Rusya’da 1999 yılında ilan edilen ölüm cezası verilmemesine ilişkin moratoryumun geçerlilik süresi, tüm ülkede jüri heyetinin görev yaptığı mahkemelerin çalışmaya başlamasıyla sona erecektir. Ancak Rusya Anayasa Mahkemesi geçen günlerde vermiş olduğu kararda, moratoryum olmasa bile Rusya’da ölüm cezasının uygulanmasının anayasaya aykırı olduğunu ilan etmiştir.

Bu kararla, Mahkeme, jürili mahkemelerin ölüm cezası verme ihtimali olmasına rağmen, Rusya’nın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ölüm cezasını kaldıran 6’ncı Protokolü onaylamasına kadar bu cezaya başvurulmasını istememektedir. Rusya, Protokolü 1997 yılında imzalamış ancak kamuoyunda idam cezasının var olması gerektiğini düşünenlerin baskısı nedeniyle halen onaylayamamıştır. Rusya’daki bu tartışmanın Çeçenistan’la da dolaylı bir ilgisi bulunmaktadır. Zira jürili davaların henüz başlamadığı tek yer olan Çeçenistan’da, 1 Ocak 2010 itibariyle bu uygulamaya geçilecektir. (tıkla-1)

1950 yılında imzalanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 14 ek Protokolle, en çok eki olan Sözleşmelerin başında gelmektedir. Yaklaşık 50 milyon insanın hayatını kaybettiği II. Dünya savaşının hemen sonrasında kabul edilen bu Sözleşmeyle, insan olmanın getirdiği vazgeçilmez hak ve özgürlüklerin var olduğu ve devletlerin bu doğal hakları korumak için sorumluluk alması gerektiği düşüncesi hayata geçirilmiştir.

Bu hakların başında bireylerin yaşam hakkı gelmektedir. Ölüm cezasının kaldırılması da bu hakkın garanti altına alınmasıyla yakından ilgilidir. Sözleşmeye eklenen ve 1985 yılında onaylanan 6. Protokolle, Sözleşmenin 2. maddesinde düzenlenen yaşam hakkının sınırları genişletilmiştir. Protokole göre, barış zamanı hiç kimse ölüm cezasına çarptırılamaz. 47 üyesi olan Avrupa Konseyi’nin 46 üyesi sözkonusu Protokolü onaylamıştır. Bunun tek istisnası Rusya Federasyonu’dur. Hatırlanacağı üzere Türkiye de ölüm cezasını kaldıran Protokole, 2003 yılında taraf olmuştur.

Savaş zamanlarında verilebilecek ölüm cezalarını hariç tutan bu protokolden bir adım daha ileri gidilerek 2003 yılında 13’üncü Protokol devreye girmiştir. 47 Avrupa Konseyi üyesi ülkeden bu Protokolü hiç imzalamayan sadece ikisidir: Rusya ve Azerbaycan. İmzalayıp da onaylamamış ülke sayısı ise 6’dır. Türkiye bu Protokolü 2006 yılında onaylamıştır. 13’üncü Protokolle ölüm cezası savaş zamanları da dâhil olmak üzere her durumda yasaklanmaktadır. (tıkla-2)

Ebette ki, bir ülkede ölüm cezasının uygulanmaması o ülkede insan hakları ihlallerinin olmadığı anlamına gelmemektedir. Rusya örneğine bakacak olursak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin önüne gelen şikayet başvurularının neredeyse üçte biri Rusya’yla ilgilidir.(tıkla-3) 

(Ömer Ersoy, Araştırmacı)