Ödemeler dengesi cari işlemler hesabı, sermaye ve finans hesabı ve net hata noksan olmak üzere üç temel hesaptan oluşur. Tanım gereği, üç hesabın toplamının sıfıra eşit olamsı gerekmektedir. Bir ekonomide cari işlemler dengesi açık veriyorsa, sermaye ve finans, net hata ve noksan hesaplarının toplamı fazla vermelidir.
Ocak 2011 döneminde cari işlemler hesabı 5.9 milyar dolar dolar açık vermiştir. Geçen yılın aynı döneminde (Ocak 2010) cari işlemler hesabındaki açık 3.1 milyar dolardı. Bu cari işlemler hesabındaki açığın yüzde 90 kadar arttığını ifade etmektedir. Bu hesaptaki açığın bu kadar artmasında ithalattaki artış ön plana açıkmaktadır. Burada Ortadoğu ve Kuzey Afrika bölgesindeki gelişmeler nedeniyle petrol fiyatlarının artması ithalat rakamını arttırmıştır. Cari işlemler hesabının hizmetler dengesinde açık geçen yılın aynı ayına göre ciddi artış göstermiştir. Hizmetler dengesinde önemli olan turizm gelirleri bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 19.2 artarken turizm giderleri yüzde 52.9 oranında artmıştır. Hizmetler başlığının diğer önemli bir kalemi olan taşımacılık kaleminde 2010 yılının ilk ayında 23 milyon dolar net giriş olmuşken bu yılın ocak ayında 21 milyon dolar net çıkış gerçekleşmiştir. Hizmetler dengesindeki gelişmeler de cari işlemler açığını artırmıştır.
Sermaye ve finans hesabına 3.07 milyar dolarlık sermaye girişi olmuştur. Bu hesap altında yer alan doğrudan yatırım kalemi geçen yılın aynı döneminde 394 miyon dolar net giriş kaydedilirken, Ocak 2011 döneminde 270 milyon dolarlık net çıkış olmıştur. Türkiye deki yabancı sermayeli şirketlerin yurtdışındaki ortaklarından kullandıkları kredi ve yurtdışında yerleşik kişilerin Türkiye de gerçekleştirdikleri gayrimenkul alımlarını da içeren yurtdışı yerleşiklerin yurtiçinde yaptıkları net yatırımlar yüzde 7 oranında azalmıştır.
Sermaye ve finans hesabında yer alan porföy yatırımları kısaca menkul değrlere yapılan yatırımlar olarak tanımlanır. Portföy yatırımlarında hisse senetleri ve borç senetleri (DİBS-devlet iç borçlanma senetleri) yer almaktadır. Portföy yatırımları kaleminde yutrdışında yerleşik kişilerin hisse senedi piyasasında Ocak 2011 döneminde 630 milyon dolarlık net satım yapmışlardır. Ocak 2010 da is yurtdışında yerleşik kişiler 410 milyon dolarlık net alım gerçekleştirmişlerdir. DİBS piyasasında yabancılar Ocak 2011 döneminde 2.76 milyar dolarlık net alım yapmışlardır. Portföy yatırımlarındaki artış büyük ölçüde merkezi hükümetin borçlanmasından kaynaklanmıştır.
Portföy yatırımları genellikle devlet ya da özel kuruluşların bono ve tahvilleri ile hisse senedi ve diğer para piyasası araçlarını kapsamaktadır. Doğrudan yatırım ile portföy yatırımı arasındaki en önemli fark yabancı ülkede yapılan yatırımın yönetimi ve denetimidir. Doğrudan yatırım durumunda, yatırımı yapan şirketin yönetiminde ve denetiminde etkili olmaktadır. Portföy yatırımlarında yabancıların yerleşik şirket üzerinde herhangi bir yönetim ve denetimi yoktur. Doğrudan yatırım ve portföy yatırımı arasındaki diğer bir fark ise doğrudan yatırımlarda yatırımcı yatırım sermayesi ile beraber üretim teknolojisi ve işletmecilik bilgisini de getirmektedir. Portföy yatırımında ise yabancı yatırımcı sadece sermayeye katkı sağlamaktadır.
Kayıt altına alınamayan işlemlerin gözüktüğü net hata ve noksan 3.65 milyar dolar fazla vermiştir. Ocak 2011 dönetimde TL değer kaybedince yurtiçi yerleşiklerin sistemde gözükmeyen dövizlerini satmasından kaynaklanmış olabilir.
Rezerv varlıklarında yer alan resmi rezervler ise Ocak 2011 döneminde 863 milyon dolar artış göstermiştir.
Türkiye ekonomisinde ödemeler dengesinde yer alan cari işlemler hesabındaki açık devam etmektedir. Cari işlemler hesabındaki açık, sermaye girişi ile finanse edilmektedir. Bu finanamanın sağlanması için uygulanan politikaların sürdürülebilirliği önümüzdeki dönemlerde en önemli sorunlardan biri olarak gözükmektedir.
(Dr. Nazende Özkaramete Coşkun)