Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) ardılı enerji zengini Orta Asya Türk Cumhuriyetleri’nin yer aldığı coğrafya üzerinde Türkiye, İran, ABD, AB, Rusya ve Çin’in bölgesel liderlik mücadelesine dayanan tarihsel rekabet günümüzde de sürmektedir. Orta Asya Türk Cumhuriyetleri arasında en geniş yüz ölçümüne (2,7 milyon km kare) ve en büyük GSMH’ya (105 milyar dolar) sahip Kazakistan, Yeni Büyük Oyun’un kilit ülkelerinden birini oluşturmaktadır. Kazakistan, enerji güzergâhlarının kesişme noktalarını kontrol eden coğrafi pozisyonu ve sahip olduğu petrol-doğalgaz rezervlerinin etkisiyle kazandığı siyasi pozisyonu ile enerji arzı ve güvenliğinde dünya çapında bir öneme kavuşmuştur. Kazakistan ayrıca 2010 yılında AGİT’in başkanlığını devralacaktır. Bu kazanım, Kazakistan’ın uluslararası ilişkilerine olumlu anlamda yansıyacak ve hem bölgesel hem de küresel önemini artıracaktır.

 

Orta Asya’da yaşanan son bir gelişme, bölgedeki güç mücadelesinde AB cephesi ve Fransa’ya gözle görülür bir aşama kaydettirdi. Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev’in 2008 yılında Fransa ziyaretinde stratejik işbirliği antlaşması imzasının ardından 6 Ekim 2009 tarihinde Sarkozy’nin iade-i ziyareti esnasında yine bir dizi önemli antlaşmaya imza atıldı. 

 

6 Ekim 2009 tarihli Sarkozy-Nazarbayev görüşmeleri, AB-Kazakistan arasında 1999 tarihli “Ticaretin Geliştirilmesi, Dayanışma ve İşbirliği Antlaşması” ile Haziran 2007 tarihli “AB-Orta Asya Eğitim, Ticaret, Yatırım, Ulaşım Enerji, Sınır Güvenliği, Uyuşturucu Trafiğinin Önlenmesi, İnsan Hakları ve Hukukun Üstünlüğü” konularındaki görüşmelere dayanmaktadır.

 

Sarkozy, stratejik olarak büyük öneme sahip bir bölgede, siyasi istikrarın sembolü olan bir ülke olarak bölgesel krizlerle mücadelede Kazakistan’ın eşi bulunmaz bir öneme sahip olduğunu ifade etti. Kazakistan’ın önemli bir ekonomik pazar, Afganistan, İran ve Pakistan gibi sorunlu bölgelere komşu olduğunu sözlerine ekledi. (tıkla 1) Endüstri ve teknoloji alanında da işbirliğini geliştirmek istediklerini ifade eden Sarkozy, salt ticaretin dışında iki ülke arasında ortak üretim sürecinin de harekete geçirilmesi gerektiğini söylemiştir. Bu tür işbirliğine de Fransız Areva ve Kazatomprom’un atom enerjisi üzerine çalışmasını örnek olarak göstermiştir. Eğitim ve bilim alanında işbirliği yapacaklarını da ifade eden Sarkozy, Kazakistan’ın son antlaşmalar ile Fransa’nın Orta Asya’daki en büyük ticari ortağı haline geldiğinin altını çizmiştir. Fransa ise Kazakistan ekonomisine katkıda bulunan en büyük 5.yatırımcı basamağına yükselmiştir. (tıkla 2) Ayrıca Fransız şirketleri Total ve GDF Suez’in Kazmunaigaz’dan %25 hisse alması (1,46 milyar dolar değerinde) kararlaştırılmıştır. (tıkla 3)

 

Fransa için Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile yakın ilişki kurmak çok önemlidir. Kazakistan dışında Türkmenistan ile de birtakım antlaşmalar imzalanmıştır. Fransa için Kazakistan’dan sonra Türkmenistan ikinci büyük ekonomik ortaktır. Fransa’nın Orta Asya Türk Cumhuriyetleri’nden yaptığı toplam ithalatı 2,3 milyar, (Bunun 42 milyon Euro’su Türkmenistan’a aittir.) ihracatı 635 milyon Euro’yu bulmaktadır. (85 milyon Euro’su Türkmenistan’a aittir.) Bölge, Fransa için ümit verici ve bu yüzden Fransa da ilişkileri yoğunlaştırmak istiyor. Fransa’nın 2008 yılı itibariyle söz konusu devletlerle toplam ticaret hacmi 127 milyon Euro’dur. (tıkla 4) Ayrıca AB için de Nabucco ve Trans-Hazar Projeleri’nde Orta Asya Türk Cumhuriyetleri’nin büyük önemi bulunuyor. Bu devletlerle işbirliği, enerji arzında Avrupa’daki Rus tekelinin kırılması için gereklidir. Bilindiği gibi AB, enerji arzı güvenliği bakımından kaynaklarını çeşitlendirmeye çalışıyor ve İran-Rus güzergâhını içeren herhangi bir projeye de soğuk bakıyor. Aşkabat’ta düzenlenen Türkmenistan-Avusturya komisyonlarının görüşmesi bu bağlamda önem taşıyor.

 

11 Eylül 2001 saldırılarından sonra Fransa Afganistan ve terörizmle mücadele bağlamında Kazakistan’la ikili ilişkilerini geliştirmenin yollarını aramıştır. 2002 yazında Almatı Zirvesi’nde Afganistan’da güvenlik konusu ele alınmıştı.(Tıkla 5) Sarkozy ve Nazarbayev görüşmeleri sırasında askeri alanda da işbirliği antlaşmaları imzalamıştır. Bu bağlamda Fransa, Fransız askerleri ve lojistik donanımlarının Afganistan’da Taliban’a karşı yürütülen savaşta, Kazak sınırından serbest geçiş hakkını elde etmiştir.

Sonuç olarak, Nazarbayev-Sarkozy görüşmeleri ve imzalanan antlaşmalar AB’ye siyasi ve ekonomik katkı yapmasının yanında, Fransa ve Sarkozy bu görüşmelerin yürütücüsü olarak büyük prestij kazanmıştır.

 

(Ali E. ERTAN, Asya-Pasifik Masası, Kıdemli Asistan, 8.10.2009)