenen IV. Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı’nda (AİGK) ilk defa çağrıda bulunmuştu. Başkan Xi Jinping yaptığı konuşmasında, Çin’in düzenleyeceği Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı’nın, farklı medeniyet ve dinlerin karşılıklı anlayışı teşvik etmeyi, karşılıklı öğrenmeyi ve birlikte ilerlemeyi amaçladığını açıklamıştır.[1] AİGK, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’in, Birleşmiş Milletler 47. Genel Kurul toplantısı vesilesiyle, Ekim 1992’de Asya’da bir güvenlik ve işbirliği süreci başlatılması önerisini ortaya atması ile oluşmaya başlamıştı. Bilahare “Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı” (AİGK) adı verilen bu süreç, Kazakistan’ın koordinatörlüğünde 1993 yılında başlatılmıştı. Sürecin hedefi, Asya’da Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) benzeri amaçlara ve kurumlara sahip bir işbirliği yapılanmasının temellerini atmaktır. Güvenlik anlayışına çok taraflı yaklaşımlar getirilmesi yoluyla işbirliğinin geliştirilmesi hedeflenmektedir. 26 üyesi olan AİGK Başkanlığını dönüşümlü olarak üye ülkeler üstlenmektedir. Ekim 2018’de Çin, AİGK dönem başkanlığını Tacikistan’a devretmişti. İki dönem başkanlığı sürdüren Türkiye Mayıs 2014’te dönem başkanlığını Çin’e devretmişti.

28 Mart 2015’te Çin’in Hai-nan’da gerçekleştirilen Boao Asya Forumu’nda yine Xi Jinping Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı düzenleyeceğini ifade etmiştir. Xi Jinping konuşmasında gençler birlikleri, sivil toplum, yerel yönetim ve medya gibi kuruluşların arasındaki ilişkileri güçlendirmesi, düşünce kuruluşları arasındaki iletişimi güçlendirerek işbirliği ağını inşa etmesi, Asya halklarının daha zengin bir manevi yaşam sürdürmesi için bölgesel kalkınma işbirliğini daha dinamik hale getirmeyi amaçladığını belirtmiştir.[2] 22 Kasım 2015’te Kuala Lumpur’da düzenlenen X. Doğu Asya Zirvesi’ne iştirak eden Çin Başbakanı Li Keqiang, gelecek yılında Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı’nın Çin’de düzenleneceğini söyleyerek Asya ülkelerin aktif katılmasını istemiştir.[3] 28 Nisan 2016’da Pekin’de düzenlenen Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı V. Dışişleri Bakanları Toplantısı’nda Xi Jinping yine söz konusu konferansın yapılacağını dile getirmiştir. Ona göre, Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı gibi platform ve vasıtalar ile bilgelik ve güç bir araya getirilebilir, böylece bölgesel güvenliğin kapsamlı yönetimi için daha derin bir temelin oluşturulmasına neden olur.[4] Fakat bahsedilen konferans 2016 yılında yapılamamıştır. Xi Jinping’in Ocak 2017’de Birleşmiş Milletler’in Cenevre’de yapılacak toplantısına katılmadan önce, Çin Komünist Parti’nin sesi olan The Daily People gazetesi 2017 yılında Çin’nin Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı düzenleyeceğini ifade ederken amaç olarak Asya medeniyetlerinin çeşitli ilişkileri genişletmeleri ve işbirliğini arttırmalarının güce dönüşeceğini belirtmektedir.[5] Ama konferans 2017 yılında da yapılamamıştır. Ocak 2017 - Şubat 2019 arasında ne Çin yetkilileri ne de Çin basını söz konusu konferanstan söz etmemiştir. Mart 2019’da ancak 15 Mayıs 2019’da Çin’in Başkenti Pekin’de Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı düzenleneceği açıklanmıştır..

Çin’in dört yıl sonra 15 Mayıs’ta düzenlediği Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı’nın amacı, Asya ve dünya medeniyetlerinin kazanımlarını yaymak ve aktarmak, karşılıklı öğrenme platformu oluşturmak, ortak medeniyet geliştirmek ve Asya kültürleri arasında güveni arttırmak olarak ifade edilmiştir. Asya’da karşılıklı güven ve koordinasyon oluşturmaya yardımcı olmak, Asya’nın kalkınmasında karşılıklı anlayışı sürdürmek ve inovasyonu teşvik etme becerisini geliştirmek gibi etkinlikleri de diğer hedefleri arasında gösterilmiştir. Başkan Xi Jinping’in konuşmasında, Asyalılar güvenli ve huzurlu Asya istiyor, birlikte refaha kavuşan Asya istiyor ve açık ve uzlaşmacı Asya istiyor diyerek, farklı ülkeler, farklı milletler ve farklı kültürler arasındaki ilişkileri güçlendirerek karşılıklı tecrübe kazanacaklarını; Karşılıklı öğrenme ve tecrübe paylaşımları ile gelişme sağlayacaklarını ileri sürmüştür. Bu bağlamda Asya Ortak Kader Topluluğu inşası ve İnsanoğlunun Ortak Kader Topluluğu inşasının kültürel temeli birlikte hazırlanmış olacaktır. Bu temeli hazırlamak için 1. Karşılıklı saygı ve eşit muamele; 2. Karşılıklı güzelliği (kültür ve değer) takdir ederek birlikteliği sağlamak; 3. Açıklık ve kapsayıcılık, karşılıklı öğrenme ve karşılıklı paylaşmak; 4. Vaziyete göre birlikte ilerleme ve inovasyon ile gelişmeyi sağlamak gerekmektedir.[6]

Araştırmacılar Başkan Xi Jinping’in Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı’ndaki konuşması ile mevcut Asya otoriter rejimlerini koruduğunu ve Asya medeniyeti ile Batı medeniyetine karşı çıkabilmeyi umduğunu ileri sürmektedir.[7] Çin Hükümeti ise Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı’nın amacını medeniyetler çatışması değil, farklı medeniyetler arasındaki ilişkilerin güçlenmesi, karşılıklı eksikliklerin tamamlanması ve birlikte ilerlemenin sağlanması olarak açıklamaktadır.[8] Çinli uzmanlara göre, Batı ülkeleri kendisinin dünya merkezindeki üstünlüğünü kaybetmekten endişe duydukları için böyle ifadeleri ortaya atmaktadır.[9] Çin basının yorumuna göre, Batılılar jeopolitik atalet düşüncesinden kurtulamadığı için Çin’in düzenlediği Asya Medeniyetler Diyalog Konferansı’nı Batı ile “medeniyet yarışması” olarak okumaktadır.[10] Yoruma göre, Batı medeniyeti diğer medeniyetlere kuşku ile baktığı için gidererek düşmanlığı arttırmaktadır. Bu tutum farklı medeniyetlerin arasındaki anlaşmazlığı körüklemektedir, hatta bazı kanlı çatışmalara sebep olmaktadır. Bugünkü dünya Batı medeniyeti ile Batılı olmayan medeniyetler arasındaki çatışmayı kaldıramaz diyen Çin basını, Asya ülkeleri ile birlikte sorunu çözecek yeni yaşam yolları bulacağını ileri sürmektedir.[11] Batı’nın “güçlü medeniyet” baskısına karşı Asya ülkeleri medeniyetin çeşitliliğini korumak için birlikte çalışmaktan sorumlu olduklarını ileri süren Çinli uzmanlar, Asya medeniyeti ve refahına yeni bir ivme kazandırmak için diyalog yoluyla yanlış anlaşılmalardan ve şüphelerden de kaçınılması gerektiğini belirtmektedir.[12] Eğer birileri gayri niyetli olarak sürtüşme ve karışıklık çıkararak sorun yaratacak ise başarısızlığa mahkûm edilecektir.[13]

Bu söylemler Asyalılar tarafından ne kadar anlaşılır ve kabul edilir şüphelidir. Asya’da ne siyasî birlik anlayışı var ne de güvenlik birliğinin temeli var. Asya bir bütün kıta olmasına rağmen birçok alanda ciddi farklılıklar mevcuttur. Tarihte Çin merkezli yeryüzü cihan hâkimiyeti anlayışı vardı, etrafındaki topluluklar bu medeniyet/kültürün az yada çok etkisinde kalmıştı. Kendisinin yeryüzünün merkezinde hâkim konumda olduğunu düşünen Çin Batılıların baskısı ile karşı karşıya kalınca bu üstünlüğü kaybederek kendisinin de dünya (tarihte Çin’de dünya kavramı yoktur) ülkelerinden biri olduğunu öğrenmeye başlamıştır.[14] Batı menşeli devletler arası ilişkileri ve bu ilişkileri sürdüren sistemi de öğrenmeye mecbur kalmıştır.[15] Çin’in komşu ülkelerinin bazıları Çin’den, bazıları ise Batılı sömürgeci yönetimlerden kurtularak birer modern devlet (ulus devlet) kurmuştur. Manchu İmparatorluğu döneminde bağımlı olan bazı komşu ülkeler[16] de Çin karşıtı doktrin ile ulus devlet kurmuştur. Geçmişteki bu tarihsel olgudan dolayı Çin’in bugünkü Asyacılık politikasına kuşkuyla bakılmaktadır.

Çin’in Asya’da birlik kurma düşüncesi 20. yüzyıl boyunca vardı. 1924 yılında Milliyetçi Çin’in kurucusu Sun Yat-sen, Japonya’nın Kobe kentinde Batılı emperyalistlere karşı Büyük Asyacılık düşüncesini bildirmişti.[17] Bu tarihten sonra birçok siyasî ve araştırmacılar konuyu gündeme getirip içeriğini yenilemeye çalışmıştır. Çin’in ekonomik yükselişiyle birlikte Asya Birliğinin kurulmasının önemi vurgulanmaya başlamıştır.[18] Çin’in eski Tokyo Büyükelçisi ve Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi de 21. yüzyılın Yeni Asyacılığı üzerindeki analizi ortaya koyarak Yeni Asyacılığın işbirliği, açıklık ve uyumluluk olması gerektiğini belirtmektedir.[19] Yeni Asyacılık veya Asya Birliği’nin yükselen Çin tarafından ortaya konmuş olması ve Çin’in komşu ülkeleri tarafından sınırlı desteklenmesi, bu projenin kısa bir dönemde gerçekleşmesinin zor olduğunu göstermektedir. Üstelik Asya bölgesinin siyasî, ekonomi ve güvenlik alanındaki fragmentasyon durumu bu birlikteliği bozan iç faktördür.[20] Asya’da bir birliğin sağlanması için önce ortak değere sahip olması gerekir. Singapur’un eski Başbakanı Lee Kuan Yew’nun (1923-2015) Batı’ya karşı ortaya koyduğu “Asya Değerleri” çok tartışılan bir kavram olmuştur.[21] Batı’nın alternatifi olan bu değer, bölge ve çağın özelliklerine uymuyordu.[22] Ancak Çin uzmanları kendi Asya değerleri ve bölgesel düzenini inşa ederken, revize edilmiş bu değerlerden yararlanabileceğini ortaya koymaktadır.[23] Lee Kuan Yew’nun “Asya Değerleri” Batı karşıtı bir düşünce olduğu gibi Çin’in Asyacılığında da anti Batı fikrinin gizlendiği anlaşılmaktadır.

 

[1] 习近平, <积极树立亚洲安全观 共创安全合作新局面—在亚洲相互协作与信任措施会议第四次峰会上的讲话> (2014年5月21日, 上海),《新华社》2014年05月21日 12:28:49, http://www.xinhuanet.com//world/2014-05/21/c_126528981.htm

[2] 习近平, <迈向命运共同体 开创亚洲新未来—在博鳌亚洲论坛2015年年会上的主旨演讲 (2015年3月28日,海南博鳌), 《新华社》2015年03月29日 00:34:22, http://www.xinhuanet.com//politics/2015-03/29/c_127632707.htm

[3] <李克强在第十届东亚峰会上的发言>, 《新华社》2015年11月23日 21:16:01, http://www.xinhuanet.com//world/2015-11/23/c_1117235852.htm

[4] 《凝聚共识 促进对话 共创亚洲和平与繁荣的美好未来—在亚信第五次外长会议开幕式上的讲话>

(2016年4月28日, 北京),《新华社》2016年04月28日 12:28:49, http://www.xinhuanet.com/world/2016-04/28/c_1118761158.htm

[5] <让人类命运共同体理念照亮未来——写在习近平主席二〇一七年首次出访之际>,《人民日报》2017年01月15日 01 版, http://paper.people.com.cn/rmrb/html/2017-01/15/nw.D110000renmrb_20170115_2-01.htm

[6] 李忠发、熊争艳、丁小溪, <习近平出席亚洲文明对话大会开幕式并发表主旨演讲>, 《新华社》2019年05月15日 20:06:24, http://www.xinhuanet.com/politics/2019-05/15/c_1124499008.htm

[7] <首届亚洲文明对话大会揭幕, 中国主导对抗西方文明>, 《自由亚洲电台》, 2019年05月15日, https://www.rfa.org/cantonese/news/xi-05152019091343.html

[8] <国新办举行亚洲文明对话大会新闻发布会>, 《中华人民共和国国务院新闻办公室网站》 2019年05月09日,

[9] 刘栋, <亚洲文明对话大会开幕, 希腊学者: 东西方文明可以共存互鉴>, 《澎湃新闻》2019-05-16 08:10, https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_3460102

[10] <社评:亚洲文明对话大会,功在千秋>,《环球时报》2019年05月15日 01:00

http://opinion.huanqiu.com/editorial/2019-05/14894903.html?agt=328

[11] <社评:亚洲文明对话大会,功在千秋>,《环球时报》2019年05月15日 01:00

http://opinion.huanqiu.com/editorial/2019-05/14894903.html?agt=328

[12] 吴嘉林, <亚洲文明对话大会:架设互学互鉴的桥梁>, 《新华社》2019年05月07日 22:27:13, http://www.xinhuanet.com/world/2019-05/07/c_1124463834.htm

[13] <举办亚洲文明对话大会为东西方文明对抗?中宣部回应>,  《中国新闻网》2019年05月09日 12:39, http://www.chinanews.com/gn/2019/05-09/8831855.shtml 

[14] 尤淑君, <清代「天下秩序观」的建立、解构及其转化>, 《文化纵横》  2016年6期 (2016年12月), 页72-81.

[15] 何新华, <夷夏之间:对1842-1856年清政府西方外交的研究>, 暨南大学博士论文  2004-04-28  ; 张峰, <国际体系与中国对外关系: 历史演进与当代建构>, 上海外国语大学博士论文,   2009; 张卫明, <晚清中国对国际法的运用>, 复旦大学博士论文  2011年; 尹新华, <晚清中国与国际公约>,  湖南师范大学博士论文,  2011年.

[16] 刘志扬、李大龙, <「藩属」与「宗藩」辨析——中国古代疆域形成理论研究之四> ,《中国边疆史地研究》2006年第3期页25-36; 吴宝晓,  <清季藩属观念调适与边疆政策变化>,《清史研究》2002年第03期, 页 76-83; 张宏年, <清代藩属观念的变化与中国疆土的变迁>, 《清史研究》2006年第4期, 页 17-27.

[17] 桑兵, <解读孙中山大亚洲主义演讲的真意>,《社会科学战线》2015年第1期, 页95-116.

[18] 花井, <通向亚洲共同体之路>, 《国际贸易》 1990年第11期, 页39-41; 陈骅, <关于建立「亚洲共同体」的几点看法>, 《太平洋学报》 2005年第7期, 页2; 田柯, <亚洲共同体组织法律问题初探>,《国际商务研究》 2013年第6期, 页61-68; 章立明, <亚洲共同体概念的回溯与展望>,《学术界》 2017年第7期, 页217-227.

[19] 王毅, <思考二十一世纪的新亚洲主义>,《外交评论:外交学院学报》2006年第3期, 页6-10.

[20] 朱亚娇, <亚洲利益共同体的「碎片化」及其超越探析>,《知与行》 2017年第2期, 页56-60.

[21] 欧贤超、顾长永, <李光耀实践「亚洲价值」之评析>, 《国家发展研究》第2卷第1期 2002年12月, 页43-79.

[22] 杨枫, <「亚洲价值观」的虚妄与全球价值观的趋同>, 《贵州民族学院学报(哲学社会科学版) 》 2002年05期, 页40-44.

[23] 李翔海, <论当代中国的国际文化环境——「西方文化中心」论的衰落和亚洲价值观的崛起>,《学术月刊》1998 年1 期, 页18-24; 祝大勇、王雯姝、杨增岽, <海外学者视野中的亚洲价值观与当代中国核心价值观>,《当代中国价值观研究》2017年第5期, 页 30-37;牟文富, <中国的东亚秩序构想:过去与未来的连结>,《太平洋学报》,2018年第6期, 页28-42.