Buna karşılık bölgesel Kürt yönetiminin başbakanı Dr. Berham Salih ise, Debbağ’ın açıklamalarına tepki göstererek ordu kurmanın hakları olduğunu savundu. Salih, Peşmerge ordusu kurmanın, Irak Anayasasına göre hakları olduğunu, Peşmerge güçlerini birleştirip yasal bir çerçeveye getireceklerini ifade ederek, bu silahlı gücün Irak Anayasasına uygun olarak faaliyet göstereceğini iddia etti. Peşmerge Kuvvetleri sözcüsü Cebar Yaver ise, iddialarını Irak Anayasasının 121. maddesinin 5. bendine dayandırarak, bu gücün Kürt bölgesini koruyacağını ileri sürdü. Peki, durum gerçekten Kürt yetkililerin iddia ettiği gibi mi? Bölgesel yönetim, Irak Anayasası ve hukuk çerçevesinde kendi yerel ordusunu kurma hakkına sahip mi? Bu iddiaları Irak Anayasası çerçevesinde değerlendirmek yerinde olacaktır.
Irak Devleti Geçiş Dönemi Yönetim Kanununun (2004 Irak Geçiş Anayasası) 61. maddesi uyarınca 15 Ekim 2005 tarihinde referandum ile kabul edilen Irak Anayasasının(1) 1. maddesine göre Irak, federal bir devlettir. Anayasanın 116. maddesine göre, Irak’ın federal sistemi, başkent, bölgeler, âdemi merkeziyete sahip vilâyetler ve yerel idarelerden oluşur. 117/1. maddesinde de Kürt bölgesinin federal bir bölge olarak nitelendirildiği görülmektedir. Anayasa ile öngörülen asimetrik federalizmde, Kürtlere önemli ayrıcalıklar tanınmıştır.(2)
Irak Anayasasına göre Irak’ın federal bir devlet olduğu saptamasını yaptıktan sonra, konumuz açısından ülke savunması ile ilgili olarak Anayasanın 110/2. maddesine baktığımızda, silâhlı kuvvetlerin teşkil edilmesinin, Irak’ın sınır güvenliğinin sağlanmasının ve ülkenin savunulmasını da dâhil olmak üzere millî güvenlik politikasının belirlenmesi ve uygulanmasının Irak Federal Hükümetinin münhasır yetki alanı içine girdiğini görmekteyiz. Dolayısıyla bölgesel yönetimlerin bu konuda yetkisi yoktur. Ayrıca Anayasanın 9/1-b maddesinde ise Silâhlı Kuvvetler dışında askerî milis kuvvetlerinin kurulması yasaklanmıştır. Anayasanın 9/1-a maddesinde de Irak Silâhlı Kuvvetleri ve Emniyet Güçlerinin, Irak milletini oluşturan kesimlerden ayrımcılık gözetmeksizin ve hiçbir kesimi dışlamadan dengeli bir şekilde oluşturulacağı ifade edilmiştir. Dolayısıyla ülkenin bir bölgesini korumaya yönelik ve sadece Kürt unsurlardan oluşan bir ordunun kurulması girişimi, Anayasanın bu maddesine de açıkça aykırıdır. Tüm bu maddelere göre Kürt yönetiminin kendi ordusunu kurma ve askerî okullar açma girişimi açıkça Irak Anayasasına aykırıdır.
Kürt yetkililerin dayanmaya çalıştıkları Anayasanın 121/5. maddesi, iç güvenliğin sağlanabilmesi için bölgesel yönetimler için sadece polis gibi kolluk kuvvetlerinin kurulmasına olanak vermektedir. Dolayısıyla Kürt yetkililerin bu konudaki iddialarının herhangi bir Anayasal veya hukuksal mesnedi de yoktur.
Federal devletlerdeki savunma konusunda dünyadaki çeşitli örneklere baktığımızda durumun farklı olmadığını görürüz. Federal devletlerde ulusal savunma konusunda, genellikle federal yönetimlere tekelci yetki tanınmaktadır. Ülke savunması ve bunu sağlayacak olan ordunun kurulması yetkisi, federal otoritelere bırakılmıştır. Örneğin ABD Anayasasına göre ulusal savunma ile ilgili faaliyetler (ordu kurmak, savaş ilân etmek vb.), federal yönetimin yetki alanı içindedir. İsviçre’de ise Anayasasının ilk biçiminde bu konuda yetki, büyük ölçüde kantonlarda iken, 1874 Anayasa değişikliği ile yetki federal yönetime devredilmiştir. Bosna-Hersek’e baktığımızda 21 Kasım 1995 tarihli Dayton Andlaşması ile kabul edilen Bosna-Hersek Anayasasının yürürlüğe girdiği sırada ülkenin ulusal bir ordusu yoktu. Her federe birim birbiri ile çatışan ayrı askerî güçlere sahipti. Anayasa ile federal başkanlık kurumuna ülkedeki tüm askerî güçlerin ortak denetimini sağlayacak sürekli bir komite kurma yetkisi verilmiştir. Böylece ulusal bir ordu kurmanın anayasal temeli oluşturulmaya çalışılmıştır.(3)
Görüldüğü gibi Irak Anayasası açısından değerlendirildiğinde, Kürt yönetimi yetkililerinin Birleşik Kürt Ordusu kurma girişimleri açıkça hukuka aykırıdır. Dünyadaki çeşitli uygulamalara baktığımızda da ordu kurma yetkisinin federal otoritelerin münhasır yetkilerinden olduğunu görmekteyiz. Kürt yetkililerinin bu tutumlarında ısrarcı olmaları, bölgede barış ve güvenliği tehlikeye sokacaktır. Bu ordunun kurulması Irak’ın tamamen parçalanması anlamına gelecektir.
(Yard. Doç. Dr. Süleyman Sırrı Terzioğlu, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü)
(1) Irak Anayasasının İngilizce çeviri için bkz. http://www.uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf (E.T. 02.12.2009). Anayasanın Türkçe çevirisi için bkz. Hasan Tunç, Türkiye’ye Komşu Devletlerin Anayasaları, Asil Yayın Dağıtım, Ankara, 2008, s. 285 vd.
(2) Anayasada düzenlenen Irak devlet yapısı için bkz. Süleyman Sırrı Terzioğlu, Tarihsel Süreç Çerçevesinde 2005 Irak Anayasasına göre Irak Türklerinin (Türkmenlerinin) Hukuksal Konumları, Akademik Ortadoğu, Cilt 1, Sayı 1, 2006, s. 167.
(3) Oktay Uygun, Federal Devlet, İtalik Yayınları, Ankara, 2002, s. 232, 233, 244.