Devrim Nedir?
Tunus’la başlayan ve Mısır’da devam eden toplumsal hareketlerin devrim olup olmadığı sorusu bugünlerde herkesin tasası haline gelmiş durumda. Belki Müslüman veya Arap toplumlarına bütün metafizik çağrışımlarıyla birlikte büyük harfli “Devrim”i kimse yakıştırmıyordur. Müslüman toplumlarda devrimler değil saraylarında idareci değişiklikleri olur yönündeki meşhur Oryantalist klişe yeniden hatırlanıyor ve dillendiriliyor. Oysa belki de işe Michel Foucault’nun batıda gerçekleşen devrimler için bile sorduğu sorudan başlamak gerekiyor: “Bir Devrim nedir?” Devrimden beklenti nedir ve Batıdaki devrimler gerçekten neyi ne kadar değiştirmiştir?
Fransız Devrimi, Sanayi Devrimi, Sovyet Devrimi Avrupa’da neyi değiştirdiyse orta Doğu’daki Devrim dalgaları da mutlaka o kadar şey değiştirecek görünüyor. Değiştireceği şey insanın tabiatı olmayacaktır. Kadın ve erkeğin tabiatı olmayacaktır. Birilerinin ütopik beklentilerini bir günden bir güne gerçekleştirecek de değildir. Devrime herkes başka bir anlam ve beklenti atfediyor olabilir. Bu kaçınılmaz bir durumdur. Devrim zaten birbirinden çok farklı beklentilerin hepsini bir noktaya celp edebilen bir büyük cereyana tabi bir süreçtir. Bu anlamıyla Mısır’da gerçekleşmekte olan Devrim’in garip bir biçimde hiçbir planlayıcısının olmadığı gerçeği Devrimin hiçbir partiye, gruba veya belirli bir aktöre mal edilemeyen bir toplumsal tabiat olayı şeklinde tezahür etmesi aslında bütün siyasi aktörlerin veya toplum mühendislerinin üzerinde ibretle duracakları bir konudur.
Mısır’da kim ne derse desin ne ABD’nin ne İsrail’in ne Mısır derin devletinin ne de hatta bugün devrim sürecinde yer almakta olan (başta İhvan, Baradey veya Kifaye hareketleri olmak üzere) hiçbir aktörün tek başına süreci kontrol edemiyor olduklarını görmek gerekiyor. Buna rağmen Devrim büyük harfli keyfiyetiyle cereyan ediyor ve bu saatten sonra Orta Doğu halkları üzerindeki bütün etkisiyle birlikte rolünü oynamaya devam edecektir.
Kuşkusuz Devrim’in bu öznesiz niteliği, siyasi aktörlerin siyasi duruşlarının hiçbir anlamı ve etkisinin olmadığı anlamına gelmiyor. Aksine bu Devrim bütün bu hareketlerin şimdiye kadar besledikleri tutum ve duyguların birbirine eklemlenerek oluşturduğu bir birikimin sonucu olmuştur. Devrimin başından itibaren ABD’nin tutumunu defalarca değiştirmek durumunda kaldığına dikkat etmek gerekiyor. Bu da Devrim dalgalarının ne kadar öngörülemez ve kestirilemez olduğunu gösteriyor. Bu Devrim her şeyden önce insanın her şeyi kontrol edebileceğine dair duyduğu kibre karşı ibretlik bir ders olarak tarihe geçecektir. İçerdiği başka dersleri de günübirlik öğrenmeye devam edeceğiz.
Ortadoğu’da Devrimin Öznesi
Her olup bitende bir “düğme etkisi” aramaya alışmış olanlar için Tunus ve Mısır’da olup bitenlerin bile kendiliğinden gerçekleşmiş olaylar olduklarını kabul etmek zor olabilir. Çünkü bu yaklaşımlara göre toplumsal olayların her zaman üst planlayıcıları vardır. Gözle görülür nedensel açıklamalar bile ne kadar uzağı veya derini gösterse de ve bu görünen alanda bu gizli eller bir türlü görünmüyor olsa bile her şeyi “son kertede” belirleyen o güçlü ele olan “iman” yok olmuyor.
Bu imanın ABD’nin veya belli merkezlerin gücüne tapanlardan değil de aksine bazen Anti-Amerikancı ve anti-emperyalist bir dille ifade edilmesi işin traji-komik yanını oluşturuyor. Bu gücün ne kadar şeytani, ne kadar güçlü olduğunu ifade etmek üzere başvurulan söylemlerin, tersinden, asla alt edilemeyen, güç yetirilemeyen, yenilmez, bükülmez, esnemez bir kadiri mutlak güç tasavvur ettiği fark edilmiyor bile. İslami bir dille söylemek gerekirse bu tarz bir “kötülük” tasavvuru Allah’a ortak koşmaktan farksızdır. Bu şirk düşüncesinin insanın kendisine doğrudan dokunan bir zararı da var. Bu şekilde tasavvur edilen düşmana karşı kaderci bir teslimiyet alttan alta insanın bilincine ve kişiliğine işliyor.
Diğer yandan bu Devrimlerin bir planlayıcısı veya belirgin bir öznesinin olmadığını söylemenin bu sürece katılan aktörlerin siyasi duruşlarının bir anlamı ve etkisinin olmadığı anlamına da gelmediğini tekrar söylemek gerekiyor. Devrim dalgaları önceden kestirilemeyen ve tahmin edilemeyen yönleriyle insanoğluna her şeyi de kontrol edemeyeceğine dair derin bir ders vermektedir. Kontrol edilemeyen bu süreç insanın önüne yepyeni imtihanlar da çıkarmaktadır. Böylece bir devrimle her şeyin sonuna gelindiğini veya her şeyi düzeltebileceğini düşünmeye karşı da ciddi ikazlar kendini hissettiriyor.
Dünkü
yazısında Ali Bulaç “Nil’in Kızı Kahire!” olarak nitelediği bu öznesiz sürecin tabiatını nefis bir benzetmeyle ifade etmiş. Hicret’in sonunda Medine’ye giren Peygamber efendimiz farklı teklifler karşısında durup konaklayacağı eve karar vermek üzere devesinin duracağı yeri bir işaret olarak belirlemiştir. Devrim niyetine ayağa kalkmış deve, “
münafıkların reisi Abdullah Ubeyy bin Selul'un değil de, imanından ve sadakatinden başka hiçbir şeyi olmayan Eba Eyyub el Ensari'nin evinin önünde durursa, bilin ki Kahire, Allah'ın 'kahhar' isminin tecellisiyle zorbaları, katilleri, hırsızları ve yeryüzünün kibrini kahredecektir.”
Öznesi bilimsel anlamda belli olmayan bu süreci bu saatten sonra sahiplenmeye çalışacaklar çok olacaktır, olmaktadır da. Süreç son derece kırılgandır da. Ayağa kalkmış olan ve tek bir toplumsal kesime mal edilemeyen kitleler, önlerine katılan liderciklerin temsil oyunlarına gafil avlanıp Mübarek’in sadece ismini değiştirmekle yetinmek durumunda da kalabilirler. Böyle olup olmayacağını biraz da devrimcilerin taleplerinde ne kadar ısrarlı ve sebatlı olacakları belirleyecek.
İslamcı Siyasete dair bir not
Bu esnada İhvan’ın da İslamcıların da bütün anlatılanlara rağmen sürecin hakimi ve belirleyicisi olmadıklarını akılda tutmak gerekiyor. Ancak devrim süreci bu saatten sonra onlara ayrı roller ve görevler yazabilir, bu rolü layıkıyla oynayıp oynayamayacakları da kendilerine kalmıştır. Devrim süreci İhvan’ın veya İslamcıların toplumdaki talepleri sağlıklı okumaları konusunda da ciddi dersler içeriyor. Toplumdaki en örgütlü yapı oldukları bir gerçek ama bütün bu örgütlü yapıları şimdiye kadar tek başına bir devrimi harekete geçirmeye yetmemiş olduğu da bir gerçektir.
Ancak, İhvan’ın şu ana kadar süreci sahiplenme konusunda sergilediği çekingenlik son derece olgun ve göstericilerin çoğu tarafından takdir edilen bilinçli bir siyasetin ürünü. İddiaları ve davaları bir yana, kendileri hakkında küresel düzeydeki algının da bu sürecin kendileri dışında başlamış ve devam etmekte olduğunun da çok iyi farkındalar. Çekingenliklerinin tek sebebi dışarıdaki algı değil, aynı zamanda toplumun derinliğinden gelen bu devrim dalgasını sahiplenmenin içerebileceği çirkin fırsatçılık bir yana, bu fırsatçılığın hareketin ahengini ve kaderini tehlikeye sokabileceği endişesi de belirleyici olmaktadır.
Görüldüğü gibi İslamcı siyaset bazılarının klişelerinde olduğu gibi her fırsatta elindeki paket programı insanlara dayatmaya çalışan bir hareket değil bizatihi hayatın siyaseti olarak gerçekleşiyor. İhvan ve siyasette temsil ettiği İslamcılık konusunda bugünlerde yazılıp çizilenler doğrusu şaşırtıcı değil ama en hafif deyimiyle çok derin bir yabancılığı açığa vuruyor.
Bilinmesi gerekiyor ki, 18 ayrı ülkede temsilciliği bulunan İhvan’ın çok geniş bir küreselleşme ve çokkültürlülük ufku ve tecrübesi var. 18 ülkenin her birinin toplumsal ve siyasi tecrübeleri için özel bir ilgisi ve arşiv kaydı var. Ayrıca Avrupa ülkelerinde de “hem iyi bir Müslüman hem de iyi bir vatandaş” olmanın ve yine iyi bir vatandaş olarak siyasal katılımda bulunmanın imkânları üzerine eskiden beri düşünüyorlar. Bu konuda alabildiğine geniş bir literatür biriktirmiş durumdalar.
Bu arayışları dolayısıyla son zamanlarda Türkiye ve AK Parti tecrübesi asla basit bir hayranlık konusu değil, ancak biraz tadilatla mümkün ve değerlendirilebilir bir tecrübe olarak ciddi bir ilgi konusu olmaktadır. Bu da İslamcı siyasetin yeterince değerlendirilemeyen çok farklı bir düzeyini işaret ediyor ki, daha çok bahis götürür.
(Not: Bu yazı, Yasin Aktay'ın Yenişafak'taki yazılarından derlenerek hazırlanmıştır)