Çin Devlet Başkanı Hu Jintao’nun 12-14 Aralık 2009 tarihleri arasında gerçekleştirilmesi planlanan Kazakistan ve Türkmenistan’daki çalışma ziyaretleri devam etmektedir. Hu Jintao iktidara geldiğinden bu yana 2003, 2005 ve 2007 yıllarında üç kez Kazakistan’ı ziyaret etmiş ve Aralık 2009’da ise dördüncü ziyaretini gerçekleştirmiştir. Buna karşılık Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ise 2006 ve 2009’da olmak üzere iki kere Çin’i ziyaret etmiştir. Bu bağlamda Çin’in Kazakistan’a verdiği önemi görmek mümkündür. Başkan Hu Jintao 2008’de Türkmenistan’ı ziyaret etmişti, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Gurbanguli Berdimuhamedov ise 2007’de Çin’i ziyaret etmişti ancak Başkan Hu Jintao’nun bir buçuk yıl içinde iki kez Türkmenistan’a ziyaret yapması, bu ülkeye de veren önemi göstermektedir.

 

Çin Dışişleri Bakan Yardımcısı Wang Guangya’nın açıklamasına göre; son yıllarda Çin-Kazakistan üst düzey ilişkileri yoğunlaşmış ve siyasî alanda karşılıklı güven de artmıştır. Pragmatik zeminde yürütülen işbirliğini iki ülke ilişkilerinin önemli maddi zemini olarak gördüğünü ifade eden Wang Guangya, iki ülkenin coğrafi yakınlığından ve tamamlayıcı ekonomik ilişkilerinin sağladığı avantajlarından istifade ederek, ekonomi-ticaret, yatırım, enerji, ulaşım ve kültürel alanlarındaki işbirliğinin arttırılacağını belirtmişti. Wang Guangya; iki ülkenin bölgesel barışı, istikrarı ve gelişmeleri için birlikte “üç güç” (bölücülük, radikal dincilik ve terör) ve uyuşturucu kaçakçılığı gibi uluslararası suç faaliyetlere karşı işbirliği yaptığını dile getirmiştir. Çin Dışişleri Bakan Yardımcısı Wang Guangya, Çin-Türkmenistan ilişkilerinin son yıllarda hızlı geliştiğini ve hükümetler arası düzeyde ekonomi-ticaret, enerji, ulaşım ve kültürel alanlardaki işbirliğinin giderek arttığını belirtmiştir. Wang Guangya’nın açıklamasına göre, 13-14 Aralık tarihlerinde Hu Jintao’nun Türkmenistan ziyareti sırasında, ikili ilişkiler değerlendirilecek ve geleceğe dönük işbirliği alanlarında planlama ve öngörüde bulunulacaktır.[1]

 

Çin Devlet Başkanı Hu Jintao’nun Orta Asya ziyaretinde somut bir diğer gelişme ise Türkmenistan-Çin doğalgaz boru hattının hizmete açılışının yapılmasıdır. Bin 833 km uzunluğunda olan söz konusu boru hattının açılış törenine Çin Devlet Başkanı Hu Jintao başta olmak üzere Türkmenistan Cumhurbaşkanı Gurbanguli Berdimuhamedov, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ve Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov iştirak edecektir. Çin Dışişleri Bakan Yardımcısı Wang Guangya, söz konusu boruhat projesini dört ülkenin işbirliğinin ve ortak kazancının örneği olarak tanımlamış ve bölgesel ekonomik işbirliği ve birlikte gelişme isteklerinin gerçekleşmesinin göstergesi olarak belirtmişti.[2]

 

Wang Guangya, Başkan Hu Jintao’nun Kazakistan ziyaretini Çin-Kazakistan stratejik ortaklık ilişkilerinin gelişmesine yeni bir dinamizm getireceğini ve Çin-Türkmenistan dostluk-işbirliği-ortaklık ilişkilerinin kapsamlı gelişmesini ilerleteceğini vurgulamıştır.

 

Çin’in Kazakistan Büyükelçisi Cheng Guoping; Çin-Kazakistan ilişkilerinin tarihteki en iyi dönemini yaşadığını ve her iki ülkenin karşılıklı olarak birbirlerinin dış politikasında öncelikli ülkelerden biri olarak kabul ettiğini ifade etmiştir. Güvenlik alanında Şanghay İşbirliği Örgütü mekanizmasında ortak tehdit olarak tanımlanan “üç güce” karşı işbirliği yapıldığını ve Kazakistan’ın Çin’in “Doğu Türkistanlılara” karşı mücadelesinde kararlı ve aktif destek verildiğini belirtmiştir. Özellikle 5 Temmuz Urumçi olaylarında Kazakistan’ın tutumu net olduğunu ve Çin Hükümeti’nin olaylara yönelik alınan tedbirlerin anlayışla karşıladığını basına söyleyen büyükelçi, Kazakistan’ın aktif bir şekilde Çin’in Xinjiang (Doğu Türkistan)’ın istikrarını sağlama çabalarına destek verdiğini açıklamıştır. Enerji alanındaki işbirliğinin planlandığı gibi devam ettiğini söyleyen büyükelçi, enerji dâhil diğer alanındaki işbirliği için Çin tarafının kredi sağladığını belirtmiştir. [3]

 

Çin’in Türkmenistan Büyükelçisi Wu Hongbin, Çin Devlet Başkanı Hu Jintao’nun Türkmenistan ziyaretinin mevcut ikili işbirliği ilişkilerini daha da sağlamlaştıracağı, iki tarafın karşılıklı siyasî güvenini arttıracağını ve Çin-Türkmenistan dostluğuna dayalı işbirliğini yeni bir aşamaya götüreceğini belirtmiştir. Büyükelçi Wu Hongbin’e göre, Çin-Türkmenistan siyasî karşılıklı güveni yüksektir ve uluslararası sorunlardaki tutumu hemen hemen aynıdır, bu nedenle uluslararası sahnede karşılıklı destek ve uyumlu işbirliği içindedir. Wu Hongbin’in Çin basına verdiği röportajda, Türkmenistan; Tayvan, Tibet ve Doğu Türkistan gibi Çin’in temel çıkarlarını ilgilendiren meselelerinde kararlı tutum sergilendiğini ve Çin’in toprak bütünlüğü ile bölgesel istikrarın sağlanması için gösterilen çabaların kararlı bir şekilde desteğini esirgemediğini ifade etmiştir. Büyükelçiye göre, Çin-Orta Asya doğalgaz boruhattı bölgenin çok taraflı işbirliğinin örneğidir, Çin-Türkmenistan işbirliğinin önemli dönemsel neticesidir ve iştirak eden ülkelerin ekonomik-toplumsal gelişmesi için stratejik önemi vardır.[4]

 

 

Çin Devlet Başkanı Hu Jintao’nun Kazakistan başkenti Astana’da Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ile görüşmesi sonrası ikili ilişkilerin gelişmesi için beş maddeli önerisini ortaya koymuştur: 1. Karşılıklı siyasî güvenin arttırılmalı, 2. Enerji alanında işbirliğinin derinleştirmesi, 3. Enerji alanı dışında kurulan işbirliğinin geliştirilmesi, 4. Finansal alandaki işbirliğinin arttırılması, 5. Kültürel alandaki işbirliğinin genişletilmesi.[5] Bu öneriler daha önceki Çin liderlerin Orta Asya politikasına da benzemektedir. Bu öneriler, yukarıda da dile getirildiği gibi, Çin’in Orta Asya ülkeleriyle arasında siyasal güven sorununun mevcut olduğu izlenimini bırakmaktadır. Enerji konusunda işbirliği yapabilmesi için karşılıklı siyasal güvenin sağlanması önemli bir etkendir. Enerji işbirliğinin rahatlıkla sürdürülebilmesi için finansal sistemin oturması ve bu ilişkilerin pekiştirilmesi için kültürel ilişkilerin güçlendirilmesi gerekmektedir. Çin tarafı Orta Asya ülkelerinin menfaatlerine katkıda bulunmak için enerji dışındaki diğer alanlarda işbirliği yapılacağının da sözünü vermiştir.

 

Çin, son yıllarda Kazakistan ve Türkmenistan’da yoğun bir şekilde enerji merkezli yatırımları söz konusudur.[6] Çin Devlet Başkanı Hu Jintao’nun Kazakistan ziyareti öncesi, Çin Kalkınma Bankası ile Kazakistan’ın madencilik şirketleri arasında 3 milyar dolarlık kredi sağlanmasına dair bir anlaşma yapılmıştı. Bundan önce Çin Eximbank’ı Kazakistan’ın petrol ve gaz projelerine destek vermek üzere 10 milyar dolarlık kredi açmıştı. Dünyanın dördüncü büyük doğalgaz rezervlerine sahip olan Türkmenistan da Çin’in hedefindedir. Çin, Türkmenistan’da, dünyanın en büyük beş doğalgaz sahasının biri olarak bilinen Güney Iolotan için, 3 milyar dolarlık kredi açmıştır ve Türkmenistan enerji sektöründeki ağırlığını artırmıştır. 14 Aralık tarihinde hizmete açılacak Çin-Türkmenistan doğalgaz boru hattını Çin’in Orta Asya enerji politikasının başarısı sayılmaktadır. Söz konusu anlaşma, Nisan 2006’da imzalanmış ve eski Türkmenistan Cumhurbaşkanı Saparmurat Türkmenbaşı’nın tereddütlerinden dolayı geçici olarak askıya alınmıştır. Gurbangulı Berdimuhamedov’un Türkmenistan Cumhurbaşkanı olmasıyla bu proje hayata geçirilmiştir. Çin-Türkmenistan doğalgaz boru hattı 30 yılık bir anlaşma olup başlangıçta yılda 13 milyar metreküp ve ilerleyen dönemlerde yılda 40 milyar metreküp doğalgaz aktarılacağı belirtilmektedir.

 

Çin’in Türkmenistan üzerinde büyük yatırımlar yapması uzun vadeli düşünülmüş olmakla birlikte, bölgeye yönelik stratejik planın bir parçası da olabilir. Türkmenistan Cumhurbaşkanı Gurbanguli Berdimuhamedov da Çin-Türkmenistan dostluk ve işbirliğini iki ülkenin çıkarlarına uyduğunu ve paha biçilmez bir ilişki olduğunu vurgulamıştır.[7] Ancak Aşkabat’ın bu tür enerji politikası eksenli görüşmeleri yalnızca Çin ile değil, Rusya başta olmak üzere İran, ABD ve AB ile yürüttüğü bir gerçektir. Yani Aşkabat geleneksel müşteri olan Rusya’ya karşı doğalgaz müşterilerini çeşitlendirmeye ve enerji güvenliği sağlamaya çalıştığı açıktır. Keza aynı durum Kazakistan için de geçerlidir. Çin-Kazakistan doğalgaz işbirliği anlaşması Ağustos 2007’de imzalamıştır ancak meclisten geçmesi ise iki yıl sonrasını bulmuştur, yani Çin Devlet Başkanı Hu Jintao’nun Kazakistan ziyaretinin bir ay öncesi olan 19 Kasım 2009 günü onaylamıştır.

 

Ayrıca, çoğu Çin kredisi ile gerçekleşen doğalgaz boru hattının Özbekistan ve Kazakistan’daki sınır geçiş fiyatı ve Türkmenistan’ın hangi fiyatla Çin’e doğalgaz sattığı da bilinmemektedir. Ancak her şeye rağmen, Çin, denizden enerji taşıma yolunun alternatifi olarak karada enerji yolunu inşa etmiş durumdadır, bir anlamda enerji güvenliğinde belli oranda sağlanmıştır. Ayrıca Çin sadece Çin-Türkmenistan doğalgaz yolu ile yetinmeyecek ve aynı zamanda paralel olarak petrol boru hattı da döşenecek ve Rusya dâhil Orta Asya’nın diğer bölgelerindeki enerji kaynaklarını da söz konusu boru hatlarına bağlamakla günden güne artan enerji tüketimini karşılama planını gerçekleştirebilecektir. Ekim 2009’da Çin-Rusya doğalgaz boru hattı döşeme anlaşması imzalanmış ve 2014-2015 yıllarında Çin’e yılda 68 milyar metreküp doğalgaz sevk edileceği öngörülmektedir. Çin, Orta Asya ülkeleri ve Rusya ile ayrıca nükleer enerji alanında da işbirliği söz konusudur.

 

Orta Asya’dan Çin’e doğru uzanan boru hattı Doğu Türkistan bölgesine ulaştıktan sora, birkaç kola ayrılarak Çin’in orta ve güney bölgelerine enerji ulaştırılması planlanmış ve boru hattın geçtiği bölgelerde petrol ve doğalgaz yan ürünleri üreten fabrikaları oluşturulmuştur. Söz konusu boru hattı Orta Asya ülkelerinde olduğu gibi Çin’de de birçok iş imkânı yaratacaktır. Bu anlamda Orta Asya ve Rusya’dan gelecek enerjiler Çin’in ekonomik kalkınması için fevkalade önem arz etmektedir.

 

 

Çin Devlet Başkanı Hu Jintao’nun iki ülkenin karşılıklı temel çıkarlarına (Çin açısından Tayvan, Tibet ve Doğu Türkistan meseleleri) saygı göstermeleri ifadesiyle belirten Doğu Türkistan meselesi konusunda, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Çin’in 5 Temmuz Urumçi olayların çözümüne karşı alınan tedbirler ve Orta Asya ülkeleriyle birlikte “üç güce” karşı gösterdiği çabanın  takdirle karşılandığını açıklamıştır. Cumhurbaşkanı Nazarbayev’e göre, Çin’in bu çabaları sadece Xinjiang’in istikrarının sağlanması ile kalmamış aynı zamanda Kazakistan’ın istikrarının korunması için de yararlı olmuştur.[8] Çin’in Orta Asya enerji politikasında, ülkenin güvenliği ve dolayısıyla enerji ve enerji boru hattının güvenliğini ilgilendiren Doğu Türkistan meselesi de gündeme gelmektedir.

 

Orta Asya’dan Çin’e uzanan boru hatlarının Doğu Türkistan’dan geçmesi bölgenin stratejik önemini daha da arttırmıştır. Çin ile Orta Asya ülkeleri arasındaki enerji işbirliği tarafların ortak çıkarlarına yaradığı gibi, Doğu Türkistan’ın istikrarı da Orta Asya ülkelerinin istediği bir hedef olacaktır. Doğu Türkistan’da meydana gelen herhangi bir istikrarsızlık durumu veya enerji boru hattına yönelik sabotaj olayları, Çin-Orta Asya enerji boru hattının güvenliğini tehdit edebilmektedir. Yani Doğu Türkistan’daki istikrarsızlık Orta Asya ülkelerin çıkarlarına da zarar verecektir. Bu durumda, Orta Asya ülkeleri Doğu Türkistanlıların ayrılıkçı faaliyetlerine destek vermeyebilir. Ancak diğer yandan ‘yükselen Çin’in de Orta Asya ülkelerinde bir güvenlik tehdidi olarak algılanması mümkündür. Şu anda Orta Asya ülkeleri, işbirliği yöntemiyle bu tehdidi gidermeye çalışmaktadır. Bir başka açıdan bakıldığında, Doğu Türkistan meselesinin çözümlendiği (yani Pekin, Doğu Türkistan’daki ayrılıkçı hareketleri tamamen tasfiye ettiğinde ya da Doğu Türkistanlılar Pekin’e olan bağlılığını ilan ettiğinde) ve Çin’in Orta Asya politikasına hizmet etmeye başladığında, Orta Asya ülkelerinin Çin tehdidi algısı daha fazla hissedilecektir. Çünkü Doğu Türkistan, Çin ile Orta Asya ülkeleri arasında bir tampon vazifesi görmektedir. Pekin’in kendi sınır bölge güvenliğini sağlayabilmesi için Orta Asya ülkelerinin desteğine ihtiyacı vardır. Ancak bu tampon alan ortadan kalktığında Pekin’in güvenlik açından Orta Asya ülkelerine ihtiyacı kalmayacağı gibi, yükselen Çin ile Orta Asya ülkeleri arasında, ulusal güvenlik kaygısının artacağı açıktır. Bunun yanında, tarihte Çin’de kurulan hâkimiyetlerin dördünün Orta Asya’yı işgal etme girişimi gibi tarihsel arka plana sahip oluşu, Orta Asya ülkelerinin güvenlik endişesini daha da arttıracaktır. Bu açıdan Doğu Türkistan meselesinin sürüncemede bırakılması, Orta Asya ülkelerinin güvenlik çıkarlarına nispeten daha uygun görünmektedir. Yani Doğu Türkistan’daki ayrılıkçı gruplar, söz konusu boru hatlarına dokunmadığı sürece Doğu Türkistan meselesi devamlılığını sürdürecektir.

 

Orta Asya ülkelerin enerji ihraç etme politikasındaki çeşitlik arayışı, doğal olarak, Rusya ile olan geleneksel ilişkilerini etkileyebilmektedir. Söz konusu boru hattının gerçekleşmesi hem Çin’in hem de Orta Asya ülkelerinin Rusya’ya olan bağımlılığını azalmış olacaktır. Aynı zamanda Orta Asya’daki enerji üreten ülkelerin Rusya ile yaşayabileceği gerginlikler de Çin-Rusya ilişkilerini etkileyebilir. Çin-Rusya ilişkilerinin gerginleşmesi, Orta Asya ülkelerin siyasî, ekonomik (enerji) ve güvenlik alanındaki çıkarlarını ciddi boyutta etkileyebilmektedir. Bu olumsuz gelişmelerin meydana gelmemesi için Çin-Rusya ilişkilerinin sağlam bir zeminde kurulması gerekmektedir. Çin ve Rusya’nın Orta Asya güvenliği konusunda ortak çıkarları vardır. Ancak bu ortak çıkarlar, iki ülkenin bölgede enerji alanındaki rakip konumunu değiştirmemektedir.

 

Rusya uzmanları söz konusu doğalgaz boru hattının hizmete girmesiyle Çin’in artık Rusya’nın Orta Asya’daki stratejik rakibi haline geldiğini ileri sürmektedir. Rusya Enerji Politika Enstitüsü’nün başkanı Vladimir Milov’a göre, Rusya, Orta Asya’da stratejik yenilgiye uğradığını, artık Türkmenistan enerji ihracat yolunun sadece Moskova’ya ait olmadığını, Rusya doğalgaz üzerindeki tekel konumunun kaybolduğunu ve Rusya’nın rakibi Çin’in Orta Asya ülkeleri kendi ekonomik etkisi altına aldığını belirtmektedir. Rusya uzmanı Michael Krutikhin de, Orta Asya’da Çin’e karşı Rusya’nın başarısız olduğunu ve Orta Asya’da sadece zengin finansa sahip oyuncunun Çin olduğu tespitini yapmıştı.[9] Çin’in Şanghay İşbirliği Örgütü vasıtasıyla çok taraflı işbirliği zemini üzerinde Rusya’yı dâhil etmekle ve aynı zamanda Orta Asya ülkeleri arasında ikili ilişkilerini güçlendirmekle, bölgesel etkinlik sağlama politik yöntemi başarılı olmuştur. Bu politik yöntemle sağlanan siyasî ve ekonomik etkiyle bölge enerjisinin elde etmesine büyük katkıda bulunmuştur.[10]

 

Bazı Rus uzmanları Türkmenistan’ın ‘fazla’ doğalgazının Çin’e aktarmasının Rusya için zararlı olmadığını ancak Avrupa pazarına sevk etmemesi gerektiği görüşünü ortaya koymaktadır. Rus uzmanlara göre, Avrupa öteden beri Türkmenistan’ın doğalgazının peşindeydi çünkü Türkmen gazı Nabucco doğalgaz boru hattının kaynağıdır. Rusya, zengin doğalgaz kaynağına sahiptir ve Türkmenistan doğalgazına ihtiyacı yoktur; Türkmenistan doğalgaz ihracatında Çin’e bağımlı kalması ve Rusya ile birlikte, Avrupa pazarına rakip olmaması gerekmektedir. Nitekim Rusya’nın Türkmenistan’dan doğalgaz ithal etmesinin ardında, Avrupa pazarında rekabet oluşturması nedeni yatmaktadır.[11] Rus uzmanlarının bu düşünceleri doğal olarak Türkiye’yi de ilgilendiren Nabucco doğalgaz boru hattı, hatta BTC boru hattının Orta Asya enerji sahalarına uzanmasını etkilemektedir. Bir başka anlamda, Çin’in Orta Asya’daki başarılı enerji politikası Türkiye’nin enerji politikasını da etkileyebilmektedir. 

(14.12.2009)

---