Korku, son günlerin ilgi çekici tartışma konularından birisidir. Buna göre birileri ülkenin gidişinden korkmaktadır. Korku söyleminin, evetle sonuçlanan anayasa referandumunun arkasından parlaması da dikkat çekicidir. Çünkü bir beklenti boşa çıkmış, bir bakıma birilerinin umutları kırılmıştır. Gerçekten yaşanan bir koku mudur, bu bir korku ise kim, kimden ve niçin korkmaktadır?
Sosyal bilimlerde beşeri eylemlerin analizinde kullanılan belli yollar vardır. Bunlardan ilki, doğrudan bir gözlemle, sosyal aktörün eylem ve beyanlarının değerlendirilmesidir. İkincisi bizzat eylemin içinde bulunan sosyal aktörün verdiği bilgi, üçüncüsü ise özellikle sosyal aktörün verdiği bilginin tatmin edici olmadığı kanaatine varıldığı durumlarda daha genel geçer bir açıklama yolunun bulunmasıdır. Buradan hareketle denebilir ki görgül gözlemlerle de ülkede bir korku sorununun olduğu düşünülebilir. Açıklamada atılabilecek ikinci adım eylemin anlamının bizzat sosyal aktörlerin kendilerine sorulmasıdır.
Korkular taşıdığını söyleyen sosyal kesimin kendi beyanlarına göre korku nedenleri şöyle özetlenebilir: “AKP ve Başbakana güvenmiyoruz, toplumu geriye götürüyor, ülkeyi satmayacağından da emin değiliz. Özel hayatımız tehdit altında, bazı içki satılan ve kullanılan yerler kapatılıyor, bu gidişle denize girmemiz bile kısıtlanabilir. Her tarafta başörtülü gençler dolaşıyor, rejim tehlike içinde, yapılan anayasa değişikliği şeriat için bir ön hazırlık, bu gidişe dur diyebilecek asker susturuldu, yargı da denetim altına alındı. Tam anlamıyla bir AKP rejimi oluşuyor. Öyle ki bu gidişle emekli maaşlarımızı tam olarak alabileceğimiz bile şüpheli..”
Şüphesiz bu iddialar bu haliyle bir korku nedeni değildirler. Bunların hesaba katılır gerekçeler olabilmesi için iddiaların dayanakları olmalıdır. Herkes bir iktidarı onaylamak zorunda değildir. Ancak güvenmemek ve özellikle ülkeyi satabileceği konusunda açık delillerin olması gerekir. Özel hayatlarının tehdit altında olduğuna ilişkin de belli kanıtların bulunması lazım. Mesela, askere gönderdiği oğlunu ziyaret etmek için gelen ama başörtülü diye nizamiyeden içeriye alınmayan analar, üniversiteye sokulmayan binlerce başörtülü genç kızlar, bazı sahillerde oluşturdukları standartlara uymadığı için denize girmesi yasak olan dindar kesim gibi açık nedenleri olması gerekir. Hâlbuki ileri sürülen korkular nesnel verilere değil, çoğu gerçekleşmemiş varsayımlara dayanıyor. Söylemde kullanılan hiçbir argüman gerçekçi değil, işe mesnetsiz bir tek düzelik hakimdir. Hatta son zamanlarda sıkça kullanılan İzmir reddiyesi de sağlıklı bir korkunun izdüşümü değil, sınıfsal bir kimlik ayıracıdır.
Bir şeylerden korkanın mahrum ve mağdur edildiği bir konu olur ve hatta bunun giderilebilmesi için girişimlerde bulunur. Ortada böyle bir nesnel gerçeklik yok. Dillendirilen korku söylemi özel hayatlarında olan değil, olması muhtemel bir faraziye üstüne kuruludur. Ama toplumun yaşadığı baskılar haksızlıklar farazi değil, gerçeğin ta kendisidir. Bunlar ya ilerde başımızı açarlarsa değil, bu baskıyı fiilen yaşamaktadırlar. Yani korku edebiyatının arkasına sığınanlar, kendi hayatlarında fiilen korkulması gerekli bir gelişmeden hareketle konuşmuyorlar, rakip ve karşıt buldukları kesimin hayatlarında olabilecek olumlu değişmeleri kendileri açısından endişe verici bir gelişme olarak görüyorlar.
Bu konuyla ilgilenenlerin tespitlerinde ve mesela bir haftalık derginin soruşturmasında gelişmelerden korktuklarını söyleyenlerin birkaç önemli ortak noktası var. Bunlardan birisi başörtülülerden duydukları rahatsızlık, bir diğeri gerektiğinde AKP ye müdahale edecek yargı örgütünün denetim altına alınmış olmasıdır. Dikkat edilirse bu iki prototip ölçeğin ikisi de korkudan söz edenlerin özel hayatlarıyla ilgili değildir. Daha derin bir okumayla bunlardan birisi hükümranlıklarının sembolü saydıkları başörtüsü dayatmasının bitivereceği endişesi, ikincisi ise topluma varlı yoklu müdahale etme imkânının ortadan kalkma tehlikesidir. Geldiğimiz noktada zikredilen korku gerekçeleri anlamını yitirmekte, analizde yeni bir üçüncü anlam kalıbı bulmamız gerekmektedir.
Birilerin yaşamakta olduğu duygunun adı bana göre korku değil, kaygıdır. Kokunun belli bir öznesi ve nesnesi vardır. Kimin, neden ve niçin korktuğu bellidir ve bu korkanın hayatında belli göstergelere sahiptir. Kaygılar ise daha genel ve daha konjonktürel duygulardır. Sözgelimi sistem veya toplumun değişmesinden duyulan tedirginlik bir kaygıdır. Başkalarının başörtüsünden rahatsız olan birisinin duygusu korku olamaz. Bana göre birilerinin gerçek anlamda korkudan çok kaygıları vardır. Ama korku dendiğinde de sonuç değişmez.
Türkiye’de bir kesimin duyduğu kaygıların veya korkuların temelinde toplumumuzun yaşadığı büyük değişim yatmaktadır. Gerçekten Türkiye ciddi bir değişim yaşıyor, eski otorite erozyona uğruyor. Egemen sınıfın etkinlik araçları çözülüyor, sürüp gelen ayrıcalık ortamı gittikçe ortadan kalkıyor. Yazılarımızda sıkça üzerinde durduğumuz egemen sınıf, sırtını devlete, devletin kurumlarına dayamıştı. Fazlaca üretici olmadan, riziko taşımadan rahat bir şekilde ayrıcalığın imkânlarını yaşıyordu. Statükoculuk ve onun manipüle ettiği kesimler yeni toplumsal oluşumları kabul etmek, gücü ve iktidarı halka bırakmak istemiyor. Egemen sınıf olma ayrıcalığının, yönetilen sınıf edilginliğine dönüşme kaygısını yaşıyor. Bundan dolayıdır ki toplum geneli lehine her türlü gelişmeyi kendi aleyhine bir gelişme olarak görüyor. Mesela aynı platformlarda başörtülü ile birlikte bulunmayı kendisine hakaret sayıyor.
Halk dışılığı (veya üstülüğü) ifade etmek üzere kullandıkları Cumhuriyetin kurumları toplumla aralarında olan farkı derinleştirerek, arada uçurumlar yaratarak götürüyorlardı. Yakın bir zamana kadar bu çerçevede hemen her kuruma düşen görevler vardı. Ama özellikle silahlı kuvvetler ve yargı oligarşisi bu toplum dışı işlevi bihakkın yerine getiriyorlardı. Yaşanmakta olan toplumsal değişim sürecinde bu kurumlar ihtiyaç duydukça sosyolojik bir deyimle disfonksiyonel yani açık bir yasal düzen içinde yeri olmayan ve toplum vicdanında meşruiyet bulmayan fonksiyonları yerine getire geldiler. Artık darbelerle uğraşamayacak bir askeri yapı, toplumsal temsile keyfince müdahale edemeyecek ve toplumsal değerleri gelişigüzel mahkûm edemeyecek bir yargı örgütü ortaya çıkıyor. Bu gelişme çizgisi kendini ayrıcalıklı üst sınıf sayan bir kesimin kaygı uyandırıcı ciddi bir sorunudur. Çünkü toplum geneline karşı dayanaklarını yitirmektedir. Esasen anayasa değişikliği konusunda hayırcılıkta buluşan (veya buluşturulan) kesimin itirazı asker ve hukuk örgütünün anayasal denetim altına alınmasıydı. AKP kendi yargı örgütünü kuruyor iddiası da buraya dayanmaktadır.
Korku söylemi şüphesiz bir mağduriyet görüntüsü sağlıyor ve az çok işlevsel de oluyor. Mesela bu çerçevede pek çok yazar, “demek korkanlar vardır, bu da insani bir olaydır, korkanları anlamak ve bu duygularını gidermek lazımdır. İktidar partisi AKP ve onun Sayın başkanı toplumun bu kesimine güvenilirliğini anlatabilmelidir” demekte, Sayın Başbakan da güvenilirliğini anlatmaya çalışmaktadır. Hâlbuki genel geçer kurala göre güvenilmezliğin ispatı iddia edene aittir. Tabi “ben Başbakana güvenmiyorum, ülkeyi satmayacağı ne malum” gibi mesnetsiz laflar iddia edilen bir güvensizliğin ne ispatı ve tartışılan korkunun gerekçesidir. Bu, bir partinin, Sayın Başbakanın ve hatta geniş bir halk kesiminin sistemde etkin olmasını ve sınıfsal farklılıkları ortadan kaldırmasını kabul edemiyorum demekten ibarettir. Korku söyleminin bir diğer işlevsel tarafı ise öteden beri tutuna geldikleri müdahalecilere ülkenin müdahale edilmesi gerekli bir nokta bulunduğunu anlatabilmektir.
Burada korkan veya gelişmelerden kaygı duyanlar arasında ilkece bir ayırım yapmak ve yarattıkları ayrıcalıkları tepe tepe hoyratça kullanan ve bu konuda direnenlerle onların etkinlik alanı içinde bulunanları birbirinden ayırmak gerekir. Tabi bu iki kesimin korku veya endişeleri de birbirinden farklıdır. Asıl egemenler işi daha ciddi tutmak ve nüfuz alanlarındaki kitleleri yönlendirmeye çalışmaktadırlar. Bunun için alttaki kesimlerin korku veya kaygıları daha farazidir. Belki de net bir açıklamanın olmayışı da bu nedene dayanıyor.
Muhtemelen üstte bir kesim bir hortlak metaforu yaşıyor. Bu ünlü halk inancına göre hortlak geceleri mezarından kalkıp ortalıklarda dolaşmakta ve daha çok davalı olduğu kişilere gözükmekte onları rahatsız etmektedir. Esasen metaforu Batının İslam korkusunu açıklamak için kullanan B. Sayyid’e göre cenazenin hortlamasının sebebi haksız yere öldürülmek ve usulsüzce gömülmektir. Ona haksızlık edenler bunun hesabı istendiği için korkmaktadırlar. Bizde de çok açık olmasa da egemen sınıfın, bir bakıma iktidarının alâmetifarikası haline getirdiği başörtüsü yasağı üzerinden böyle bir duygu yaşadığını düşünebiliriz. Yani bu benzeri durumların bir hesabının görüleceği sanılmaktadır ki hatırlanacağı üzere Anayasa Mahkemesinin konuyla ilgili kararında, başörtüsü serbest kılındığı takdirde başörtülülerin başörtüsüzler üzerinde etkin olma ihtimali vardır deniyordu ki bu genel geçer bir hukuk anlayışından çok, anlatmaya çalıştığımız hortlak inancına denk düşmektedir.
Gerçekten kimsenin korkmasına gerek yok, bu toplumun tarihsel bilinci hoşgörü üzerinedir. Bir seçkinciliğe bağlı toplum genelini küreleyen toleranssızlık, ulusçuluk ve ulusalcılığa bağlı yeni marazi bir gelişmedir. Bu yüce toplum, birilerinin yanlış uygulamalarını da onun hesaplarını da sessizce tarihe gömmek basiretindedir. Ama hiç kimse ayrıcalıklar ve ondan kaynaklanan anormalliklerin devamını isteme hakkına sahip değildir. Şüphesiz kimsenin kaygılanmasının yeri olmadığı anlatılabilir. Ama ayrıcalık üzerine kurulu korkuların çözümlenip tatmin edilmesi mümkün değildir. Bunlar için bir pirim de beklenmemelidir.