Geçtiğimiz hafta İsrail Dışişleri Bakanı Liberman’ın Azerbaycan’ı ziyaret etmesine Türk kamuoyu fazla ilgi göstermedi. Ancak, bu gelişme küresel dengeler açısından önemli ve ilginçtir. Bu ziyaretle Azeri-İsrail ilişkileri bir adım daha ileri gitmiştir. İran’a yönelik daha ağır yaptırımların tartışıldığı ve ABD’in İslam ülkelerini ve özellikle Arapları ‘İran tehdidi’ne karşı ikna etmeye çalıştığı bir döneme gelmesi de rastlantı değildir. Önceki yıl Türk dış politikasında ortaya çıkan iki olay (Davos ve Gazze) bu gelişmeye yardımcı olsa da İsrail’in Azerbaycan ile yakınlaşmasını Türkiye için doğrudan olumsuz bir gelişme olarak görmeye gerek yoktur. Ancak bu gelişmeler birçok yönden bölgeyi, Türkiye’yi ve dolayısıyla küresel dengeleri ilgilendirmektedir. Ayrıca, Türkiye önemli bir müttefikinin bölgesel ilişkilerini yakından izlemelidir.
Azerbaycan ve İsrail’i birbirine yakınlaştıran bölgedeki büyük hasımlarıdır: Ermenistan ve İran. İsrail nükleer programını geliştirmeye devam eden İran’ı çevrelemek isterken, Azerbaycan ise Ermenistan ve İran’a karşı İsrail’den yardım ummaktadır. Öncelikle, Ermenistan’ın Karabağ işgali yüzünden çıkabilecek çatışmalara karşı silah ve mühimmat satın alabileceği kaynak ihtiyacı vardır. Ermenistan’ı Azerbaycan’a karşı silah ve mühimmatla destekleyen esas ülke Rusya’dır. Ermenistan’a karşı kullanabileceği silahları Azerbaycan’a vermez. Ermeni lobisinin ağırlığı yüzünden ABD’den de silah alma imkanı yoktur. Geriye Çin ve İsrail kalmaktadır. İkinci olarak, Azerbaycan Şii nüfuzundan ve Ermenistan’a gösterdiği yakınlıktan dolayı İran’dan rahatsızlık duymaktadır. Ayrıca, Türkiye’nin Ermeni açılımı dolayısıyla da Türkiye ile ilişkilerin biraz gerilemesi de buna katkıda bulunmuş olabilir.
2009 yılında yaşanan Gazze Savaşı ve İsrail’in Filistinlilere karşı kullandığı orantısız güç, insani olarak Türkiye’yi Başbakan’ın şahsında İsrail’i tepki göstermeye itmiştir. Stratejik olarak planlanmamış olsa bile, İsrail ile ilişkilerin zayıflamasından kaynaklanan kayıplardan daha fazlasını Ortadoğu’da kazandığı sempati ve prestij ile dengelediği için bu konuda Türkiye’nin stratejik kaybı olduğu söylenemez. Hatta kazançlı çıktığı söylenebilir çünkü Arap kamuoyunda Türkiye’yi ABD ve İsrail’in piyonu gibi gören yaygın ve haksız kanaat bu olayla ortadan kaldırılmıştır. Dolayısıyla, Türkiye’den eski desteği bulamayan İsrail de Azerbaycan’a daha fazla yaklaşmaktadır.
Azeri-İsrail yakınlaşması, bölge dengeleri ve sorunları açısından bizi de doğrudan ilgilendirmektedir. Türkiye stratejik ağırlığından dolayı Ermeni açılımına girişmiştir. Bu projeye Ermenistan’ı Rusya nüfuzundan çıkarmak isteyen Batı da destek vermiştir. Ancak bu projenin ilerlemesi önünde de ciddi engeller bulunmaktadır, ki konumuzun dışındadır. Ancak başka yerden ve İsrail’den aldığı silahlarla Nagorno-Karabağ’ı Ermenistan’dan geri almak için Azerbaycan’ın saldırıya geçmesi de ihtimal dışı değildir. Karabağ’ın alınmasına tabii ki seviniriz ancak çıkacak bir çatışma hem bölge dengelerini hem de küresel dengeleri altüst edecek potansiyele sahiptir. İdeali bu sorunun barışçıl yöntemlerle çözülmesidir.
Aynı durum İsrail için de geçerlidir. Nükleer programı dolayısıyla gittikçe köşeye sıkıştırılan İran’a karşı Obama Yönetimi’nin askeri operasyonu zor görünse bile, bu iş İsrail’e havale edilebilir. Türkiye’nin buna sıcak bakmayacağı açıktır ama bazı Arap devletlerinin gizli veya açık desteği ve Azeri yardımı İsrail’i bu operasyona cesaretlendirebilecektir. Dolayısıyla, bu iki ülkenin yakınlaşması bölgede çatışma ihtimalini artırmaktadır. Türkiye’nin iyi komşuluk ve sorunları barışçıl yöntemlerle çözme politikaları ise, çatışmalarla ortaya çıkacak acıları ve kayıpları azaltacak bir bakış açısı olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkiye, Azerbaycan gibi dost ve müttefiklerinin barışa ve huzura hizmet edecek ilişkilerini desteklemeli, tersi gelişmelere karşı da uyarmalıdır. Azerbaycan’ın İsrail nüfuzuna girmemesi ve işgal edilmiş toprağı kurtarması için ilerleme sağlanması için, Karabağ sorununun çözümünde özellikle Batı ülkeleri üzerinde ikna çalışmalarını artırmalıdır.