Çin-Afrika İşbirliği Zirvesi
Afrika son dönemlerde, Çin’in kıta ülkeleriyle özellikle ekonomik ve ticari alanlarda işbirliği geliştirmeye yönelik hamlelerine sahne olmaktadır. 1990’ların ortalarında dönemin devlet başkanının kıta ülkelerine yapmış olduğu kapsamlı ziyaretler ilişkilerin başlangıcı olması bakımından önemli görülmektedir. Üst düzey resmi ziyaretlerle başlayan Çin’in Afrika hamlesi kısa sürede sonuç vermiş ve 2000 yılında hayata geçirilen Çin-Afrika İşbirliği Forumu(FOCAC) ile ilişkilerde derinleşmenin önü açılmıştır. Stratejik işbirliği için yol haritası niteliğindeki kararların çıktığı Çin ve Afrika ülkelerinden temsilcilerin katılımıyla gerçekleşen toplantılar, kıtanın geleneksel hamisi İngiltere ve Fransa’yı endişelendirmenin yanısıra ABD’nin de kıtadaki üstünlüğünü sorgulanır hale getirmiştir.
Çin ve Afrika ülkeleri arasındaki stratejik işbirliği, her üç yılda bir toplanan FOCAC aracılığı ile devam etmektedir. Toplantılarda karşılıklı fayda ve siyasi eşitlik prensiplerinin sıkça vurgulanması, yıllarca sömürge altında yaşayan Afrikalılar için iyi bir motivasyon aracı olmuştur. FOCAC’ın en kapsamlı toplantısı, Kasım 2006’da Pekin’de 48 Afrika ülkesinin devlet başkanları ve başbakanlarının katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Toplantı sonunda kabul edilen eylem planı ile kıtanın kalkınmasına verilen önem çerçevesinde sağlıktan eğitime, tarımdan altyapı hizmetlerine kadar birçok alanda yapılması hedeflenen yardımlar, somut bir yapıya kavuşturulmuştur. Çin’in ekonomik büyümesini devam ettirebilmesi için gerekli olan ham madde, enerji ve pazar ihtiyacı Çin-Afrika ilişkilerinde belirleyici unsur olarak görülmektedir. Ancak ilişkilerde yaşanan gelişmelerin dikkate alınması suretiyle, iki taraflı bir kazanım olduğunu görmek gerekmektedir. Bir taraftan dünyanın en hızlı kalkınmakta olan ülkesi Çin enerji kaynaklarını çeşitlendirirken, diğer taraftan yoksul Afrika yatırımlar sayesinde kalkınma hamleleri gerçekleştirmektedir. 2000 yılından itibaren Afrika’nın yüzde 5 oranındaki ekonomik büyümesinde Çin yatırımlarının büyük payı olduğu bilinmektedir. Zira ekonomik durgunluğa rağmen Çin’in kıtayla yaptığı ticaretin bir yılda yüzde 45 oranında artması ile, 2000 yılında yaklaşık 10 milyar dolar olan ticaret hacmi, 2008 yılı sonu itibariyle 100 milyar doların üstüne çıkmıştır. (Tıkla-1)
Her üç yılda bir düzenlenen Çin-Afrika Zirvesi bu yıl 8-9 Kasım tarihleri arasında Mısır'ın tatil beldesi Şarm el Şeyh'te gerçekleştirilmiştir. Zirvede Çin, 2006’da düzenlenen zirve sonrasındaki çalışmalarıyla ilgili bir rapor sunarak, toplantılarda alınan kararların takipçisi olduğu mesajını vermek istemiştir. 49 Afrika ülkesinden devlet başkanları ve başbakanların katılımıyla gerçekleşen toplantıda, çok boyutlu işbirliğini geliştirme niyetinin beyan edildiği FOCAC “Şarm El Şeyh Deklarasyonu” ve önümüzdeki üç yıl içinde izlenecek yol haritası niteliğindeki “Şarm El Şeyh Eylem Planı 2010-2012” kabul edilmiştir.(Tıkla-2) Eylem planı, özellikle altyapı, tarım ve iş sektöründe kalkınma sürecine katkıda bulunması hedeflenen projelerin hayata geçirilmesi bakımından oldukça önem teşkil etmektedir. Pekin'de düzenlenen zirvede, Çin Afrika'ya 5 milyar dolarlık yardım kararı almış, 30 Afrika ülkesinin de borçlarını ya silmiş ya da ödeme kolaylığı getirmişti. Bu yılki zirvenin açılışında konuşan Çin Başbakanı Ven Jiabao, kıtaya 10 milyar dolarlık yardım yapılacağını ve bazı Afrika ülkelerinin borçlarını silmeyi planladıklarını da açıklamıştır.(Tıkla-3) Çin, ekonomik ve sosyal kalkınma sürecinde Afrika’yı destekleme politikasının değişmeyeceğinin ifade ederken Afrika ülkeleri ise, Çin ile karşılıklı fayda temelinde geliştirilen işbirliğinden, özellikle son üç yıldaki gelişmeler de dikkate alındığında, memnun olunduğunun altını çizmişler ve bundan sonraki dönemde ilişkilerin derinleştirilmesi yönünde çalışılacağı mesajını vermişlerdir. İki günlük forum toplantılarının sonunda, 2012 yılındaki zirvenin Pekin’de gerçekleştirilmesine karar verilmiştir.
Çin’in Afrika kıtasına ilgisi ve bu ilginin özellikle FOCAC toplantılarıyla somut bir yapıya dönüşmesi, kıtada varlık gösteren geleneksel güçleri endişelendirmekte ve Çin’e Batı dünyasından bir takım eleştiriler gelmesine yol açmakta ve Çin’in kıtayla işbirliğini derinleştirme çabası, insan hakları ihlallerine tepkisiz kalmak suretiyle bölgenin doğal kaynaklarını sömürmek şeklinde değerlendirilmektedir. Zira Çin, Darfur bölgesindeki insan hakları ihlallerine karşı BM Güvenlik Konseyi’nde, başlıca petrol üreticisi konumunda olan Sudan’a karşı sert önlemler alınmasının önünde engel olmuştur. Çin eleştirileri kabul etmemekte ve Afrika ülkelerinin iç işlerine müdahale etmekten kaçındıklarının altını çizmektedir. Şüphesiz Çin, artan enerji ihtiyacını karşılayabilmek için Afrika’ya ihtiyaç duymakta ve bu anlamda girişimlerde bulunmaktadır. Ancak bununla beraber ilişkilerden kıta ülkelerinin de kazancı gözardı edilmemelidir. Ayrıca Çin, sağlayacağı ekonomik yardımları Batı’nın yaptığı gibi demokrasi ve insan hakları gibi koşullara bağlamamakta, bu da Çin’in imajına Afrika halklarının gözünde olumlu bir katkı yapmaktadır. Tüm bu gelişmeler dikkate alındığında, Çin’in 2000 yılından itibaren, uluslararası rekabetin hakim olduğu Afrika kıtasındaki konumunu güçlendirme yolunda sağlam adımlar attığı değerlendirilebilir.
(Özgün Arslan, Afrika-Ortadoğu Masası, Asistan)