Adres :
Aşağı Öveçler Çetin Emeç Bul. 1330. Cad. No:12, 06460 Çankaya - Ankara Telefon : +90 312 473 80 41 Faks : +90 312 473 80 46 E-Posta : sde@sde.org.tr
Anasayfa >> Haftanın Değerlendirmeleri >> Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika

Haftanın Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika Değerlendirmesi (25 Şubat-3 Mart 2019)

Bu değerlendirme, son bir hafta içinde Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika alanındaki haberlerin değerlendirmesini kapsamaktadır.
SDE Editör
05 Mart 2019 14:31

Pakistan-Hindistan Arasındaki Keşmir Sorunu ve Çin

Keşmir bölgesini paylaşamayan Hindistan ile Pakistan arasında yeni bir gerilim yaşanıyor. Hindistan tarafına göre Pakistan toprağında bulunan Ceyş-i Muhammed örgütü üyesi, 14 Şubat’ta Hindistan kontrolündeki Keşmir’de para milis konvoyunu hedef alan bombalı saldırı düzenlemiş ve de askerin hayatını kaybetmesine ve 20 askerin de yaralanmasına neden olmuştur. Yeni Delhi’ne göre Ceyş-i Muhammed örgütünün kurucusu ve lideri Mesud Azhar Pakistan’da yaşamaktadır. Hindistan Başbakanı Narendra Modi intikam almak için yetkinin orduya verildiğini beyan etmiştir. 26 Şubat sabahı Hindistan tarafı söz konusu örgütünün Pakistan’da bulunan kamplara 12 savaş uçağı ile hava saldırısı düzenlemiştir. Ardından Pakistan da hava sahasını ihlal ettiği gerekçesiyle Hindistan’a ait iki savaş uçağını düşürdüğünü ve bir Hint pilotunu ele geçirdiğini bildirmiştir. Ayrıca Pakistan uçakları Hindistan hava sahasına girdiğine dair bilgiler gelmiştir. Hindistan, Pakistan’a ait F16 savaş uçağını düşürdüğünü açıklarken, İslamabad yönetimi bunu doğrulamamıştır.

Bu gerilimler yaşanırken, Pakistan Başbakanı İmran Han Pakistan Ulusal Güvenlik Kurulunu acil toplamış ve toplantı öncesi gerekirse nükleer silahı da kullanabileceğini basına sızdırmıştır. Ancak toplantıdan sorunun barış yoluyla çözülmesi kararı çıkmıştır. Pakistan Başbakanı İmran Han, Hindistan'ı sorunları diyalog yoluyla çözmeye ve sağduyuyu hâkim kılmaya davet etmiştir. 27 Şubat’ta Başbakan İmran Han, “Sivillere zarar vermek istemiyoruz. İşbirliğine hazırız. Ama şu anda oturup birlikte konuşmamız gerekiyor bu konuyu nasıl çözeceğimizi. Sağduyunun kazanması gerekiyor” ifadelerini kullanmıştır. Gelişmeler üzerine Pakistan kapattığı hava sahasını kısmen açtığını duyururken, Hindistan da bazı havaalanlarındaki uçuş yasakları kaldırmıştır. Hindistan Başbakanı Modi de güvenlik konseyini toplayarak soruna çözüm arayışında bulunmuş ve gerilimi düşürme doğrultusunda karar almıştır.

Olayların tırmandırılmasına karşı uluslararası güçlerin de rolü de olmuştur. ABD, Çin, Rusya ve İngiltere tarafların sağduyulu ve diyalog yoluyla gerilimi düşürerek çözüm yoluna gitmesinin gerekli olduğunu açıklamışlardır. Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, gerilime ilişkin yaptığı açıklamasında taraflara itidal telkin ederek gerilimin tırmanmasından kaçınmalarını istemiştir.

28 Şubat’ta Pakistanlı yetkilileri gözaltındaki Hint pilot Abhinandan Varthaman’ı da Hint yetkililere teslim edeceğini beyan etmiştir. Buda gerilimi düşüren bir girişim olarak değerlendirilmiştir. Ancak Hindistan ve Pakistan’ın kontrolündeki Keşmir bölgesi sınırında çatışmalar durmamıştır. 2 Mart’ta iki tarafın karşılıklı ateş açması sonucu 4 Pakistanlı ve 3 Hintli hayatlarını kaybetmiş ve 2 Pakistanlının yaralandığı haberi gelmiştir.

Pakistan ve Hindistan’ın kontrollüdeki Keşmir bölgesi sınırında yaşanan bu olay aslında 1947 yılından beri devam etmektedir. İki ülke arasında en az üç büyük ve birçok küçük savaş ve çatışmalar yaşanmıştır. Ancak her türlü çabaların gösterilmesine rağmen sorun hiç çözülmemiştir. Keşmir sorununun Pakistan ve Hindistan tarafları dışında bir de Çin tarafı vardır.

Keşmir Sorunu ve Çin

Deniz seviyesinden 4000 metre yüksekte olan Keşmir bölgesi Hindistan, Pakistan, Çin ve Afganistan arasında yer alan yaklaşık 190.000 kilometrekarelik bir alandır. Bölgenin yaklaşık 7 milyon insanının % 77’si Müslüman, % 20’si de Hinduizm, nüfusun geri kalanı ise Budist veya başka bir dini mensuplarıdır. 1949 yılında İngiltere sömürgeci yönetimden bağımsız olan Hindistan ile Pakistan, 1948-1949 yılları arasında toprak ihtilaflarından dolayı savaş yaşanmıştı. Bu savaştan sonra Hindistan bölgenin 3/5’i ve nüfusun 3/4’i kontrol altına almıştı. Pakistan ise toprağın 2/5’si ve nüfusun 1/4’i denetim altına almıştı. 1962 yılında Çin-Hindistan sınır bölge savaşından sonra Hindistan kontrolündeki Keşmir bölgesinin doğusunda bulunan Aksai Chin bölgesi Çin’in kontrolüne geçmişti. 1963 yılında Çin-Pakistan sınır anlaşması sonrası Pakistan kontrolündeki Keşmir bölgesinin doğusunda bulunan Shaksam Vadisi (Shaksgam Vadisi) Çin’e devretmişti. Böylece Hindistan Keşmir bölgesinin %43’ü ve Jammu, Keşmir Vadisi, Ladakh ve Siachen Buzulu (2/3’ü) bölgelere, Pakistan ise Keşmir bölgesinin %37’yi ve Azad Keşmir, Gilgit-Baltistan ve Siachen Buzulu (1/3’i) bölgelere sahip olacaktı. Çin de Keşmir bölgesinin yaklaşık %20’sini elde tutmuştu. Söz konusu anlaşmada Çin’in öteden beri iddia ettiği ve Gilgit-Baltistan bölgesinin doğusunda bulunan Kenjut (Hunza bölgesi) bölgesi de Pakistan’a devredilmişti. Pakistan Çin’in sahip olduğu bu topraklara itiraz etmezken, Hindistan tamamen karşı çıkmaktadır. Çin hiçbir zaman Çin kontrolünde Keşmir meselesini kabul etmemektedir, sadece Hindistan ve Pakistan kontrolündeki Keşmir’i tanımaktadır. Çin de Keşmir sorunu anlaşmazlığı ile ilgili müzakerelere de katılmamaktadır.

Çin’in Pakistan ile anlaşarak sahip olduğu Shaksam Vadisi ve onun doğusundaki Karakorun koridoru (5800 km²) Hindistan tarafından kabul etmemektedir. 2 Mart 1963 tarihli Çin-Pakistan sınır anlaşmasına göre söz konusu topraklar Çin’e devredilmiştir. Pakistan-Hindistan Keşmir ihtilafı çözümlendiğinde ilgili yönetim anlaşmanın ikinci maddesinin tasviriyle Çin hükümeti ile yeniden sınır anlaşması için müzakere edilebileceğinin altını çizmişti (6. madde). Yani Keşmir bölgesinin egemenliği Pakistan ise İslamabat ile sınır anlaşması için yeniden müzakere edilecektir. Hindistan ise aynı şekilde devam edecektir. Çin bu bölgeleri tartışmaya açmamaktadır, Hindistan ise bölge üzerinde hak iddiasını devam etmektedir.

Aksai Chin bölgesi, deniz seviyesinden 4.000 metre üzerinde olup Çin’in Keşmir bölgesine bağlayan bir bölgedir. Aksai Chin bölgesinin toplam büyüklüğü 42,685 km² ve 37,555 kilometrekaresi Çin’in elindedir. Hindistan bölge üzerinde hak iddiasını devam ederken Çin ise bu bölgenin Keşmir bölgesi ile alakası olmadığını ileri sürmektedir. Aksai Chin, Yeni Delhi’ye sadece 300 km² uzaklıkta olup Çin’in Hindistan’a güvenlik tehdit yapmasına stratejik imkân yaratmaktadır. Aksai Chin, Çin-Hindistan arasında hâlâ uzlaşamayan bir bölge olarak üzerinde devam eden ihtilaflar ikili ilişkilere zarar vermektedir. Çin’in Yeni İpek Yolu projesinin bir kolu Doğu Türkistan’ın Kaşgar şehrinden Gilgit-Baltistan ve Balucistan bölgesinin Hint Okyanus limanı Gwadar’a ulaştırmaktadır. Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru adı verilen bu projeye Hindistan karşı çıkmaktadır. Bunun bir nedeni de Pakistan kontrolünde Keşmir bölgesi, Afganistan ve Doğu Türkistan’ın arasında yer alan Gilgit-Baltistan bölgesi tartışmalı olan Keşmir bölgesinin kuzey kısmında bulunmaktadır. Bundan dolayı Hindistan da Çin’in Yeni İpek Yolu projesine sıcak bakmamaktadır.

Keşmir sorunu sadece Pakistan ve Hindistan’ı ilgilendirmemektedir, Çin de bir taraf olarak görünmektedir. Keşmir sorununun çözümünde aktörler sadece Pakistan ve Hindistan değildir, Çin de bir aktördür. Ancak Çin’in Keşmir sorunundan uzak durması ve ilgilenmemesi sorunun düğümlenmesine neden olabilir.